w

m

-> 4 L

I

f

BR

af

itl*2

CORPVS

SCRIPTORVM ECCLE8IA8TICORVM LATINORVM

EDITVM CONSILIO ET IMPENSIS

ACADEMIAE LITTERARVM CAESAREAE VINDOBONENSIS

VOL. Lll.

8ANCTI AVRELI AVGVSTINl

OPERA (SECT. VII PARS II). SCRIPTORVM CONTRA DONATISTAS PARS II:

CONTRA LITTEKAS PETILIANI LIBRI TRES, EPISTVLA AD CATHOLICOS DE SECTA DONATIST ARVM, CONTRA CRESCO- NIVM LIBRI QVATTVOR

UEOENSTIT

M. PETSCHENIG

LIPSIAE

G. FREYTAG (o.k.b.h.)

VINDOBONAE F. TEMPSKY

MDCCCCIX.

SANCTI AVRELI AVGYSTINI

SCBIPTA CONTRA D0NATI8TAS

PARS U:

CONTRA LITTERAS PETILIANI LIBRI TRES, EPISTVLA AD CATHOLICOS DE SECTA DONATISTARVM, CONTRA CRKSCO- NIVM LIBRI QVATTVOR

RECENSVIT

M. PETSCHENIG

VINDOBONAE F. TEMPSKY

LIPSIAE G. FREYTAG (o.x.b.h.)

Muccrcuc.

TypU •xpro.lt Radolphui M. Rohrer, Brun»

PRAEFATIO.

Tria opera, quae hoc altero scriptorum contra Donatistas uolumine edimus, certa ratione inter se coniunguntur; eo quippe pertinent, ut, quae Donatistarum propugnator disertissimus et docuerat et catholicis obiecerat, refellantur atque diluantur.

IUI.

Petilianus enim, episcopus Donatistarum Cirtensis, Augustini ContralMe- aequalis, litteras de baptismo et de uera ecclesia1) ad presbv- '"ufc?!}™* teros suos scripserat, quibus in catholicos ut traditores, per- secutores, baptismi corruptores, uerae ecclesiae desertores acerrime inuehebatur. quarum prior pars parua cum in manus Aagustini uenisset, ad eam refutandam epistulara breuem ad fratres catholicos dedit, quae nunc librum priraum operis Oontra litteras Petiliani efficit. cum autem postea totam Petiliani epistulam accepisset, altero libro multo longiore ad singulas eius partes, quas oculis et iudicio lectoris subicit, respondendo sic agit, quasi praesens cum praesente loquatur. interea Petilianus, cnm epistulam (librum primum) Augustini legisaet, iratus alteram scripsit, in qua eum ipsum maledictis obruit. ad eam hic tertio libro respondit, quo sua defensione neglecta probat Petiliannm causam obtinere non potuisse neque in re, de qua agitur, quicquam profecisse.

In libro II Ketract. cap. 51 (25) Augustinus dicit se Peti- liano respondisse, antequam libros De trinitate et De Genesi ad litteram ad finem perduceret; inceperat autem horum ope-

') Cf. ReTue de philologie XXX pag. 218 et 286. XXXI pag. 28.

VI

Praefatio

rum alterum circiter annnm 400, alterum circiter annum 401, utrumque circiter annum 415 absoluerat. inde ergo nihil certi de tempore, quo opus contra Petilianum confectum est, Btatui potest. cum autem e libro III 17, 20 appareat Confessionum libros, qui circiter annum 400 scripti sunt, tum iam editos et uulgo notos fuisse, et cum in libro II 51, 118 dicat in cathedra eccleaiae Bomanae Anastasium sedere, qui annis 398—402 sedem apostolicam tenuit, ueri simile est hos libros intra annos 401 — 403 compositos esse. codices Maurinis quattuor libri manu scripti praesto fuerant: Flo- riacensis, Beccensis, Pratellensis, Cygirannensis. hodie tres tantum superesse uidentur, qui omnes in usum editionis huius adhibiti sunt uetustissimus est O 1. Aurelianensis 163 saec. XI, idem atque Ploriacensis Maurinorum, collatus ab A. Papla; continet etiam Epistulam ad catholicos de secta Donatistarum et librum De unico ba- ptiamo.

v 2. Trecensis 40 uol. VI saec. XII, praeter libros Contra Petilianum etiam opus Contra Cresconium continet. fol. 83: Incipit retractatio anrelii aiiyiistini epiwopi in libris conlra petilianuin. Antequam etc. deinde: Kxplicit retractatio; Incipit lii>er primus. contulit H. Lebegue.

Q 3. Parisiensis 16726 saec. XII, foliorum 195, binis colu- mnis exaratus, etiam opus Contra Cresconium et librum De unico baptisrao continet. fol. 2' infra legitur: Monasterii S. Cygiranni. inscribitur ut P, cuius gemellus est. contuli ipse.

Ei his codicibus PQ recensionem arbitrariam praebent; quam- obrem lectionibus eorura, quamquam hic illic uerum contra 0 praestant, caute utendum et potius diffidendum est maioris pretii est 0. neque tamen in hoc opere nomine boni oodicis dignus, cum haud raro aeque atque PQ corruptus et inter- polatue sit. id etiam e breui fragraento ignoti cuiusdam libri cognoscitur, quod nescio quo casu in extremara partem libri tertii cap. 59, 72 sub fin. receptum uerba pag. 199, 9 quas si iiera smit usque ad pag. 200, 27 non fidem jiercipit scd reatum complectitur. quod cum compluribus locis ueram scri-

Praefatio VII

pturam contra OPQ praebeat, ruiror quomodo fieri potuerit, ut a Maurinis omnino praeteriretur. pleraque autem uitia et errata in 0 uel in eius archetypo ad locos euanidos et lectu difficiles referenda esse uidentur, qui a librario partim ad arbitrium suppleti sunt; cf. pag. 7, 12. 15, 18. 18, 14. 30, 14. 100, 12. 139, 6. 9. 29. 144, 14. 177. 15. 179, 27. 180, 20. 187, 17. 26. 188, 15. 190, 23. 195, 13. 203, 27. haud raro etiam la- cnnae propter homoeoteleuton ortae occurrunt, ueluti 22, 14. 57. 1. 116, 14. 203, 28. 217, 9. 28. 219, 16. 225, 30. ego hos libros iterura iterumque perlectos diligenter -meditatus partim codicum lectiones contra Maurinos meo iure recepi, partim coniecturis etiam audacioribus, si opus fuit, damnis uerborum uel sententiarum mederi non dubitaui. in quo studio ea re multum adiutus sum, quod Augustinus aliquot locos non solum in his libris, sed etiam in opere Contra Cresconium identidem tractauit, cuius operis libri manu scripti longe me- liores sunt quam OPQ.

V.

Opusculo sequenti in editione Maurinorum inacribitur: Ad Kpiitula ad catholicos epistola contra Donatistas, uulgo De uni- catholicos tate ecclesiae. at in codice Aurelianensi legitur: ephi ad catholicos de secta donatistarnm et similiter in Endouiensi, quo Louanienses usi erant, extitisse dicitur: In cpiatoltim Petiliaiii ad catholicos ilc srcta Donatistarum. quamobrem meo iure titulum codicis Aurelianensis praetuli. haec epistula 8eu libeUus paulo prolixior num Augustini sit, a Maurinis in admonitione editionis suae in dubium uocatur. ego, cum in- dices nominum, rerura, elocutionura conficerem, nihil repperi, quod isti suspicioni suflfragari posset. immo scriptor temporis illius rerumque de quibus agitur admodum gnarus esse pro- batur et quae nouit tam simpliciter profert. ut uestigia falsarii quamuis uersuti frustra quaeras. argumenta uero, quibus Mau- rini nituntur, ad sententiam eorum comprobandam non sufficiunt. contendunt ea, quae cap. 13, 33 (pag. 276, 3) dicuntur: net/ita-

Pracfatio

qitatn pars illa populi (hoc est Israel) tamquam hacresis fuisse tleputanda «rf, repugnare locis Epist. 23, 4 et Cresc. I 31, 36 (pag. 355, 24 sqq.), ubi Augustinus dicit Samaritanos haeresim Iudaeorum esse. at Samaritani et regnum Israel ne- quaquam idem sunt et insuper cap. 13, 33 ,pag. 275, 28) paulo ante uerba in suspicionem uocata diserte dicitur: et in illa parte, id est in Israhel, fnerunt sam.ti prophetae et deinde citatur locus III Reg. 19, 18: reliqfti mihi septem milia nirorum qui non ciiruauerunt genua ante Baal. ex eo igitur,. quod et sancti prophetae et illa septein milia iusto- rum in Israel erant, recte concludit scriptor: ideo pars illa populi haeresis putanda non est. quod uero in epistula quidam loci scripturae sacrae paulo aliter citantur quam alibi, non est quod discutiamus. hoc enim passim fieri nouit, quisquis Au- gustini opera uel obiter inspezit, et fit in operibus contra Donatistas scriptis saepissime. mirum praeterea Maurinis uide- tur locum Esai. 62, 4: terra tua orhis terrarnm nusquam alias nisi in hac epistula pro ecclesia catholica et contra Donatistas adhiberi; sed si indices nostros peruoluas, plures inuenies, qui in uno horum operum laudantur, in ceteris prae- tereuntur. deinde quod cap. 24, 68 (pag. 314, 29) dicitur forte diligentius inquirendum esse, an per aquam. quae de corpore domini proHuxit, baptisma sit signiticatum, non repugnat locis In euang. Ioh. tractat. 9 et 120 et Serm. 218, 14, ubi id tamquam certum et cognitum docetur, cum illi sermones multo post epistulam compositi sint et Augustinus aliquotiens etiam alibi diligentiorem inquisitionem et considerationem quarundam scripturarum in posternm tempus difforat; cf. uol. LI pag. 71, 1. 331, 23. uol. LII pag. 9. 17 sqq. 115, 19 sqq. postremo Maurini arbitrantur locum cap. 25, 74 ipag. 321, 1): ttitHi quisqne i nfructiiosus, seil nonduiu a radice praecisus ent, euilt mala cupiditute agit ilhi opera dc quibus dictnm est: quoniam qui tulia agnnt regnum dei non possi- dehunt (Gal. 5, 21); sed iinu pro ipsis opcribus c.tiam tteri- tati apertissimae resistere cocjierit. tunc praeciditur compa- ratum cum Ciesc. II 21, 26 (pag. 385, 18): rtiam iteacieittp

Praefatio

IX

ecelestit propter muhim polltitamque eansfieittiniit dumnati a Christo iam iu corpore Christi rton snnt, qiiod est eccltmia, nonnullam difficultatem afferre. quod equidem nego. respondent enim uerbis: cum ueritati resistere coeperit, tune praeciditur haec quae istum locum Cresc. II 21, 26 praecedunt: qni mente pernersa uidetur intns esM cum foris sif, ab ipso Chrislo iam iudicatus est. ipse quippe ait: qui nott crcclit iam iudicatus r.st (Ioh. 3, 18). utroque ergo loco manifesto dicitur damnari a Christo et non esse in ecclesia eos, qui non credunt, qui ueritati resiatunt. — haec sunt, quae Maurinis offensioni esse uidebantur. de rebus uero in epistula comme- moratis, quoniam omnia quae dicuntur optime cum eis con- cordant, quae et in aliis libris aduersus Donatistas et apud Optatum leguntur, omnino tacent, improbantes tantum quas- dam elocutionea ut inelegantes et Augustini non proprias. uerbi gratia dicunt salutationis formam pag. 231, 2: salus quae in Christo est etc. Augustino inusitatam esse. obliti igitur erant eum Petil. I 29, 31 extr. scripsisse: itinatis H perseueretis in Christo et mulliplicemini atqite ttbnndetis iit raritate dii et in iiuiicem et in omnes, dilectisssimi fratres. accedit, quod Augustinus fratres catholicos et in hac epistula et in libro primo contra Petilianum paene isdem uerbis adlo- quitur. ibi enim dicit: Anaustiitas episeopns ililectissimis fratribiis rtd nostrae liisjieimifhlm etiram jmiiiieiititiHs: salus qnae iu Christo est etc, hic: Diltutissimis fratribtis ad nostrae dispeitsatioitis r.urmu pcilinrntibm Autjustintts iit tlomirw salutem. mouit praeterea Maurinos exclamatio 6, 11 ipag. 243, 1): o Jhimtistae, Genesiit let/ile; quasi uero inusi- tatior sit quam interrogatio, quae De bapt. II 3, 4 legitur: insani Ihnntistae, qnid ad hnec dieitis? quin etiam, quod maiime mireris, cap. 15, 38 (pag. 282, 16) uerba e Petri epistula II 2, 8 sumpta: (tspecfit rt ttnditu ittsttis in- habitnns tmiiimin iitstam iniquis ulioritni factioiti- bits cruciabat tamquam ineleganter dicta notantur. sic et pauca reliqua eiempla, quae ad suspicionem mouendam ab elocutione sumuntur, futtilia sunt. nempe satis constat Augu-

X

Praefatio

stinum dicendi genus et materiae et lectoribus uel auditoribus

et aduersario, si quis erat oppugnandus, adcommodare con-

suesse; ueluti sola elocutione considerata libros Contra epi-

stulam Parmeniani et Sermonem ad Caesariensis ecclesiae

plebem uix eiusdem scriptoris esse posse putabis. si igitur

epistula quasdam stili proprietates habet, sicuti habet, facile

explicantur. est enim ex genere earum, quas hodie litteras

pastorales uocant, quae non tam ad doctrinam ostendendam

quam ad animos legentium commouendos simpliciterque do-

cendos aptatae esse solent, quid autem scriptor uelit, capitibus

1 — 2 plane aperteque significat. Petiliani epistula prima, qua

uehementer in catholicos inuectus suam ecclesiam ueram esse

demonstrare conatus erat, inter multorum manuB uersabatur,

qui multa ex illa etiam memoriter tenebant. itaque Augustinus,

cum responaionem suam ad illam epistulam, hoc est cum librum

secundum contra Petilianum emisisset, ei responsioni quasi

appendicem addidit hunc libellum, quo catholici ex lege et

prophetis et psalmis et euangelio et apostolicis litteris doce- «

rentur, ubi esset ecclesia, qnod in libro secundo contra Peti-

lianum, ubi ad singuias epistulae Petiliani partes responden-

dum fuit, perpetua disputatione facere non potuit. opportune

antem quaestio, ubi sit ecclesia, in epistula hortatiua

tractatur, quia Petilianus in extrema parte scripti sui (cf.

Petil. II 108, 246 pag. 158, 22) catholicos ita adlocutus

erat: iiemte ergo ad ecelesiam (id est Donatistarum), populi,

et aufugite traditores (id est episcopos catholicos), si cum

indem perire twii vnUis. quam apte autem uel non apte ad

propositum Augustinus locos scripturae sacrae elegerit et in-

terpretatus sit, non meum, sed theologorum est discutere.

certe dicendi genere aptissimo, simplici nimirum et humili,

U8U8 est. cnr uero in Retractationibus opusculi huius mentionem

non fecerit, nescimus: fortasse epistularum collectioni destinatum,

sed postea propter prolixitatem inter eas receptum non erat.1;

') Similiter, etsi alia de cauna, Augnstinus epiatalam 141 inter auas epistnlaa recipi noloit; cf. Ketract. II 66; quin etiam, nbi in Retract.

Praefatio

XI

commemoratur autem, ut Maurini adnotant, a Possidio in in- dicis capite tertio rpistola rontm quos etipra (id est contra Donatistas) ad catltolicon fmtrrs et in concilio generali quinto collat. 5 citantur uerba capitis tertii ciusdem (Augustini) r.r epistoh ad catholicos. ego locos aliorum Augustini operura. quibus probari possit ipsum hanc epistulam composuisse, in adnotationibus significaui.

Non plus quam duo libri manu scripti eistant. cum Endo- codke» uiensis Louaniensium iam Maurinis praesto non fuerit.

1. Aurelianensis 163 saec. XI, a Maurinis adhibitus, in o lioc scripto maioris pretii est quam in libris contra Petilianum. contulit A. Papla.

2. Parisiensis 9546 saec. XI. fol. 1' infra legitur: 'Sum // ex libris Ioia a Nierken, qui me emit a Magistratu Aruheniensi.

2. Maij anno 1588'. codex etsi aliquanto inferior est Aurelia- nensi, tamen haud raro contra eum ueram scripturam suppe- ditat eiusque lacunis omnino caret. hoc Amerbachium ad edi- tionem suam usum esse ex eis apparet, quae Maurini ad finem opusculi (cf. ad pag. 322, 6) adnotauerunt. contnli ipse.

VI.

Epistula (liber primus) Augustini contra Petilianum Dona- Contra tistas uehementer commouisse uidetur. nam non solum Peti- 0resf'<",,", lianus ad eam maledice respondit, uerum etiam Cresconius quidam illum litteris ad Augustinum datis defendendum puta- uit; sed homo laicus neque aut causae aut rerum inter partes gestarum satis gnarus rem tam imperite et inepte egit, ut ad eum redarguendum haud sane magna opera impendenda esset. quoniam autem artem grammaticam profitebatur, eum suis armis oppugnare uisum est. itaque uix ullum aliud opus Augustini inuenias, quod tam plenum sit artis dialecticae, salis, sarcasmi, ironiae, quam Contra Cresconium gram-

<le Gestis cura Eraerito loquitur, Sermonis ad Caesariensis ecclesiae ple- bem raentionera non facit, quamquam et materia et ratione cum Gcstis artissime cohaeret et eodem tempore hnbitus est.

XII

Praefatio

maticum et Donatistam libri quattuor. quorum primo postquam ostendit nec eloquentiam nec dialecticam in tractandis rebus ecclesiasticis esse aspernandam, apud haereticos hominem non ideo docet baptizari oportere, quod etiam illi uerum ba- ptismum dare possint, cum sancta quibus mali utantur non ad salutem, sed ad perniciem eorum tractentur. secundo redarguit quod Cresconius contenderat, Donatistas non haereticos, sed tantum schismaticos censendos esse. deinde demonstrat ab eis uenientes non tales suscipi quales fuerant, sed correctos, atque ideo in catholica sanctificationem accipere. porro Donatistarum sententiam refellit, qua peccatorem baptizare posse negabant, et ecclesiam propter malos non esse deserendam Cypriani exemplo probat libro tertio reliquas partes epistnlae Cresconii percurrit, singuias ex ordine refellens; quarto omnia argumenta et criminationes Donatistarum sola Maximianensium causa con- siderata conuinci demonstrat

In Retract II 52 (26) dicit se bos libros scripsisse, postquam Honorius imperator leges contra Donatistas dederat quae anno 405 latae cum in libro III 47, 51 (pag. 459, 24) recentissimae uocentur, opus circiter annos 406—407 compositum est codiees Libri manu scripti quotquot exstant Gallici sunt, oriundi ab uno exemplari fortasse tempore Merouingorum scripto, id quod mendorum generibu3, quae in antiquioribus apparent, probari uidetur. uetustissimus et optimus est

W 1. Bononiensis (Boulogne-sur-Mer) 60 saec. VII II, quon- dam Bertinianus, foliorum 151. integer est praeter locos non- nullos in ultimis foliis detritos; quae legi iam non possunt. accurate indicaui. correxit partim manus antiqua (ll'm2), par- tim altera multo recentior (If '/«.?). in praescriptione maximam

partem_ deleta legi potest: EPISC COXTHA

GRAAIil. ET DONATISTAM.

X 2. Lugdunensis 605 saec. VIIJI, olim Georgianus, a Mau- rinis adhibitus. initio complura folia interierunt, ultimae pa- ginae partim madore corruptae sunt. correxit manus saec. X. contulit L. Sternbach.

Y 3. Parisiensis 12221 saec. VIIII. olim S. Germani a

Praefatio

XIII

Pratis 761, antea S. Petri Corbeiensis sine numero. a Maurinis adhibitus. fol. 1' minio liaec praescribuntur: INCIPJT AU- RELI ACrtlVSTIXI KPl CONTHA CRESCONIUM OIIAMMATICUM ET DONATISTAM. LIIiER PRIMUS. correctus est a pluribus manibus haud multo recentioribus, quas siglo Ym2 complexus sum. contuli ipse.

4. Ualentianensis 191 saec. X, quondam. ut in primo R folio a manu saec. XV adnotatum est, 'Liber Ecclesiae S. Amandi in pabula'. contulit H. Lebegue. praescribitur minio: INCIPIT AURELI AUO EPI CONTRA CRESCONIUM ORAMMATICUM ET DONATISTAM LIB IIII INCI- PIT LIBER PRIMUS. hic codex mirum in modum consentit cum Y. non solum enim multas lectiones. quas Y e correc- tione exhibet, a prima manu habet, sed etiam numerus qua- ternionum et foliorum idem est et unaquaeque pagina fere eandem textus partem continet. non tamen ex >", sed e com- muni archetypo eum fluxisse praeter diuersitatem plurimarum lectionum etiam aliis indiciis comprobatur, e quibus unum proponere satis est. in lihro II cap. 22, 27 extr. (pag. 387, 1) uerba ti fameu mtn mihi propter Imc ucrhum calumniaris, nt, qiioniam dixi lperseqiii lonynm e<ft* in R omittuntur. in }' haec uerba fol. 80° aliquanto post initium paginae in medio textu exstant, quae pagina in R fere isdem uerbis quibus pagina Y incipit. occurrunt autem uerba omissa in R fol. 30" infra in fine paginae post secuiiduni (cap. 23, 28 extr. pag. 887, 24), in quod uocabulum in Vfol. 30 desinit, ita tamen, ut loco uocabulorum Si tamen non lacuna circiter 16 — 18 litterarum po8t mihi conspiciatur et pro calumiiiarLs scriptum sit calumni- eris. haec res sic explicatur: in eo codice, e quo R descriptus est, illa uerba propter homoeoteleuton omissa in margine in- feriore fol. 30° scripta erant, unde a librario R, homine et impe- rito et neglegenti, ita in textum recepta sunt, ut ultimo uoca- bulo secundum eiusdem paginae temere adscriberentur et pro uocabulis si tamen non, quae post mihi trausposita fuisse uiden- tur et siue detrita siue recisa legi iam non poterant, lacuna indicaretur. ergo inter T et R haec fere cognatio intercedit:

XIV

Praefatio archetypus

r «

Y cod. ab homine

docto correctus

unus e li correctoribns Y

quod ne nimis audacter conclusisse uidear, ea uelini legantur, quae Fr. Marx de cognatione plane simili Filastiii codicum Salisburgensis et Treuerensis disputauit in commentatione: Cber die Trierer Handschrift des Filastrius. Abhandlungen der Gesellschaft dor Wissenschaften zu Leipzig 1904, phil.-hist. Klasse, pag. 43 sqq. X t 5. Parisiensis 16726 saec. XII, idem atque Cygiranneusis Maurinorum (cf. pag. VI). fol. 35' minio haec scripta sunt: Incijt retractatio beuti any' epi in libro coutra rresconin granutticn <(■ donatistain. Grammaticm quidam etc. deinde: EJj-plic rc- tractatio. Incip lib' aurelii auyustijj. cjii contra cresconium gramtnaticum et doruttistam. contuli ipse.

Praeterea in librorum manu scriptorum catalogis comme- morantur: Abrincensis 94 saec XII (= Michaelinus Maurinomm), Trecensis 40 uol. VI saec. XII (cf. pag. VI), Parisienses bybl. nat. 2093 et 15289, Parisiensis bybl. Mazarini 632, Ualen- tianensis B. 5. 34, Diuionensis 149, omnes saec. XIII, Nouo- castellanus (Neufchateau) 3 saec. XV. hos praeterii, nisi quod H. Lebegue a me rogatus centum duodequadraginta locoa e

Praefatio

XV

Trecensi exscriptos mecum communicauit, e quibus eum, ut in libris contra Petilianum, gemellum Z, nusquam tamen me- liorem esse constitit. sic et reliquos omnes ad unum aliquem ex antiquioribus quos adhibui referendos esse neque ullum proprium pretium habere eo comprobari uidetur, quod ne Mau- rini quidem e Michaelino atque e codice Bernardinorum col- legii Parisiensis quicquam frugi attulerunt et quod editio Louaniensium, quibus quinque Belgici praesto fuerant, cor- ruptelis omnis generis laborat.

Codicum meorum duae sunt familiae. ad primam, quae melior est, pertinent WYR, ad secundam XZ. W suas lacunas habet et quidem permultas; aliae, quae ei cum Ylt communes sunt, ab XZ itidem lacunosis explentur, sed non omnes; unde conicere licet etiam archetypum fuisse lacunosum. nonnullas ipse expleui et sat multos locos iam in archetypo male habitos emendaui.

Scripsi in uico Kroisbach prope Graz, mense Ianuaiio a. 1909.

M. Petsehenig.

!

1111.

CONTRA LITTERAS PETILIANI LIBRI TRES.

LII. \ofiul. e. Don. II.

1

0 = cod. Aurelianensis 163 (olim Floriacensis) saec. XI P = cod. Trecensis 40 uol. 6 saec. XII Q =. cod. Parisiensis 16726 (olim Cygirannensis) saec. XII Cretc. = loci qni in libris contra Cresconium repetuntur v = editio Maurina

LIBKK PRLMUS.

Dilectissiniis fratribus ad nostrae dispensationis ouram per- tinentibus Augustinus in domino salutem. I. 1. Nostis nos saepe uoluisse Donatistarum haereticorum & sacrilegum errorem in notitiam manifestam non tam ex nostro quam ex ipsorum ore producere atque conuincere. unde factum est, nt ad nonnullos etiam primates eorum litteras daremus non quidem communicatorias, quibus se iam in praeteritum indignos a catholica ecclesia dissentiendo fecerunt, nec tamen

10 contumeliosas sed pacificas, ut nobiscum quaestione discussa, quae illos ab orbia terrarum sancta communione disrupit, considerata ueritate corrigi uellent nec maiorum suorum ani- mosam peruersitatem pertinacia stultiore defenderent, sed ad fructum caritatis radici catholicae redderentur. sed quoniam

15 scriptum est: cum his qui oderant pacem eram paci- ficus, ita illi respuerunt litteras meas, sicut ipsam pacem, cui per eas consulebatur, oderunt. nunc uero cum essem in ecclesia Constantiniensi Absentio praesente et collega meo Fortunato eius episcopo, obtulerunt mihi fratres epistulam,

M quam ad suos presbyteros eiusdem schismatis episcopum dedisse dicebant, sicut earundem quoque litterarum praetendebat in- scriptio. quain cum legissem, ita miratus sum, quod primis uerbis suis totam partis suae communionem radicitus ampu- tauit, ut nollem credere illius hominis esse litteras, quem solet

25 fama praedicare quod inter eos doctrina atque facundia maxime

4 Donatislarum—errortm} Cresc. II 16, 20. 1111 10, 12 15 Ps. 119, 6—7

1 Augustinus contra petilianum hereticura 0 Incipit liber primus PQ 5 sacrilegium Pml 9 a om. 0 11 dirupit PQ 14 karitatis Q 15 oderunt v, rf. II S8, 193 18 Absentio] Alypio coni. v

1*

4

IHI. Contra litteraa Petiliani

excellat. sed quia me legente aderant quidam, qui eius ser- monis cultum oroatumque cognoscerent, mihi persuadere coepe- runt omnino eius esse iliud eloquium. ego tamen, cuiuslibet esset, refellendum putaui, ne, quisquis ea scripsit, aliquid sibi apud imperitoa aduersus catholicam scripsisse uideretur. 6

2. Hoc ergo ille primum in epistula sua posuit, dicens quod eis obiciaiuus bis baptiama, qui sub nomine baptismi auimas nostras reo lauacro poliuimus. quid autem prodest omnia eius contumeliosa uerba retexere? nam quoniam aliud est documenta firmare, aliud maledicta refellendo tractare, illud potius atten- io damus, quo pacto demonstrare uoluerit nos baptismum non babere et ideo se non repetere quod iam erat, sed dare quod non erat ait enim: conscientia namque dantis attenditur quac ablual accipientis. quid si lateat dantis conscientia et fortasse maculosa sit, quomodo poterit accipientis abluere conscientiam, u si, quemadmodum dicit, conscientia dantis attenditur qnae abluat accipientis? si enira dixerit ad accipientem non perti- nere quidquid mali latuerit in conscientia dantis, ad boc uale- bit fortasse illa igoorantia, ut de conscientia baptizatoris sui non possit nesciens raaculari. suflicial ergo, ut alterius con- 20 scientia maculosa cum ignoratur non maculet; numquid autem etiara abluere potest?

II. 8. Unde igitur abluendus est qui accipit baptismum, cum dantis polluta conscientia est et hoc ille qui est accep- turus ignorat, praesertim cura addat et dicat: nam qui fidcm a perfido sumpierit non fidem percipit sed reatum? ecce stat perfidus baptizaturus, at ille qui baptizandus est perfidiam eius ignorat; quid eum accepturum esse arhitraris, utrum fidem an reatura? si dixeris 'fidem', concedes pesse fieri, ut a per- fido quisque fidem percipiat, non reatum, et falsura erit illud so quod dictum est: qui fidein a perfido sumpserit non fidem

6 cf. II 2, 4 13 ait-26 reatum] III 19, 22 cf. II 3, 6 con- tcientia-Vo comcicntiam] Creac. IIII 12, 14 25 cf. II 4, 8

18 qnae scripsi, item lin. 16 qui codd. v 26 etat] namqne 0 26 eum] enira Pml 30 fidem percipiat] percipiens fidem 0

lib. I 1, 1-3, 4

5

percipit sed reatian. imienimus enim fieri posse, ut etiam a perfido fidem quisque percipiat, si perfidiam dantis ignoret non enim ait: 'qui fidem a perfido manifeeto uel eognito sum- pserit', sed qui fidem, inquit, a perfido sumpserit non fidem s percipit sed reatim, quod utique falsum est, quando quisque a latente perfido baptizatur. ai autem dixerit: 'etiam cum ba- ptizator perfidus latet, non ab eo fidem percipit sed reatum', rebaptizent ergo illos, quos ab eis baptizatos esse constiterit, qui diu apud ipsos conscelerati latuerunt et postea proditi

10 conuictique damoati sunt

III. Eo quippe tempore quo latebant quoscumque baptiza- uerunt, non eis potuerunt fidem tradere sed reatum, si, quis- quis fidem a perfido sumpserit, non fidem percipit sed reatnm. ergo baptizentur a bonis, ut possint fidem percipere, non

is reatum.

4. Sed quomodo et de istis securi erunt, si conscientia dantis attenditur quae latet oculos accepturi? ita secundum eorum 8ententiam fit salus illa spiritalis incerta, dum contra scrip- turas sanctas, quae dicunt: bonum est confidere in do-

somino quam confidere in homine et: maledictus omnis qui spem suam ponit in homine, spem bapti- zandorum auferunt a domino deo et in homine ponendam esse persuadent. unde fit omnino, ut non incerta, sed prorsns nuila sit salus, quia domini est salus et uana salus hominis.

» itaque quisquis in homine spem posuerit, etiam quera iustum et innocentem nouit, maledictns est unde et apostolus Paulus eos, qui dioebant se Pauli esse, obiurgat et dicit: numquid Paulus pro nobis crucifixus est aut in nomine Pauli baptizati estis?

19 Ps. 117, 8 20 Hier. 17, 5 24 Pa. 3, 9 Ps. 59, 13 27 I Cor. 1, 13

2 qnis * perfidiwn] fidem P 5 quis v 9 cum «celerati 0 cum ■cekndis 16 »i om. O 17 attendit O 19 dorainum tt 20 ho-

minem Cresc. III 9, 9 20 in homine] in doraino OmJ

6

Iiri. Contra litteras Pctiliani

IIII. 5. Quapropter si errabant illi et nisi corrigerentur per- irent, qui uolebant esse Pauli, quae tandem spes eorum est, qui quaerunt esse Donati? id enim agunt isti, ut origo, radix et caput baptizati non nisi ille sit a quo baptizatur. ita fit ut, quoniam plerumque qualis sit baptizator incertum est, in- » certa origine, incerta radice, incerto capite spes etiam omnis incerta sit. et cum fieri possit ita esse conscientiam dantis, ut scelerata atque maculosa sit et boc ignoret accipiens, consequenter fit, ut scelerata origine, scelerata radice, scelerato capite spes quoque baptizati uana etinanis existat. quippe cum iste in epistula 10 sua ponat et dicat: omnis res enim origine ct radice consistit, et si caput non habet aUquid, nihil est, cumque originem et radicem et caput baptizati hominem a quo baptizatur uelit intellegi, quid prodest misero baptizato, quod ignorat quam malus sit baptizator eius? ignorat enim se malum habere caput u aut omnino se esse sine capite. tamen quae spes est illi, cui siue scienti siue nescienti caput pessimum aut nullum est? numquid ipsa ignorantia fit ei caput, cui suus baptizator uel malum caput uel nullum est? at hoc quisquis putauerit, uere sine capite est. 1 io

V. 6. Nos ergo quaerimus, quia dixit iste: qui fidem a perfido sumpserit non fidem percipit sed reatum statimque conexuit dicens: omnis enim res origine et radiee consistit, et si caput non habet aliquid, nihii est, quaerimus itaque nos, cum ille baptizator pertidus latet, si tunc ille quem baptizat » fidem percipit, non reatum, si tunc ei non est baptizator eius origo et radix et caput: quis est a quo accipit fidem, ubi estorigo de qua oritur, ubi radix unde germinat, ubi capnt unde inci-

1 «' errabant—3 Donati\ Cresc HII 28, 30 11 cf. II 6, 10. III 42, 51 24 quaerimus—p. 8, 9 quemadmodum sonent] III 42, 51-13, 52

1 errant 0 3 qaaerant] nolnnt Cresc. 6 oranisj hominis edd. uett. 9 pr. scelera Pml 11 enim res PQv, cf. II 5, 10. III 42, 51 12 ba- beat Gresc. III 7, 7 est ». I. Pm2 15 malus ait W» Qml 19 qni- qnis P 23 connexnit t>

lib. I 4, 5-6, 7

7

pit? an forte, cum baptizantem perfidum ille qui baptizatur ignorat, tunc Christus dat fidem, tunc Christus est origo et radix et caput? o humana temeritas et superbia! cur non sinis potius ut uemper Christus det fidem, christianum dando fac- » turus? cur non sinis ut semper sit Christus origo christiani, in Christo radicem christianns infigat, Christus christiani sit caput? neque enim etiam cum per sanctum et fidelem dispen- satorem gratia spiritalis credentibus impertitur, dispensator ipse iustificat ac non ille unus, de quo dictura est quod iusti-

io ficat impium, -aut uero apostolus Paulus caput est et origo eorum quos plantauerat aut Apollo radix est eorum quos riga- uerat ac non ille, qui eis incrementnm dederat, cum idem dicat: ego plantaui, Apollo rigauit, sed deus incremen- tum dedit; itaque neque qui plantat est aliquid

u neque qui rigat, aed qui incrementum dat deus; nec radix eorum erat ipse, sed potius ille qui ait: ego sum uitis, uos estis sarmenta. caput etiam eorum quo- modo esse poterat, cum dicat nos multos unum esse corpus in Christo ipsumque Christum caput esse uniuersi corporis

» pluribus locis apertissime praedicet?

VI. 7. Quapropter siue a fideli siue a perfido dispensatore sacramentum baptismi quisque percipiat, spes ei omnis in Chri8to 8it, ne sit maledictus qui spem suam ponit in homine. alioquin si talis quisque in gratia spiritali rena-

« scitur, qualis est ille a quo baptizatur, et, cum manifestus est qui baptizat homo bonus, ipse dat fidem, ipse origo et radix caputque nascentis est, cum autem latet perfidus bapti- zator, tunc quisque a Christo percipit fidem, tunc a Christo dncit originem, tunc in Christo radicatur, tunc Christo capite

% gloriatur, laborandum est omnibus qui baptizantur, ut bapti-

4 temper—1 eaput] Creec. III 5, 6. IIII 19, 22 9 cf. Rom. 4, 5 13 I Cor. 3, 6—7 16 Ioh. 15, 5 21 eiue o— 23 Christo sit] Cresc. Iin 18, 21 28 Hier. 17, 5

11 Apollo] apostolus O 12 incrementum ecripsi coll. III 42, 51 in credendo fldem codd. v 16 ille potius III 42, 51 23 qui] omnia qui III 42, 51 30 laborandum eet] optandum este roU. III §§ '»2. 54. 56

8

IIII. Contra litteraa Petiliani

zatores perfidos habeaot et ignorent eos. quamlibet eniui bonoa habaerint, Christas eet atiqae incomparabiliter nielior, qui tunc erit baptizati caput, si perfidus lateat baptizator.

VII. 8. Quod si dementissimum est credere — semper enim Ghristus iustificat impiom faciendo ex impio christianam, sem- & per a Christo percipitur fides, semper <Christus> est origo rege- neratorum et caput ecclesiae — , quid habent ponderis illa uerba, quae uani lectores non attendunt quid intus habeant, sed tantum quemadmodum sonent? qui autem non aure sola excipit uoces, sed et mente sententias intuetur, cum aodierit: 10 conscicntia dantis attenditur quae abluat accipienUs, respon- debit: 'saepe mihi ignota est humana conscientia, sed certus sum de Christi misericordia'. cum audierit: qui fidem a perfido sumpserit non fidem percipit sed reatum, respondebit: 'non est perfidus Christus a quo fidem percipio, non reatum'. cum u audierit: omnis res enim origine et radice consistit, et si eaput non liabet aliquid, nihil est, respondebit: 'origo mea Christus est, radix mea Christus est, caput meum Christus est.' cum audierit: nec quicquam bene regenerat, nisi bono semine re- generetur, respondebit: 'semen quo regeneror uerbum dei est, » quod obaudienter aadire sum monitus, etiamsi ille, per qaem audio, quae mibi dicit ipse non facit, dicente domino et me securum faciente: quae dicunt facite, quae faciunt facere nolite. dicunt enim et non faciunt' eom au- dierit: quae potest esse peruersitas, ut qui suis criminibtu a> reus est akum faciat innocentem? ', respondebit: 'me imioeentem non facit nisi qui mortuus est propter delicta nostra et resur- rexit propter iustificationem nosfram. non enim in ministrum per quem baptizor oredo, sed in eum qui iustificat impium, ut deputetur mihi fides ad iustitiam'. »

VIII. 9. Cum audierit: arbor bona bonos fructus

5 cf. Rom. 4, 5 6 cf. Gal. 3, 26 cf. Tit. 8, 5 7 cf. Eph. 5, 28 19 cf. II 5, 10 23 Matth. 23, 3 25 cf. II 6, 12 27 ef. Rom. 4, 25 29 cf. Eom. 4, 5 81 Matth. 7, 17. 16. cf. II 6, 12

6 Christua om. codd. 11 qnae seripsi qni codd. v 19 regeneret 0 seminine Oml 26 aliue Oml aliad Pml

lib. I 6, 7-9, 10

9

facit, arbor mala malos fructus facit. numquid eolligunt de spinis uuas? et: omnis bonus homo de thesauro cordis sui producit bona, et malus homo de thesauro cordis sui profert mala, respon- /> debit: 'hoc ergo bonus fructus est, ut arbor bona sim, hoe est bonus homo, ut praebeam fructum bonnm, hoc est opera bona. hoc autem non qui plantat et qui rigat mihi dabit, sed qui incrementum dat deus'. nam si arbor bona bonus bapti- zator est, ut fructus eius bonus sit ille quem baptrzauerit,

m quisquis ab homine malo, etiam non manifesto, fuerit bapti- zatus, bonus esse non poterit — de mala quippe arbore exortus est; alind est enim arbor bona, aliud arbor occulta sed tamen mala — ; aut si, cum occulta est arbor mala, quicumque ab illa fuerit baptizatus non de illa, sed de Christo nascitur, eanctius

u iustificantur qui baptizantur ab occultis malis quam qui bapti- zantur a manifestis bonis.

VIIII. 10. Item cum audierit: qui bapttzatur a mortuo non ei prodest lauatio eius, respondebit: 'uiuit Chri- stus, iam non moritur, et mors ei ultra non domi-

eonabitur, de quo dictum est: ipse est qui baptizat in spiritu sancto'. baptizantur autem a mortuis qui baptizan- tur in idolorum templis. non enim et ipsi a sacerdotibus suis se accipere arbitrantur sanctificationem quam putant, sed a diis <euis). qui quoniam homines fuerunt <et) ita mortni sunt, ut ne-

■ que super terras neque in requie caeli sint, uere ipsi a mortuis baptisantur, etsi quo alio modo ista sanctae scripturae uerba ueraciter quaeri ac salubriter discuti et intellegi possunt nam si hoc loco mortuum intelleiero peccatorem baptizato-

2 Matth. 12, 35 7 cf. I Cor. 8, 7 8 si arbor—\1 lamen mala} 1U H, 53 13 «-16 bonit] III 45, 54 17 cum-26 baptinantw} CnK. II 25, 80 17 Eccli. 81, 30. cf. II 7, 14 18 Rom. 6, 9

20 Ioh. 1, 33 28 nam si— 10, 4 mortuo] Cresc. II 26, 81

3 producit] profert v, cf. Cresc. III 11, 14 6 bona opera PQ 18 faerit »b illm OQml «, cf. III 45, 54 19 et iam Cresc. 24 sais Ctetc., om. codd. v et om. codd. mortni] modo codd. 25 reli- *aie Pml eint] sant PmlQ caeli sint] sanctoram aiaant Cretc.

10

IIII. Contra litteras Petiliani

rem, eadem illa consequetur absurditas, ut, quisquis etiam a latente impio fuerit baptizatus, tamquam a mortuo bapti- zatus inaniter lotus sit. non enim ait: 'qui baptizatur a mortuo manifesto', sed absolute dizit: 'a mortuo'. at si raortuum quem- que tunc putant, cum eum peccatorem sciunt, uiuere autem, & etiamgi sceleratus in eorum communione astutissime lateat, primo execrabili superbia sibi plus arrogant quam deo tribuunt, ut, cum eis peccator notus est, mortuus appelletur, cum autem deo notus est, uiuus eiistimetur. deinde si peccator ille dicen- dus est rnortuus, qui est hominibus cognitus, de Optato quid 10 responsuri sunt, quem sceleratum longo tempore sibi notum damnare timuerunt? cur, qui ab illo baptizati sunt, non dicun- tur a mortuo baptizati? an ideo uiuebat, quod deus illi comes erat? quod facete et eleganter a nescio quo primario collega 8uo dictum solent etiam ipsi iactare atque laudare, non intel- is legentes exitu Goliae superbissimi suo sibi gladio caput au- ferri.

X. 11. Postremo si neque occultum sceleratum neque mani- festum, qui tamen ab eis nondum damnatus sit, uolunt appellare mortuum, sed et manifestum et damnatum, ut quisquis ab eo «o baptizatur ipse a mortuo baptizetur et nihil ei prosit lauacrum eius, quid dicturi sunt de his, quos plenarii concilii sui, sicut dixerunt, ore ueridico cum Maximiano et ceteris eius ordina- toribus damnauerunt, Felicianum dico Mustitanum et Praetex- tatum Assuritanum, de quibus interim loquor, qui nominantur » inter duodecim Maximiani ordinatores et erectores altaris contra eorum altare cui Primianus assistit? isti certe ab eis inter mortuos deputantur. testis est illa concilii eorum uidelicet prae- clara sententia, quae quondam quando apud eos decernenda

16 cf. I Reg. 17, 51 22 cf. e. gr. De bapt. II 7, 10 29 quan- rfo-11, 2 obmutescunt) Cresc. III 25, 28. IIII 41, 48

4 dicit v a om. Cretc. at] aut Pml ac v 7 exsecrabilis 0 18 uiuebant Oml dens coni. v fides codd. v, cf. II §§ 53. 88. 237 18 si *. I. Q 22 his) iis t> sicut dixernnt om. v, cf. p. 13, 13 et De bapt. II 7, 10 28 illa] illius v 29 quando] cum Cretc. IIII 41, 48

lib. I 9, 10-11, 12

11

recitata est, ore latisaimo acclamauerunt, nunc autem, si forte eis a nobis recitata fuerit, obmutescunt, cum potius deberent primo non gaudere disertam, ne postea plangerent diffamatam. ibi quippe de Maximianistis a consortio suae coramunionis « exclusis ita dicunt, quodueridica unda in asperos sco- pulos nonnullorum naufraga proiecta sunt membra et Aegyptiorum admodum exemplo pereuntium funeribus plena sunt litora, quibus in ipsa morte maior est poena, quod post extortam aquis ultri-

tocibus animam nec ipsam inueniunt sepulturam. ita quidem isti insultant schismaticis suis, ut eos et mortuos et insepultos uocent. sed certe optare debuerunt ut sepelirentur, ne de multitudiue iacentium in litore cadauerum insepultorum Gildonianus Optatus incedens cum agmine militari tamquam

is rabidus fluctus altra prosiliens Felicianum et Praetextatum introrsus postea resorberet.

XI. 12. A quibus quaero, utrum ad eorum pelagus comme- ando reuixerint an adhuc ibi mortui manent. ei enim nihilo- minus cadauera sunt, nec aliquo modo prodest lauacrum eis

» qui ab istis mortuis baptizantur; si autera reuixerunt, quomodo prodest lauacrum illis, quos, cum exanimes iacerent foris, antea baptizarunt, si eo modo quo putant intellegendum est: qui. baptizaturamortuoquideiprodestlauacrumeius? eos enim, quos Praeteitatus et Felicianus, cum adhuc Maxi-

« miano communicarent, baptizauerunt, nunc secum non reba- ptizatos cum eisdem baptizatoribus suis, hoc est Feliciano et Praetextato, intus habent permixtos communioni suae. cuius facti occasione, si non suae pertinaciae principatum fouerent, sed spiritalis suae salutis tam certum eiitium cogitarent, eui-

5 Sententia coneilii Bagaienaia 7 Aegypliorum—S litora] Parm. II 10, 20 10 ita quidem— 16 retorberet] Creac IIII 24, 31 22 Eccli. 31, 80

1 est recitata eat Pml si forte eisj cum Cresc. 2 omnteacnnt Oml potius] potins non eam v 3 non om. Ov, cf. Cresc. III 20, 23 7 eierapla Oml 8 littora codd. t> (pauim) 9 poena] plena Pml 15 rapidna v 18 renixernnt v 26 .idem O 29 euigilate Pml

12

IIII. Contra litteras Petiliani

gilaTe utique deberent et animi sanitate recepta in pace ca- tholica respirare, si tumore superbiae posito et peruicaciae furore superato uellent attendere, quam immani sacrilegio tranBmarinarum ecclesiarum, quas primaeuas sitas ex sanctis Jibris aooepiraus, baptismus execretur et Maximianistarum, o quos ore proprio damnauerunt, baptismus recipiatur.

XII. 13. Ipsi uero fratres nostri, memoratarum ecclesiarum filii, quid ante tot annos in Africa gestum sit et tunc nesci- erunt et modo nesciunt; unde illos crimina, quae ab eorum ■ parte Afris obiecta sunt, etiamsi uera essent, ignorantes con- 10 taminare non possent. isti autem palam separati atque diuisi, cum Primiani ordinationi etiam interfuisse dicantur, Primia- num damnauerunt, alium episcopum contra Primianum ordi- nauerunt, extra Primianum baptizauerunt, post Primianum rebaptizauerunt cumque suis foris a se baptizatis et intus a i& nullo rebaptizatis ad Primianum redierunt. si tanta Maximiani- starum coniunctio Donatistas non maculat, quomodo Afrorum fama potuit maculare peregrinos? si in pacis osculo sine cri- mine coeunt labia quae se inuicem damnauerunt, cur in eccle- siis ualde eorum iudicio remotissimis trans mare ab eis quisque *> damnatus non ut fidelis catholicus osculatur, sed ut paganus impiu8 exsufflatur? quodsi pacem receptis Maximianistis pro sua unitate fecerunt, ecce non reprehendimus, nisi quod suo se iudicio iugulant, ut, cum pro unitate concisionis suae a se rursua concisa recolligant, ipsam concisionem suam uerae uni- » tati reBarcire contemnant.

XIII. 14. Si pro unitate partis Donati in nefario schismate baptizatos nemo rebaptizat et rei tanti sceleris, ut eos in cou- cilio buo antiquis illis auctoribus schismatis, quos uiuos terra sorbuit, compararent, aut separati non puniuntur aut damnati so in integrum restituuntur, cur non pro unitate Christi, quae toto terrarum orbe diffusa est, de quo praedictum est quod domi-

27 cf. Cresc. III 24, 27 29 cf. Nura. 16, 31-35 32 Ps. 71, 8

1 pacem catholicam PQ 5 exsecretur Ov 24 pr. se om. 0 28 re- baptizatnr QmJ

lib. I 11, 12-15, 16

18

nabitnr a mari usque ad raare et a flumine usque ad terminos orbis terrae et quod praedictum est uidetur ac probatnr impleri, cur ergo non pro ista unitate nera et plenaria lex iilius hereditatis agnoscitur, quae de comrauni- s bus codicibus personat: dabo tibi gentes hereditatem tnam et possessionem tuam terminog terrae? — pro Donati nnitate non coguntur reuocare quod dispereerunt, sed ammonentur exandire quod clamant scripturae — , cnr non intellegunt id secum actum misericordia dei, ut, quoniam

io catholicam ecclesiam falsis criminibns accusabant, quorum quasi contagione nimiam sanctitatem suam contaminari nole- bant, uera et maxima crimina plenarii concilii sui ueridico, 8icut dicunt, ore damnata rursus recipere per Optaii Gildo- niani regnnm et sibi sociare cogerentur? iam tandem sentiant

i& quemadmodum ueris suornm sceleribus irapleantur, qui in fratres suos falsa confingunt, quae si etiam uera diiissent, iam tandem sentire deberent, quanta siut pro pace toleranda, et pro pace Christi redire ad ecclesiam quae non damnauit incognita, si pro pace Donati placuit reuocare damnata.

k XIIII. 15. Itaque nobis, fratres, hoc unum, quod de Maxi- mianistis apnd eos factura est, ad eos ammonendos corrigen- dosque sufficiat. non uetera archiua discutimus, non antiqua' armaria uentilamus, non in longinquas terras nostram proba- tionem transmittimns, sed sequestramus omnia nostrorum docn-

» menta maiorum, differimus testimonia toto terrarum orbe clamantia.

XV. 16. Ecce Mustitana et Assuritana ciuitates! supereunt adhuc in hac nita et in hac prouincia, qui se disiunxemnt et a quibus disiuncti sunt, qui altare erexerunt et contra quos so crexernnt, qni damnarunt et qui damnati sunt, qui recepernnt

5 Ps. 2. 8 12 cf. p. 10, 22 17 iam tandem— 19 damnata] Creac III 25, 28. mi 39, 46

3 ego Oml 4 lei I.ouan. ex Cresc. III 24, 27 pai codd. 8 ad- raonentur PQv 11 conteminare Oo 21 admonendos PQv 22 arcihn» ex arcina m20 23 in scripti ad PQv, om. O

H

I III. Contra litteras Petiliani

et qui recepti sunt, qui foris baptizati sunt et intus rebapti- zati non sunt: si haec pro unitate maculant, maculati compri- mant uocem, si haec pro unitate non maculant, correcti auferant litem.

XVI. 17. Iam uerba epistulae suae ille ipse qui scripsit 5 irrideat, qui usurpato indocte ac mendaciter testimonio quod scriptum commemorat: qui bapti 'x atur a mortuo quid ei prodest lauatio eius? conatur nobis ostendere, quatenus tradi- tor uita mortuus habeatur, et adiungit dicens: mortuus est ille qui baptiimo tiero uasci non ntcruit, mortuus est ille simi- 10 liter qtti iusto baptismo genitus tnixlus cst traditori. si ergo Maximianistae mortui non sunt, cur in plenario concilio suo dicunt, quod eorum pereuntium funeribus plena sunt litora?

si autem mortui sunt, unde uiuit baptisma quod dederunt? deinde si Maximianus mortuus non est, quare post illum re- i& baptizatur? si autem mortuus est, quare cum illo non est mortuus Felicianus Mustitanus ordinator eius et cum nescio quo traditore Afro collega mori potuit transmarinus? aut si et ipse mortuus est, unde cum illo apud te uiuunt intus non rebaptizati, qui ab illo mortuo foris sunt baptizati? 20

XVII. 18. Deinde subiunxit: ambo uitaui baptismi noti habent, et qtti tiiitnqiiam penilus habuit et qui liabuit et atnisit. numqnam ergo habuit quem Maximianista Felicianus aut Prae- textatus foris baptizauerunt, ipsi autem quod habuerunt amise- runt. quando ergo isti cum suis recepti sunt, quis dedit eis 25 quos baptizarant quod non habebant, et quis ipsis reddidit quod amiserant? si autem formam baptismi secum abstulerunt, uirtutem ipsam autem baptismi per malum schisma amiserunt, cur ipsam formam, quae semper et ubique sancta est, exsuf- flas in catholicis quos non audisti, et in Maximianistis am- *i pleeteris quos punisti?

7 Eccli. 31. 30 7. 9. 21 cf. II 7, 14 13 cf. p. 11, 7 2 hoc 0 pro om. Oml 6 quod| quo PQo 9 eat om. PQ 10 est om. Q, del. Pm2, cf. II 7, 14 11 iuita baptisma Oml

26 baptizarunt Ov 28 autem ipsain PQo non amiserunt 0 29 ex- suflas O 30 in catholicos non audistis O

lib. I 15, 16-18, 20

15

19. Quidquid autem de Iuda traditore criminose sibi dicere uisus est, ad nos quid pertinet, qui neque ab eis probamur traditores neque, si aliquorum ante nos in nostra communione defunctorum traditio probaretur, etiam ipsa nos improbata 6 et displicens nobis aliqua ex parte macularet? si enim ipsi damnatis a se criminibus et receptis non maculantur, quanto rainus nos auditis et improbatis maculari poterimus! quantum- libet ergo in traditores inuebatur, totidem uerbis eos et a me deputet accusari. sed sane distinguo, quia ille apud me arguit

10 eum, quem iam olim defunctum mea cognitio non iudicauit, ego eius lateh cohaerentem ostendo, quem a se damnatum uel certe sacrilego achismate separatum sine ulla honoris eius deminutione suscepit.

XVIII. 20. Xetjuissimus, inquit, traditor iiobis legcm scr-

ij uantibus persceutor ct carnifex extitisti. si legem seruauerunt Maximianistae, cum a te separati sunt, sis et tu seruator legis, cum ab ecclesia quae in toto orbe diffusa est separatus es. quodsi de persecutionibus agis, cito respondeo, si aliquid ini- que passi estis, non pertinere ad eos qui talia quamuis ira-

iu probe facientes pro pace tamen unitatis laudabiliter tolerant. quapropter non habes quod obicias frumentis dominicis paleam suaru usque ad uentilationem ultimam sustinentibus, a quibus tu numquam recessisses, nisi leuior palea uento temptationis et ante aduentum uentilatohs auolasses. sed ut ab hoc uno exem-

» plo, quod ad istorum ora claudenda et eos si sapiant coni- gendos, si autem in peruersitate raaneant confundendos in eorum facies refudit dominus, non recedara, si iustiores sunt qui patiuntur persecutionem quam illi qui faciunt, idem Maxi- mianistae iustiores sunt, quorum et basilica funditus euersa

1 cf. II 8, 17 3 neque si—b macularet] Cresc. III 35, 39 9 apud me— 10 iudicauit] Cresc. III 39, 43 14 cf. II 8, 17 extr. 18 quodti— 20 tolerant] Creec. III 41, 45

1 qnicqnid codd. 9 distingui Oml distingo PQ 13 diminatione PQo 16 sisj sed 0 18 per8ecutionibus Louan. ex Creec. I. c. nostris codd, 19 qnamuis improbe facientes scripsi coll. Cresc. I. c. facientes, quain. nis improbent, codd. o 24 aduolasses Omt 28 iidem o

16

IIII. Contra littera. Petiliani

«st et militari Optati comitatu grauiter agitati sunt et iussi- ones proeonsulis ad omnes eos de basilicis excludendos a Pri- mianistis impetratae manifestae sunt. quapropter si imperato- ribus eorum communionem detestantibus ad persequendos Haximianistas tanta sunt ausi, quid facerent, si eis per regum » communionem aliquid efficere liceret? si autem, ut prauos corrigerent, ista fecerunt, quid mirantur, si eatholici impera- tores maiore potestate urgendos corrigendosque decernunt eos, qui totum orbem christianum rebaptizare conantur, cum causam dissentiendi non habeant, quandoquidem malos, etiamsi uera io crimina obicerent, pro pace tamen tolerandos etiam ipsi te- stantur, quando eos quos damnauerunt cum suis honoribus et cum foris dato baptismo receperunt? considerent aliquando, quid digni sint (pati a) christianis potestatibus orbis terrarum hostes christianae unitatis diffusae toto orbe terrarum. iam 1» igitur, ai correctio pigra est, saltera adsit pudor, ne, idem ipsi cum ea quae scribunt legere coeperint, risus eos uincat, dum io se non agnoscunt quod uideri uolunt in aliis nec in se agnoBcnut quod aliis obiciunt,

XVIIII. 21. Quid igitur sibi uult, quod iste in epistula sua » posuit dicentem dominum Iudaeis: ideoque mitto ad uos prophetas et sapientes et scribas, et ex illis occi- detis et crucifigetis et flagellabitis? nam si se ipsos intellegi uolunt sapientes et scribas et prophetas, nos autem tamquam persecutores sapientium et prophetarum, quare no- » biscum loqui nolunt, cum ad nos missi sint? denique iste, qni illam scripsit epistulam cui modo respondemus, si urge- atur a nobis, ut ei manu propria suscribens suam esse fateatur, forte non faciat; usque adeo timent, ne ulla eorum uerba teneamus. nam cum eiusdem epistulae posteriorem partem 30 aliquo modo uellemus accipere, quia totam describere a qui-

21 Mattb. 23, 34. cf. 11 14, 31

. 14 pati a seripti pati e, om. codd. 16 iidem v 18 nec] et Ertum., Louan. (quod nidari aolnnt = acbiama, quod obieiunt = p«re«cutionera) 24 et proptaetas et gcribas PQ 26 aunt Qml 28 aubacribena OmMPQo

lib. I 18, 20-20, 22

17

bus nobis data est nequiueiunt, nullus a quo petita est eam dare uoluit, posteaquam cognouerunt nos ei parti ad quam peruenimus respondere. itaque cum legant quemadmodum do- rainus prophetae dicat: exclama uehementer — non est

s quod parcas — et scribe stilo meo peccata eorum, isti prophetae ueri, qui missi sunt ad nos, nihil sic timent et cauent quam ne a nobis eorum clamor audiatur, quod utique, si uera de nobis dicerent, non timerent. non inmerito, sicut in psalmo scriptum est, oppilatum est os loquentium

iv iniqua. si enim propterea baptismum nostrum non suscipiunt, quia nos sumus progenies uiperarnm, sicut iste in epi- stula sua posuit, cur Maiimianensium susceperunt, de quibus concilium eorum sic loquitur, quod uiperei serainis noxios partus uenenati uteri alueus diu texerit et con-

15 cepti sceleris uda coagula in aspidum membra tardo se calore uaporarunt? nonne de ipsis etiam in eodem concilio consequenter dictum est, quod uenenum aspidum sub labiis eorum quorum os maledictione et amaritudine plenum est; ueloces pedes eorum

20 ad effundendum sanguinem; contritio et infelici- tasin uiis eorum, et uiampacis noncognouerunt? et tamen et ipsos in honore integro et ab eis foris baptizatos intus nunc habent.

XX. 22. Quapropter haec omnia de progenie uiperarum et

» de ueneno aspidum sub labiis eorura et alia quae dicta sunt in eos, qui uiam pacis non cognouerunt, si uere isti uellent dicere, ipsi potius sunt, quando eorum baptismum, in quos per concilii sententiam ista dixerunt, propter pacem Donati receperunt et baptismura ecclesiae Christi toto orbe diffusae,

4 Esai. 58, 1 9 Ps. 62, 12 11 cf. II 14, 31 Mattli. 23, 33. cf. 3, 7 13. 17 Sententia concilii Bagaiensis 17 Pb. 13, 3 25 cf. II 15, 34

6 ueri] uiri Pv timent, sed cnueut ne (oiu. quain) Oo 7 clamor eorum Qmt 8 immerito PQo 9 opilatum PQ 14 uenenati — texerit om. O alueas scripiti aluus Po alius Q 15 in aspidum membra om. 0 27 quos scripti quo eodd. v

VO. August. c. Don. n. 2

18

1 1 1 1 . Contra litteras Petiliani

unde in Africam ipsa pax uenit, ad sacrilegam iniuriam pacis Christi repudiant. qui ergo sunt potius pBeudoprophetae qui ueniunt in uestitu ouium, intus autem sunt lupi rapaces? utrum hi, qui uel nesciunt in catholica malos et eis innocenter communicant uel eos, quos de area dominica, priusquam uen- & tilator adueniat, segregare non possunt, pro pace tolerant uni- tatis, an hi, qui ea quae in catholica reprehendunt in schismate faciunt et, quae in unitate toleranda eaque incerta fugere se fingunt, in sua praecisione manifesta et a se ipsis damnata recipiunt? 10

XXI. 23. Denique ita dictum est et hoc etiam ipse com- memorauit: ex fructibus eorum cognoscetis eos. ergo fructus consideremus. obicitis traditionem: hanc ipsam multo probabilius nos uobis obicimus. et ne per multa curramus,

in eadem Constantiniensi ciuitate Siluanum episcopum maiores i& uestri in ipso eiordio sui schismatis ordinauerunt. iste cum adhuc esset subdiaconus, manifestissimus traditor municipali- bus gestis ezpressus est. si et uos aduersus maiores nostros aliqua documenta profertis, aequa condicio postulatur, ut aut utraque uera aut utraque falsa esse credamus. si utraque uera » sunt, uos estis sine dubio schismatis rei, qui crimina uos fugere in totius orbis communione finxistis, quae in ipsa par- ticula uestrae concisionis habebatis. si autem utraque falsa sunt, uos estis sine dubio schismatis rei, qui propter falsa crimina traditorum immani separationis crimine maculamini. 2* quodsi a nobis aliqua et a uobis nulla uel a nobis uera et a uobis falsa proferuntur, non est discutiendum quam penitus uestra ora claudantur.

XXII. 24. Quid, si uos eancta et uera Christi ecclesia con- uinceret atque superaret, etiamsi nos nulla uel falsa, uos autem so

2 cf. II 16, 36 cf. Matth. 7, 15 12 cf. H 16, 86 Matth. 7, 16 ergo— p. 19, 18 j.raecidistis] III 58, 70 29 cap. 22] cf. Cresc. IIII 58, 70

4 et 7 hi] ii t> 13 obicis Oml quos obicis Om2PQ, cf. III 58, 70 14 nos uobis scripsi eis ipsis codd. v, cf. III 58, 70. Cresc. III 72, 84. IIII 55, 65 16 ordinarunt /// 58, 70 23 si] sin v

lib. I 20, 22-28, 25

19

aliqua et uera traditionis documenta teneretis, quid iaro uobis restet, nisi ut, si uultis, pacem diligatis, si autem non uultis, saltem obmutescatia? etenim quaecumque modo proferretis, facillime et uerissime dicerem tunc ecclesiae plenariae et 5 catholicae unitati iam per tot gentes diffusae atque tirmatae uos ea probare debuisse, ut uos intus essetis, illi autem quos conuinceretis pellerentur foras. quod si conati estis facere, procnl dubio probare non potuistis et uicti uel irati uos ab innocentibus, qui damnare incerta non possent, immani sacri- 10 legio separastis. si autem nec conati estis id agere, nimis execrabili et impia caecitate uos a frumentis Christi, quae per totum agrum, id est totum mundum, usque ad finem cre- scunt, paucis in Africa zizaniis offensi praecidistis. XXIII. 25. Postremo testamentum a quibusdam pereecuti- u onis tempore flammis traditum perhibetur: nunc undecumque prolatum est recitetur. certe in eiordio promiBsionum testa- toris id inuenitur Abrabae dictum: in semine tuo bene- dicentur omnes gentes, et hoc quid sit uerax interpre- tatur apostolus: in semine, inquit, tuoquod estChristus, » nullius traditio fidem dei euacuauit. communicate omnibus gen- tibus et tunc uos testamentum a pernicie flammarum conser- uasse gloriamini. si antem non uultis, quae pars potius cre- denda est quod testamento institerit exurendo, nisi quae non ault consentire prolatoPquanto enim certius sine aliqua temeritate s sacrilega ille traditoribus successisse iudicatur, qui nunc lingua persequiturtestamentum, quod illi flamma persecuti perhibentur!

Obicitis pereecutiouem: respondent uobis frumenta domi- nica: 'aut iuste factum est aut palea nostra fecit.' quid ad baec dicitis? obicitis quod baptismum non habeamus: respon- w dent uobis eadem frumenta dominica formam sacramenti etiam intus quibusdam nihil prodesse, sicut Simoni mago baptizato

14 cf. II 8, 17 15 nunc-rccitetur) Cresc. IIII 60, 72 17 Qen. 22, 18 19 Gal. 3, 16 31 cf. Act. 8, 13-24

2 restat PQ, cf. III 58, 70 3 obtumescatis ti 6 probare] 6rmare codd., cf. III 58, 70 et Creti: 1. c. nt om. Pml 11 eisecrabili Oe 21 pernici Oml

2'

20

II II. Contra litteras Petiliani

non proderat, multo magis niliil prodesse his qui foris sunt, inesse illis tamen discedentibus hinc probari, quia redeuntibus non restituitur. numquid igitur nisi impudentissime poteris aduersus ista frumenta clamare et dicere pseudoprophetas uestitos pellibu8 ouium, intus autem lupos rapaces, quando- » quidem inalos in unitate catholica uel non nouerunt uel pro unitate tolerant quos nouerunt?

XXIIII. 26. Uestros autem fructus si consideremus, omitto tyrannicas in ciuitatibus et maxime in fundis alienis domi- nationes, omitto furorem circumcellionum et praecipitatorum 10 ultro cadauerum cultus sacrilegos et profanos, bacchationes ebrietatum et sub uno Optato Gildoniauo decennalem totius Africae gemitum; omitto ista, quia sunt in uobis quidam qui haec sibi displicere ac semper displicuisse proolament. sed ea se dicunt, quia comprimere non possunt, pro pace tolerare; 15 ubi se iudicio suo condemnant, quia, si amarent pacera, non discinderent unitatem. nam quae tanta dementia est pacem in ipsa pace uelle relinquere et eam in dissensione uelle retinere? itaque propter eos, qui mala eiusdem partis Donati, quae oranes uident et reprebendunt, fingunt se non uidere, usque adeo ut 20 etiam de ipso Optato dicant: 'quid fecit? quis eum accusauit? quis conuicit? ego nescio, nou uidi, non audiui' — propter hos ergo, qui se mauifesta ignoraie confingunt, exorti sunt Maximianistae, in quibus eis oculi pateant et ora claudantur: aperte se separant, aperte altare contia altare erigunt, aperte 25 in concilio sacrilegi et uiperae et ueloces ad effundendnm sangninem et Dathae et Abiron et Corae comparandi appel- lantur et asperis uerbis detestati damnantur, aperte recipiuntur rursus in honoribus suis cum baptizatis suis. hi sunt fructus

1 nihil prodexte—A restituitur] Cresc. IIII 62, 76 4 cf. II 16, 36

1 iis v fori Oml 2 probari scripsi probatnr codd. v, cf. Cresc. I. c. quia] quod v 8 numquid) noraquara v 4 ista om. PQ 8 ob- mitto 0 10 cercicellionuin 0 circicellionum P circellionum Q 11 bac- cationes codd. 17 disciderent 0 21 etiam om. PQ 27 datae OmlPml datan PmZ Dathan v core 0 chorac P chore Qv

lib. 1 23, 25—26, 28

21

eorum pro Donati pace iata facientium, ut pelle ouina se con- tegant, et Christi pacem in toto orbe terrarum recusantium, ut intus sint lnpi rapaces.

XXV. 27. Nihil me praetermisisse arbitror eorum, quae s iste in epistula sua posuit, dumtaxat quae in ea parte ad quam

peruenimus potui repperire; prodant etiam reliquum partem, ne forte ibi sit aliquid quod refelli non possit. haec autem, quae domino adiuuante respondimus, ammoneo caritatem uestram ut non solum petentibus detis, sed etiam non petentibus inge-

10 ratis. respondeant si quid uolunt, et si nobis nolnnt, saltem ad 8U08 litteras mittant, quas tamen nobis occultari non iubeant. quod si faciunt, apertissime fructus suos produnt, quibus lupi rapaces induti pellibus ouium demonstrentur, qui occulte insi- diantur ouibus nostris et aperte pastoribus respondere formi-

u dant. nos eia tantummodo schismatis crimen obicimus, quo penitus omnes inuoluti sunt, non quorundam eorum crimina, quae sibi quidam eorum displicere respondeant. ipsi uero si nobis aliena crimina non obiciant, non habent quod obiciant, et ideo se ab scelere schismatis defendere omnino non possunt,

» quia siue propter falsa et a se conficta sine etiam propter uera sed tamen paleae crimina se ab area dominica et ab innocentia frumentorum toto orbe crescentium nefaria direm, ptione separarunt.

XXVI. 28. Nisi forte expectatis a me, ut etiam de Mani- » cheo quae interposuit refellantur. qua in re nobis non displicet-

nisi quia pestilentioaissimum et perniciosissimum errorem, id est Manicheorum haeresem, omnino leuissima et prope nulla reprehensione culpauit, qnem ueritatis fortissimis documentis catholica expugnat. hereditas enim Christi in omnibus gentibus M constituta aduersua omnes exheredatas liaereses tuta est. sed sicut ait dominus: quomodo potest satanas satanan

1. 8. 13 cf. Matth. 7, 15 24 cf. II 18. 40 81 sicut—p. 22, 2 euertere] Creac. III 78, 90 Marc. 8, 28

6 reperire OmSPQv 8 admoneo PQv 11 quas Moreliua quae eodd. v 15 noa) non Q 22 direptione O 24 exspectati8 Ov 25 rp- felluntur Oml 27 haeresira v 31 sathanas sathanan PQ Satanam o

22

HII. Contra litteras Petiliani

eicere, ita Manicbeorum errorem quomodo potest Donatistarum error euertere?

XXVII. 29. Quapropter, carissimi, quamquam multia modis conuictus error iste superetur nec ullis (ass)ertionibus qualis- cumque rationis, sed sola impudentia pertinaci resistere audeat t ueritati, tamen, ne memoriam uestram documentorum oneret multitudo, lioc unum Maximianistarum factum tenete, hoc in eorum fronte configite, hoc eis ad comprimendas dolosas lin- guas in ora coartate, hoc tamquam tridenti te u uelut trici- pitem bestiam eorum calumniam trucidate. traditionem obiciunt, «o persecutionem obiciunt, falsum baptisma obiciunt: de aolis Maximianistis ad omnia respondete. quod enim maiores eorum tradiderunt sanctos codices flammis, occultum esse arbitrantur: sed cum <sacrilegium schismatis crimen superet traditionis, Maximianistas) sacrilegio schismatis inquinatos in suis hono- » ribus receperunt. hoc certe occultare non possunt. item per- secutiones uiolentissimas, quas quibuslibet ubi potuerint faciunt, occultas esse arbitrantur: sed cum spiritalis persecutio perse- cutionem superet corporalem, Maximianistas, quos ipsi corpo- raliter persecuti sunt et de quibus ipsi dixenint: ueloces » pedes eorum ad effundendum sanguinem, in suis honoribus receperunt. hoc certe occultare non possunt.

XXVIII. Postremo baptismi quaestionem qua miseros fal- lunt occultam esse arbitrantur: sed cum dicant baptismura non habere quotquot praeter comraunionem unius ecclesiae bapti- » zantur, Maximianistas cum eis, quos extra istorum communi- onem in schismate baptizarunt, in suis honoribus receperunt. hoc certe occultare non possunt.

30. 'At haec,' inquiunt, 'pro pace non maculant et bonum est rigorem seueritatis ad misericordiam flectere, ut denuo rami »

7-10 cf. Crejc. IIII 65, 81 18 cf. p. 40, 8. Cresc. IIII 52, 62 20 cf. p. 17, 19

1 eiccre] excludere Cresc. I. c. 3 kitii PQ 4 assertionibus templaui, cf. e. gr, p. 30, 16; erroribus 0 nec ulla qualicumque ratione PQv 6 honeret 0 8 frontem PQ. cf. Cretc. IIII 65, 81 lingas Oml 14 sacrilegium— Majimianistas tuppleui 16 receperint PQ

lib. I 26, 28-11 1, 1

23

fracti inserantur.' ita ergo tota causa concluditur uicta in illis, inuicta pro uobis, quia, si nomen pacis ad tolerandos in schismate malos in qualemcumque umbram defensionis assu- mitur, procul dubio cum horrendo scelere et sine ulla defen- s sione per unitatem orbis terrarura ueia pai ipsa uiolatur. XXVIIII.31.Haec, fratres, cum impigra mansuetudine agenda et praedicanda retinete: diligite homines, interficite errores, sine superbia de ueritate praesumite, sine saeuitia pro ueritate certate, orate pro eis quos redarguitis atque conuincitis. pro

io talibus enira propheta deurn deprecatur dicens: iraple facies eorum ignominia, et quaerent nomen tuum, domine. quod quidera iam fecit dominus, ut eorura facies ignominia Maximianistarum apertissime impleret; superest ut norint salubriter erubescere. ita enira nomen domini quaerere pote-

w runt, a quo perniciosissime auersi sunt, dum pro eo suum nomen extollunt. uiuatis et perseueretis in Christo et multi- plicemini atque abundetis in caritate dei et in inuicem et in omnes, dilectissimi fratre9.

LIBER SECUNDUS.

20 I. 1. Primis partibus epistulae Petiliani quas tantummodo inueneramus satis nos respondisse meminerunt qui ea legere uel audire potuerunt. sed quia postea tota est a fratribus inuenta atque descripta missaque nobis, ut uniuersae respondeamus, non erat defugiendum hoc officium stili nostri, non quia ille nouum

10 Ps. 82, 17 20 Primis partibus] cf. I 19, 21. 25, 27 22 tota) cf. III 50, 61

5 orbe Oml 14 potuerunt O 18 fratres] add. Kinit responsio Augustini episcopi catholici contra Petilianum et partem illius epistolae. incipit eiusdem Aurelii Augustini summi sancte religionis assertoris uera et firma respon8io contra totam epistolam ipsius Petiliani perfidi episcopi Donati- atarum disputata et elucidata sub distinctionibus nomimim OEiplicit liber primus sancti augustini episcopi contra petilianum et partem epistole illius. Incipit secundns eiusdem contra totara epistolam ipsius petiliani sub distinctionibus nominum PQ 24 difugien ium P diffugicndum Q

IIII. Contra litteras Petiliani

aliquid dicit, cui non iam multis modis et saepe responsum est; sed propter tardiores fratres, qui ea quae alicubi legerint ad omnia paria referre non possunt, ita morem geram eis qui me omnino ad singula respondere compellunt, ut quasi alternis sermonibus in praesentia disseramus. uerba ex epistula eius 5 ponam sub eius nomine et responsionem reddam sub meo no- mine, tamquam, cum ageremus, a notariis excepta sint. ita nerao erit qui me aliquid praetermisisse aut propter indiscretas personas se non potuisse intellegere conqueratur; simul etiam ut idem ipsi Donatistae, qui coram nobiscum disserere nolunt, ift per litteras quas suis ediderunt ita non effugiant respondentem sibi ad singula ueritatem, tamquam nobiscum faciem ad faciem colloquantur.

2. Ab ipso exordio epistulae suae Petilianus dixit: Petilia- nus episeopus dilectissimis fratribas compresbyteris et dia- is conibus ministris per diocesim nobiscum in saiuto euangelio constitutis: yratia uobis et pax a deo patre nostro et domitw Icsu Chrixto.

3. Augustinus respondit: Agnosco apostolicam salutationem. uideris quid dicas; unde tamen didiceris quod dicis aduerte. so sic salutat Paulus Romanos, sic Corinthios, sic Galatas, sic Ephesios Colossenses Philippenses Thessalonicenses. quae igitur dementia est cum his ecclesiis nolle communicare pacis salu- tem, in quarum epistulis didicisti pacificam salutationem?

II. 4. Petilianus dixit: Bis baptisma uobis obiciiint hi qui » snb nomine baptismi animas suas reo lauacro poUuerunt, quibus equidcm obsrrnis sordes cuuctae mundiores sunt, quos pcruersa munditia aqua sua contigit inquitiari.

5. Augustinus respondit: Nec aqua nostra inquinamur nec uestra raundamur, sed aqua baptismi, in nomine patris et iilii so et spiritus sancti cum datur alicui, nec nostra nec uestra est,

8 morain Pml 10 iidem v 11 effugient 0 12 facie ad faciem PQe 15 curri prcsbyteri8 per comp. PQ 16 dioecesim » 19 respondit] B P 21 galathas PQ 22 colosenses PQ 23 his tx iis 0m2 24 didi- oiatis Q 25 ii v 29 AVG. 8 Q (passim) 31 spiritu Oml

lib. II 1, 1—5, 11

25

sed illius de quo Iohanni dictnm est: super quem uideris spiritum sicut colnmbam descendentem et manen- tem super eum, hic est qui baptizat in spiritu 8ancto.

5 III. 6. Petilianus dixit: Conscientia namque dantis atten- ditur quae abluat accipientis.

7. Augustinus respondit: De conscientia Christi ergo securi sumus. nam si quemlibet hominem ponas, incerta erit accipientis mundatio, quia incerta conscientia est abluentis.

10 im. 8. Petilianus dixit: Nam qui fidem a perfido sum- pserit non fidem percipit sed reatum.

9. Augustinus respondit: Non est perfidus Christus, a quo fidelis homo fidem percipit, non reatum. credit quippe in eum qui iustificat impium, ut deputetur fides eius ad iustitiam.

l» V. 10. Petilianus dixit: Omnis rcs mim origine et radicc consistit et, si caput non habet aliquid, nihil est, nec qnic- quam bene regencrat, nisi bono semine icgeneretur.

11. Augustinus respondit: Qnid te pro Christo uis opponere, sub quo te non uis ponere? ille est origo et radix caputque

» nascentis, de quo non timemus sicut de, homine quolibet, ne forte sit fictus et pessimus et de origine pessima oriamur, de pessima radice surgamus, pessimo capiti conformemur. quis enim homo de homine seourns sit, cum scriptum sit: maledictus omnis qui spem suam ponitin homine? semenautem quoregene-

» ramur uerbum dei est, id est euangelium, unde apostolus dicit: in Christo enim Iesu per enangelium ego uos genui. qui tamen etiam non caste annuntiantes euangelium annuntiare permittit et in hoc gaudet, quia, etsi non caste annuntiabant aua quaerentes, non quae Iesu Christi, castum

so tamen erat quod annuntiabant et dixerat dominus de quibus- dam talibus: qnae dicunt facite, qnae antem faciunt

1 Ioh. 1, 83 18 cf. Rom. 4, 5 23 Hier. 17, 5 26 I Cor. 4, 15 27 cf. Phil. 1, 16. 18 29 cf. Phil. 2, 21 31 Matth. 23, 3

6 qnae Louan. qnl codd. v 7 ergo christi PQ 10 Petif. dii. Q (painm) 17 regenerat] regeneret Oml 23 lecrus Oml

26

IIIL Contra litteraB Petiliani

facere nolite. dicunt enim et non faciunt. si ergo caste annuntiatur quod castum est, etiam ipse annuntiator, quia uerbo consociatur, credentem congenerat; si autem ipse non regeneretur, castum tamen sit quod annuntiat, nascitur credens non ex ministri sterilitate, sed ez ueritatis fecunditate. t,

VI. 12. Petilianus dixit: Quae cum ita sint, fratres, quae potest esse peruersitas, ut qui suis criminibiis reus est atyum faciat innocentem, dicente domino Iesu Christo: arbor bona fructns bonos facit,arbor mala malos fructus facit. numquid colligunt de spinis uuas? et iterum: om- le /iis homo bonus de thesauro cordis sui profert liona, et omnis homo malus de thesauro cordis sui profert mala?

13. Augustinus respondit: Omnis homo, etiamsi non sit suis criminibu8 reus, alterum non facit innocentem, quia non est » deus. alioquin si ex innocentia baptizantis expectatur ut fiat innocentia baptizati, tanto erit quisque innocentior, quanto inno- centiorem a quo baptizetur inuenerit, et tanto ipse minua erit innocens, qnanto et ille a quo baptizatur; et si forte cootra aliquem tenet odium qui baptizat, hoc et illi qui baptizatur so imputabitur. ut quid ergo miser currit ad baptismum? ut ei dimittantur peocata sua an ut imponantur aliena? an sicut nauis mercatoris alia ponat, alia suscipiat? arborem autem bonam et fructum eius bonum et arborem malam et fructum eius malum homines solemus intellegere et opera eorum, sicut »6 consequenter ostenditur in uerbis quae tu quoque commemo- rasti: bonus homo de bono thesauro cordis sui pro- fert bona, et malus homo de malo thesauro cordis sui profert mala. cum autem dei uerbum praedicat aut dei sacramentum ministrat, non de suo, si malus est, prae- to

6 Quae CMm-13 profert mala) Cresc. III 11, U 8 Matth. 7, 17. 16 10. 27 Mattb. 12, 35

4 regeneretur 0m2 v aimuntiet (sicl) Oml regeneratetar PQ 5 steri- tate O 9 frnctna maloa P 29 nerbura dei PQ ant om. PQv 80 non de— ministrat om. PQ

\

lib. II 5, 11—7, 15

27

dicataut ministrat, sed depatabitur in ois de quibus dictum «st: quae dicunt facite, quae autem faciunt facere nolite. dicunt enim quae dei sunt, faciunt autem quae sua sunt. nam si ita est, ut dicis, id est fructus baptizantium 5 ipsi baptizati ezistimantur, magnum malum Africae denuntiatis, si tot Optati pullulauerunt quotquot baptizauit Optatus.

VII. 14. Petilianus dixit: Et iterum: qui baptixatur a mortuo non ei prodest lanatio eins. non nwrtuum corpus exanime nec hominin fnnus dure porreitum adseruit

io esse Imptistam, sed dei non habcntem spiritnm qui mortuo comparatnr, sicnt alio loco discipnlo manifestat. euangelio protestante ait discipulus eins: domine, pcrmitte mihi sepelirc putrem menm; ait illi Jesus: sequere me, et sirit martuos, mortnos snos sepeliant. pater discipuli

15 noii erat luiptixatus, paganinii paganis addixit. nisi hoc de infidelibus dircrit, mortmis mortiium non potest sepelire. mortniis igitnr quidem non aliqua morte, sed nita sna per- cussus. nain qni sic niuit ut rcus sit, nita moitua crnciatur. ii mortno igitnr baptixari hoc cst morteni snmpsisse, non

» nitam. agendiini nobis et diceiuliim est, quatenus truditor uita mortims Imbeatur. mortims est ille qui baptisnui uero nasci non meruit, mortims est ille similiter qtti iusto l/aptisino genitus mixtns est traditori. aml/o iiitam baptismi non ha- bent, e,t qui nmiujuam penitus habuit et qui habuit et amisit.

» dicit enim dominus Jesus Christus: ttdiieiiiriil itt eiim septem spiritns neqniores et erit homo ille, drle- rior priore.

15. Augustinus respondit: Diligentius quaere quomodo dic- tum et quomodo intellegendum sit testimoniura quod de scrip-

2 Matth. 23, 3 7 Eccli. 31, 30 12 Matth. 8, 21—22 25 Matth. 12, 45

1 deputatur Q 3 enim] antem 0 6 baptitizauit 0 9 dure om. PQv asaernitP^p 10 habentem Bpiritum] habet christum 0 11 inter- ptmxi cum Q manifestat, euangelio protestante. ait eeU t> 17 quidem] qaid est codd. 18 nt om. Oml 22 iusto] iuxta eodd. baptiimura OmZPQ, cf. p. 14, 11 26 deteriore Pml

28

J III. Contra litteras Petiliani

tura posuiati. nam quia mortui solent mystice appellari omnes iniqui, manifestum est; sed Christus, cuius est baptisma uerum, quod propter hominis uitia dicitis falsum, uiuit sedens ad dexteram patris et nec ipsa carnis infirmitate iam morietur et mors ei ultra non dominabitur. cuius baptismo qui baptizatur, non a.mortuo baptizatur. et si forte ministri, operarii dolosi, sua quaerentes, non quae lesu Christi, et euangelium non caste annuntiantes et Christum per contentionem et inuidiam prae- dicantes, propter iniquitates suas mortui sunt appellandi, sacra- mentum tamen dei uiui nec in mortuo moritur. mortuus enim erat Simun ille a Philippo in Samaria baptizatus, qui donum dei uolebat pecunia comparare, sed uiuebat ad eius poenam baptisma quod habebat.

16. Quam ait autem falsum quod dicis: ambo nitam ba- ptismi non httbent, et qai hamquam penitus habait et qai hal/uit et amixit, hinc licet aduertas, quod, qui baptizati apo- statant et per paenitentiam redeunt, non eis redditur baptismus, quem si amitterent redderetur. mortui sane uestri quomodo baptizant secundum sensum uestrum? an mortui non sunt — ut cetera taceam et dicam quod omnibus notum atque coti- dianum est — ebriosi, cum de uidua dicat apostolus: quae autem in deliciis agit uiuens mortua est? deinde in illo concilio uestro, quo Maximianum cnm suis anctoribus uel suis rainistris daranastis, ezcidit tibi quam eloquenter dixeritis: Aegyptiorum admodum exemplo pereuntium fune- ribus plena suntlitora, quibus in ipsa mortemaior est poena, quod post extortam aquis ultricibus animam nec ipsam inueniunt sepulturam? et amen unus eorum Felicianus utrum reuixerit uos uideriris, secum

4 cf. Rom. 6, 9 6 cf. II Cor. 11, 13 7 cf. Phil. 2, 21 cf. Pbfl. 1, 17. 15 11 cf. Act. 8, 13. 18. 19 14 p. 27, 23 21 I Tim. 5, 6 25 Sententia concilii Bagaienais, cf. p. 11, 7

15 penitus] add. non Q 16 auertas (hnl 18 redderentur Oml 28 inneniunt codd., iU est p. 11, 10 et Guud. I 39, 54, inuenerunt v, ut Cresc. IIII 63, 77

lib. II 7, 15-8, 17

29

tamen apud uos intus habet quos foris mortuus baptizauit sicut ergo a uiuo baptizatur qui uiui Christi baptismo indui- tur, sic a mortuo baptizatur qui mortui Saturni uel cuiuslibet alterius baptismo inuoluitur, ut interim cito dicamus, quomodo

5 uerba quae posuisti sine cuiusquam nostrum angustia possint intellegi. nam sicut accipiuntur a uobis, non uos explicare, sed nos uobiscum implicare contenditis.

VIII. 17. Petilianus dixit: Agcndnm, inqutim, iu>bis diren- thtmque ext, quatenus perfitlns trttditor itita mortiim lutbeatur.

iu ludas apostolns fnit. emu traderet Christum. itlemqite Iwnore ti/wstoli jicrdifo spiritaliter mortitus csf, stto postca luqueo utorituriin, sicnt xrriptmii rst: ptienitc.t iiic, iiiquit, quia fradidi sttnt/itiitem institin, rt ubiil et Ittqtteo se s n spend i t. Iiii/iico trtulitor pcriit, laqitcttm talibtts dcreli-

15 tjuit, dc quo tlominns Christus clamanit ad patrem: pater, tjuos drdisti milti, oiuues scrnani, etcx illis nulltta pcriit uisi filins jierditiouis. nt imple.rel n r scrip- turu. oliiu nnniqne Dunid sir in Cltin senteutimn dixcrnt qai essct Cltristuni perfidis tiuditnrus: cpiscoputum eins

eo urcipiat al/rr. sit n.ror e.ius uitlua et filii ciits firfaui, ccce qmtittm est spiritns /noplictarnm, ut cuncta fittttra pro jnwsentibits uidrrit, ut aute pliiriuia saecala iiasrituriis traditor damnaretur I dcniquc nt dirtn sentrntia roiiipleretur, cjiiscopatttm rius ttjiOsfoli perditi saurttis yiathias

a accepit. ucmo hiur stolitlits, nciiio prrfidus (lisjntfet: triitm- jihttm Mutltius, naii ininrittm rctulit, qui dc dtnniiii Christi uirtoria spolinni retnlit protlitoris. hor igilur facto ejiisco- /Hititm tibi t/nid itiudicus, hercs iteqnioris trtulitoris? ludas Clirisfiim carualiter tradidit, tu spiritaliter furcns euangelium

30 saiietnm ftammis sarrilcgis frtulidisti. Iudas lcgislatorem tra- didit perpZdis, ta quasi eius reliqiiias lcgem dci pcrdendam

12 Matth. 27, 4-5 15 Ioh. 17, 12 19 Ps. 108, 8-9 24 cf. Act. 1, 26

5 po88unt Qml 12 quia] qui 0 20 sit] »ic Pml 21 spiritus] christus 0 ut tm. 0 28 nequiori Oml

30

1 1 1 1 Contra litterai Petiliani

hominibu* tradidinti. qui «f Irgetn diligen*. ut iuueiu* ifa- ekabaei. pro dei Irgibus urroreri*. si nex diri Itomiitum potest quos moriendo pro domino prrfirit immortale*: quorum unu* m-ilirrt fratrum tijronno sarrUrgo hae fidri um* respondit: tu quidtni. scelerate et impie, dt praesrnti uita * no* penli*: rrx autem intindi. qui regnat in aeter- num el regiti eia* UOii erit fini*. mortttos uos pro *ni* satteti* legibut in arteruae uitae i onuersa- lionem reniiieitabit. si hominis mortui testameutum ftammi* iiurudere*. uonue falsariu* puitirerisf qtiid te ergo 1» futurunt r*t. qni *aneti**imam legem dri ittdiri* incendistif Iudam fru-ti tiel in morte paenituit: te nou modo uon paenitet. uerum etiam tieqni**imus traditor nobis legeut srrtiantibits perserutor et ttiritifex exliti*ti.

18. Augustinus respondit: Cide quid intersit inter uestras i* maledicas uoces et nostras ueridicas asaertiones. adtende pau- lulum. ecce exaggerasti crimen traditionis et inuidiosissimis uerbis uelut copiosus inaentor Iudae nos perdito comparasti. ad hoc tibi ego cum breuissime respondero: 'non feci quod dicis. non tradidi: falsa obicis, numquam id probabis,' nonne » orunis iste uerborum ingentium fumus repente dilabitur? an forte probare conaberis? hoc ergo prius faceres et deinde in nos tamquam in conuictos quo uelles cumulo inuectionis in- •urgeres. ecce una uanitas: audi alteram.

19. Tu ipse, cum de praedicta Iudae damnatione loquereris, » diiisti: ecee ijuantiis est spiritus prophetarum. ttt cttnct fn- turn pro prarsmtUms ttiderit. ut aute plurima saccula na- Ktitttrus traditor damnaretitr, et non uidisti eadem prophetia stabili et certa et inconcussa ueritate, qua praedictum est

5 II Mach. 7, 9 25 cf. Ps. 108, 8—9 26 p. 29. 21

2 ti neij Senei Q 8 coniernationem c 10 te] de te PQv U ex- titiiti scripsi coll. p. 15, 13 eititit O eiistis PQv 16 attende PQv 17 eiageraiti O 18 captiosos v peidito] proditoii v 19 tibi] ifitnr PQ 21 ditabetnr Engelbreeht 23 qno] qoos Q 24 unaj oana Q 2* prophetiaj prophetica P propbetica et Q

lib. II 8, 17-20

31

quod unus discipulus traditurus esset Christum, praedictum etdam qaod totus mundus esset crediturus in Christum. cur attendisti in prophetia hominem qui tradidit Christum et non ibi attendisti orbem pro quo est traditus Christus? quis tra- 6 didit Chri8tum? ludas. quibus eum tradidit? Iudaeis. quid ei fecerunt Iudaei? foderunt, inquit, manus meas et pedes, dinumerauerunt omnia ossa mea. ipsi uero consi- derauerunt et conspexerunt me, diuiserunt sibi uestimenta mea et super uestimentum meum mise-

loruot sortem. quantum sit ergo, quod tanto pretio emptum est, in psalmo ipso paulo post lege: commemorabuntur et conuertentur ad dominum uniuersi fines terrae et adorabunt in conspectu eius uniuersae patriae gentinm, quoniam dominiestregnumetipsedomi-

lsnabitur gentium. quis autem potest ad commemoranda cetera de orbe credituro innumerabilia prophetica documenta sufficere? sed tu laudas prophetiam, quia uides in ea hominem qui uendidit Christum, nec in ea uides possessionem quam emit uenditus Christus. ecce altera uanitas: audi tertiam.

« 20. Inter multa tuae inuectionis uerba dixisti: si homini* mortui testamentiim flammis incenderes, nonne falsarius puni- reris? quid te ergo futnrum cst, qui sanctissimam legem dei iudicis incendisti? haec dicens non attendisti quod te utique mouere deberet, quomodo fieri posset, ut nos testamentum

» incenderemus et in ea hereditate consisteremus quae illo testa- mento conscripta est; uos autem mirum est testamentum seruasse et hereditatem perdidisse. nonne in eo testamento scriptum est: postula a me et dabo tibi gentes hereditatem tuam et possessionem tuam terminos

loterrae? huic hereditati communica et obice mihi de testa- mento quod uoles. nam quae dementia est ideo testamentum

6 P8. 21, 17-19 11 Ps. 21, 28-29 20 p. 30, 9 28 Ps. 2, 8

9 inper uestem meam Q 16 prophetica] prophetiae PQ 22 de te PQv 29 pr. tnam bia Qml

32

IIII. Contra litteras Petiliani

tradere te noluisse flammis, ut contra uerba litiges testatoris? nos autem cum habeamus in manibus gesta ecclesiastica et municipalia, in quibus legamus eos, qui contra Caecilianum alterum episcopum ordinauerunt, potius fuisse diuinorum codi- cum traditores, non tamen insultamus, non inuehimur in uos 6 nec sanctarum paginarum cineres in uestris manibus plan- gimus nec Machabaeorum tormenta flagrantia sacrilegio uestri tumoris opponimus dicentes: 'uestra potiuB membra quam dei eloquia ignibus traderetis'. nolumus enim esse uani, ut alienis commissis, quae aut ignoratis aut improbatis, uobis inanem 10 strepitum concitemus. quod autem uos a totius orbis com- munione separatos uidemus, quod scelus et maximum et mani- festum et omnium uestrum est, si exaggerare uelim, tempus me citius quam uerba deficient et hoc tu si defendere uelis, ea es obiecturus orbi terrarum, quae si obicienda sunt ammo- 16 nes unde amplius accuseris, si obicienda non Bunt non defen- deris? ut quid ergo inflaris aduersus me de traditione quae nec mea est nec tua, si manet illud pactum, ut nobis non obiciamus aliena, si autem non manet, tua potius est quam mea? quamquam et manente illo pacto arbitror me iustissime ao dicere, ut ille iudicetur socius eius qui tradidit Christum, qui oum toto orbe non se tradidit Christo. ergo, inquit apostolus, Abrahaesemeneatis, secundumpromissionemhere- des, et iterum dicit: heredes quidem dei, coheredes autem Christi, idemque seraen Abrahae ad omnes gentes u pertinere demonstrat ex illo quod Abrahae dictum est: in eemine tuo benedicentur omnes gentes. quapropter puto iustum esse quod postulo, ut testamentum dei, quod iam olim apertum est, aliquantum aduertamus et, quem non in- uenerimus traditi coheredem, ipsum iudicemus traditoris here- 3« dem, ille pertineat ad Christi uenditorem, qui Christum negat

22 Gal. 8, 29 24 Rora. 8, 17 25 cf. Gal. 3, 8 26 Gen. 22, 18

8 tumoris Erasm., Louan. timoris codd. v, cf. e. gr. p. 12, 2 14 defi- ciunt Oml defedere Oml 15 admoncs PQv 16 si om. 0 17 ad- nersum PQ 18 ut et non om. PQ ut non nobis v 19 obiamua Oml

lib. II 8, 20—10, 24

33

orbis emptorem. nempe quando se post resurrectionem disci- pulis demonstrauit et palpanda membra dubitantibus praebuit, hoc illis ait: quoniam sic Bcriptum est et sic opor- tebat Chri8tura pati et resurgere tertia die, et prae- s dicari in nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes, incipientibus ab Hierusalem. ecce a qua hereditate uos alienatis, ecce cui heredi resistitis! itane uero parceret Christo in terra ambulanti qui contradicit in caelo sedenti? adhuc non intellegitis, quoniam

10 quidquid nobis obicitis sermoni eius obicitis? promittitur chri- stianus orbis et creditur, impletur et contradicitur. cogitate, obsecro, quid pati pro tanta impietate debuistis; et tamen si quid passi estis nescio, non uidi, non feci. tu hodie qui non pateris uim persecutionis meae, redde mihi rationem separa-

is tionis tuae. sed iterum ac saepe dicturus es, quae si non probas ad nerainera pertinent, Bi autem probas ad me non per- tinent.

VIIII. 21. Petilianus dixit: His ergo criminibus saeptus esse uerus episcopus non potes.

M 22. Augustinus respondit: Quibus criminibus? quid docuisti, quid ostendisti? etsi ostendisses crimina nescio quorum, quid hoc ad semen Abrahae in quo benedicuntur omnes gentes?

X. 23. Petilianus dixit: Si apostoli persecuti sunt aliquem aut aliquem tradidit Christus?

25 24. Augustinus respondit: Possem quidem dicere ipsum satanan omnibus malis hominibus esse peiorem, cui tamen tradidit apo- stolua hominem ininteritum carn is, u t spiritussaluus sit in die domini Iesu, itemque alios de quibus dicit: quos tradidi satanae, ut discant non blaspheraare.

so et dominus Christus flagellatos expulit de templo improbos mercatores, ubi etiam conexum est testimonium scripturae di-

8 Lnc. 24, 46-47 22 cf. Gen. 22, 18 27 ICor.5,5 29ITim.l,20

7 ieruaalem codd. (passim) 8 parcere 0 10 qaicquid codd. (passim) 25 sathanan PQ satanam t> 29 eathanae P sathane (h s. t ml) Q 81 con- nexam v

LH. Augo.t. o. Don. II. 8

34

mL Contra litterae Petiliani

centis: zelus domus tuae comedit me. ecce inuenimu» apostolum traditorem, Christum pereecutorem. possem ista dicere et te in non paroos aestus mittere, ut non querelas eorum qui patiuntur, sed animum eorum qui faciunt quaerere cogereris. sed hinc noli laborare; non ea dico, sed dico ad & semen Abrabae quod est in omnibus gentibus non pertinere, si quid non recte uobis factnm est fortasse a palea dominicae segetis, quae nihilominus est in omnibus gentibus. uos ergo reddite rationem separationis uestrae, sed prius attendite quales habeatis quos uobis obici non uultis, et uidete quam inique 10 faeiatis, cum aliena facta nobis obicitis, etsi ea quae dicitis probaretis. ita nulla erit ratio separatiouis uestrae.

XI. 25. PetiliaDus dixit: At enim aliqui dtcent: 'filii non sumus traditoris'. eius est aliquis filius cuius facta sectatur. hi enim certissimi filii sunt idemque parentibus similes, quos is non ista caro nec sanguis, sed mores et facta parentibus consimiles genuerunt.

26. Augustinus respondit: Paulo ante nihil contra nos dice- bas, nunc iam coepisti dicere aliquid et pro nobis. haeo enim propositio tua in eo te tenet, ut, si nos hodie cum quibus agis 20 non conuiceris traditores et homicidaa et si quid aliud crimi- naris, quidquid tale ostenderis in eis qui nos tempore prae- cesserunt, omnino nobis obesse non possit quorum enim dissimilia facta habemus, eorum filii esse non possumus. et uide quo te commiseris. si aliquem forte etiam nostrae aetatis * hominem et nobiscum uiuentem de aliquo tali reatu forte con- uiceris, nullo modo praeiudicat omnibus gentibus quae in semine Abrabae benedicuntur, a quibus tu te separando sacri- legus inueniris. ita, quod fieri non potest, nisi omnes qui ubique sunt noueris omniumque mores et facta non solum so didiceris, sed etiam demonstraueris tam mala esse quam dicis,

1 Ioh. 2, 17 27 cf. Gen. 22, 18

7 aj ad Pm! 13 fllii traditoris eiaa non snmns. cet aliqnis filiue PQ 19 iam] etiam v 26 conninceris Oml 28 eacrile&na om. PQ

lib. II 10, 24-13, 30

35

non habes cur obicias orbi terrarum, qui est in sanctis, nescio quos parentes, quibus eos probes esse consimiles. nec te ali- quid adiuuabit, si etiam demonstrare potueris eos qui tales non sunt cum eis qui tales sunt sumere sacramenta communia, 5 primo quia uos ipsos respicere debetis, cum quibus ea cele- bretis, quibus detis, a quibus sumatis et uobis eos obici noli- tis. deinde, si filii sunt Iudae, qui diabolus inter apostolos fnit, quicumque facta eius imitantur, cur non filios apostolo- rum dicamus qui non facta sua cum talibus, sed domini sacra- io menta communicant, sicut apostoli dominicam cenam cum illo traditore sumpserunt, ideo uobis longe dissimiles, quod homi- nibus unitatem seruantibus hoc obicitis quod conscissa unitate uos facitis?

XII. 27. Petilianus dixit: De se ipso lndaeis dicit domiitns 15 Christus: si non fttcio faeta patris ntei. itolite mihi

credere.

28. Augustinus respondit: lam supra respondi; hoc et uerum est et pro nobis contra uos est.

XIII. 29. Petilianus dixit: Falsidiros et mendttces sic iden- «o tidem obiurgat: filii diaboli cstis; et ab initio eitim

illc accasator fttit et in uciitate iton stctit.

30. Augustinus respondit: Non solemus legere: ille accu- sator fuit, sed: ille homicida fuit. quaerimus autem unde fuerit diabolus homicida ab initio et inuenimus, quod primum

» hominein occiderit non gladium stringendo aut aliquam uim eorporaliter inferendo, sed persuadendo peccatum et a paradisi felicitate deiciendo. quod tunc paradisus, hoc nunc ecclesia. diaboli ergo filif sunt qui homines ab ecclesia seducendo inter- ficiunt. sicut autem per uerba dei nouimus ubi sit plantatus

» paradisus, sic per uerba Christi ubi sit ecclesia didicimus: per omnes, inquit, gentes, incipiens ab Hierusalem. ab isto uniuerso ad partem quamlibet quisquis separat homi-

15 Ioh. 10, 37 20 Iob. 8, 44 31 Luc. 24, 47

1 orbi tm. Oml 2 probes scripsi probas codd. v cumsimiles Omt 24 diabolus fuerit Q

8*

3(3

Ilir. Contra littcras Petiliani

nei», ille diaboli filius et homicida conuincitur. sed et uerbum quod ipse posuisti, ut de diabolo diceres: itle accusator fuit et in ueritate non stetit, uide in quos conueniat accusatis enim orbem terrarum criminibus aliorum, quos etiam ipsos acousare potius quam conuincere potuistis et in ueritate 5 Christi non stetistis. ille enim dicit ecclesiam per omnes gentes incipientem ab Hierusalem, uos autem in parte Donati.

XIIII. 31. Petilianus dixit: Tertio quoqm simiUter persecn- toruni dementiam hoc noinine appellai: prot/enies uipe- rarum, quomodo fugietis iudiciitm t/cliennae? io ideoqne mitto ad nos prophetas et sapientes et scribas, et cx illis occidetis et cr uci fi yctis et fla- gcllabitis iu sijnaijotjis uestris, donec ueuiat supcr nos omnis sanguis iitstits, qnem r ffudistis in terra a sant/uine Abcl iusti usque ad santjitinem 15 Zftchariae filii Darachiae, queiifoccidistis inter templutn et ultare. mtmquid itere carualiter filii sunt uiptrarum ae uon magis mente serpenks et trilingui nuilitia Utduquc mortifero rt spiritu tteneni flagellaulrs? uere uiperae facti sunt qtti insontibus populis moiies morsibus uomucriint. 20

32. Augustinus respondit: Haec si dicam de talibus esse dicta quales uos estis, respondebitis: 'proba.' quid enim? tu probasti? aut si eo putas probari quia dicuntur, non opus est eadem repetere. recita illa ipsa tibi et a nobis in uos: ecce et ego probaui, si hoc est probare. et tamen disce quid sit 25 probare. neque enim extrinsecus quaero documenta, ut uos uiperas probem. ecce id ipsuni uipereum est non habere in ore firmamentum ueritatis, sed uenenum maledictionis, sicut 8criptum est: uenenum aspidum sub labiis eorum. et quia hoc passiru a quolibet in quemlibet dici potest, quasi 30 quaereretur quorum, continuo subiecit: quorum os maledic- tione et amaritudine plenum est. cum ergo talia dicitis

2 p. 35, 21 9 Mattb. 23, 33-35 29. 31 Ps. 13, 3

1 terram v (gr. M rf(? -rffi) 17 snnt fllii v 19 flagrantea PQo uere PQ 23 quia] quo v 27 est om. PQ 31 subicit PQ

lib. II 13, 80-14, 33

37

in homine8 per totura mundum dispersos quos omnino igno- rati8, quorum etiam multi nec Caeciliani nec Donati nomen audierunt, nec auditis in silentio respondentes: 'non ad nos pertinet quidquid dicitis, non uidimus, non fecimus, quid loqua- !> mini penitus ignoramus,' uos qui nihil aliud uultis quam dicere quod probare omnino non potestis, quid aliud quam os nestrum maledictione et amaritudine plenum est? iam uide utrum uos possitis ostendere non esse uiperas, nisi ostende- ritis omnes christianos omnium gentium traditores esse et

10 homicidas et non esse christianos. immo uero etiamsi potestis singulorum hominum per totum orbem diffusorum uitas et facta nosse et ostendere, tamen antequam id faciatis, cum temere ista iactatis, os uestrum uipereum est, os uestrum maledictione et amaritudine plenum est. ostendite iam, si

15 potestis, quem prophetam, quem sapientem, quem scribam occiderimus et crucifixerimus et flagellauerimus in synagogis nostris. attendite, quanto labore impenso nullo modo probaturi sitis, quod Donatus et Marculus prophetae fuerint aut sapientes aut scribae, quia non fuerunt. quod etsi possetis, quid faciatis,

20 ut ostendati8 a nobis occisos quos nec nos ipsi nouimus, quanto minus orbis terrarum cui uenenoso ore maledicitis? aut uade potestis ostendere animum nos liabere consimileminterfectoribus eorum, quos nec saltem ab aliquibus interfectos potestis osten- dere? attendite haec omnia, uidete utrum aliquid horum uel

2o de orbe terrarura uel orbi terrarum probare possitis, cui tamen quia maledicere non quiescitis, in uobis uera ostenditis quae de illo falsa iactatis.

33. Porro si nos uelimus probare uos esse interfectores prophetarum, non imus longius, ut per loca singula colligamus,

30 quas furiosi uestri principes circumcellionum et ipsae cateruae uinulentonim atque insanorum non tantum ediderint ab initio 18 sqq.) cf. p. 46, 16 sqq. 1 quos] et quos t> 5 qui] que Oml 7 uestram Pml uidete ti 8 non| nos Moreliu» 17 probaturi sitis ] probastis v 18 fueric Oml 19 aut om. O 29 non imus (unus Q) longius] nimis longum sit v 30 cerci- celionum 0 cercicellionuiu P circellionum Q 31 uinolentorum OmSPQn

38

IIII. Contra litteras Petiliani

schismatis uestri, sed omnino edere non desinant strages. de proiimo ago. proferantur eloquia diuina quae uersantur in manibu8 et nostris et uestris: eos teneamus interfectores pro- phetanim quos contradictores inuenerimus linguis prophetarum. quid ocius dici potest, quid citius ostendi potest? mitius age- 5 retis traiciendo ferrum per uiscera prophetarum quam quod lingua interficere conamini uerba prophetarum. dicit propheta: commemorabuntur et conuertentur ad dominum uniuersi fines terrae. ecce agitur, ecce impletnr; uos autem non solum contra id quod dicitur aures incredulas 10 clauditis, sed etiam contra id quod iam geritur linguas furiosas exeritis. audiuit Abraham dictum: in semine tuo benedi- centur omnes gentes et credidit et deputatnm est illi ad iustitiam. uos uidetis factum et reclamatis et non uultis deputari uobis ad iniustitiam quod recte deputaretur, etiamsi 15 nondum factum, sed tantummodo dictum non crederetis. immo non solum non uultis uobis deputari ad iniustitiaro, sed etiam si quid pro hac impietate patimini, deputari uobis uultis ad iustitiam. aut si non sunt istae persecutiones pro- phetarum, quia non fiunt ferro sed uerbo. quae fuit causa ut 20 diuinitus diceretur: filii hominum, dentes eorum arma et sagittae et lingua eorum gladius acutus? sed quando colligam ex prophetis omnibus omnia testimonia eccle- siae toto orbe diffusae, quae omnia contradicendo interficere et extinguere conamini? sed ligati estis, quia in omnem » terram exiit sonus eoruro et in fines orbiB terrae uerba eorum. uerumtamen unum illud commemorabo ex ore domini qui testis est testium: oportebat, inquit, im- pleri omnia quae scripta sunt in lege et pro- phetis et psalmis de me. quae sunt haec, ipse indi- so

8 Ps. 21, 28 12 Gen. 22, 18 13 Gen. 15, 6. Rom. 4, 3 21 Ps. 56, 5 25 Ps. 18, 5 28 Luc. 24, 44

1 sed] add. et ti desistant Pv 2 elequia 0 5 otins Q doctius v 13 illi] ei PQ 15 uobis depntari PQ iniustitiam] institiam O 30 sint Po

lib. II 14, 33-15, 35

39

cet. tunc aperuit illis sensum, inquit, ut intellege- Tent scripturas, et dixit eis: quoniam sic scriptum est et 8 i c oportebat Christum pati et resurgere a mortuis, et praedicari in nomine eius paenitentiam set remissionem peccatorum per omnes gentes, in- cipientibus ab Hierusalem. ecce quod scriptum est in lege et prophetis et psalmis de domino; ecce quod de se et de ecclesia ipse dominus aperuit se ostendens, illam promit- tens. uos autem his tam manifestis testimoniis resistentes et w ea, quia delere non potestis, deprauare conantes quid faceretis, si inneniretis membra prophetarum, qui sic saeuitis in eloquia prophetarum, ut nec dominum audiatis impletorem manifesta- torem expositorem prophetarum? nam quantum potestis, etiam ipsum caeditis, quando et ipsi non ceditis.

is XV. 34. Petilianus dixit: De uobis quoque Dauid (in) per- secutores haec dicit: sepu lchrum patens est guttur eorum; linguis suis dolose agebant; uenenum aspidum sub labiis eornm quorum osmaledirtione et amaritudi ne plenum est; ueloces pedes eorum

ao ad effundendum sangninem; contritio et infclici- tas in uiis eornm, et tiiam pacis non cognouerunt; non est timor dei ante ocnlos corum. nonne rogno- scent omnes, qui operantur iniqui latem, qui dcuo- rant plebem meam sicut cibum panis?

as 35. Augustinus respondit: Sepulchrum patens est guttur eorum,unde mendaciorum mortes exhalant; os enim quod men- titur occidit animam. si autem nthil est uerius quam id quod dixit Christus, ecclesiam suam per omnes gentes incipientem ab Hierusalem, nihil est mendacius quam id quod dicitis 'in

3o parte Donati'. linguae autem dolosae sunt eorum, qui cum facta sua nouerint non solum se dicunt iustos esse homines

1 Luc. 24, 45-47 16 Ps. 13, 3-4 26 Sap. 1, 11 28 cf. Lne. 24, 47

6 ert in mg. 0 9 his tamj irtam Oml 15 in addidi, cf. p. 29, 18 pereecutoribo. Pm2v 26 eialant codd. 27 aniraum P 31 nouerunt PQ

40

I III. Contra litteras Petiliani

eed etiam iustificatores hominum, quod de uno diotum est qui iustificat impium et quod sit iustus et iustificanB. iam de ueneno aspidum et ore maledictione et amaritudine pleno satis diximus. ueloces pedes autem ad effundendum sanguinem etiam Maximianistas habere dixistis; testis est plenarii uestri concilii & sententia totiens gestis proconsularibus et municipalibus alle- gata. illi autem neminem, quantum audimus, corporaliter occi- derunt. intellexistis ergo etiam spiritali caede animarum san- guinem fundi gladio schismatis, quod in Maximiano damnastis. uidete ergo si non sunt pedes uestri ueloces ad effundendum 10 sanguinem, cum praeciditis homines ab unitate orbis terrarum, si hoc in Maximianistis recte dixistis, quia praeciderunt aliquos a parte Donati. itane nos uiam pacis non cognouimus, qui studemus seruare unitatem spiritus in uinculo pacis, et uos eam nostis, qui sermoni Christi quem habuit post resurrec- ir> tionem cum discipulis suis tam pacifico, ut inde inciperet dicens: pax uobiscum, ita resistitis, ut nihil aiiud quam hoc ei dicere conuincamini : 'tu quod dixisti de unitate omnium gentium falsum est, nos quod dicimus de crimine omnium gentium uerum est>? qui dicerent ista, si esset timor dei ante *> oculos eorum? uidete itaque, si non ista cotidie dicendo plebem dei diffusam toto orbe terrarum tamquam cibum panis denti- bns finire conamini.

XVI. 36. Petilianus dixit: Monet etiam dominus Christus: cauete n pscudoprophetis; neniunt ad uos in ue- »> stitn ouium, intus autem sunt lupi rapaces. ex fr uctihus eorum cognoscetis eos.

37. Augustinus respondit: Si abs te quaeram, quibus nos fructibus lupos rapaces esse cognoscatis, dicturus es crimina aliena nec in eis quorum esse dicuntur umquam probata. si » autem tu a me quaeras, quibus fructibus uos potius esse lupos

2 cf. Bom. 4, 5. 8. 26 5 cf. p. 17, 19. 22, 20 14 cf. Eph. 4, 8 17 Iob. 20, 19 25 Matth. 7, 16-16

2 iam] nam v 10 sint v 20 qui idtm quod qnomodo 23 cf. II HZ, 72 extr. 25 nenient PQ qni naniunt t> ueatitum OQ neatimentiB v, Sf. III 58, 70

lib. II 15, 35-18, 40

41

rapaces cognoscaraus, obicio schismatis crimen quod tu negabis, ego autem statim probabo: neque enim communicas omnibus gentibus et illis ecclesiis apostolico labore fundatis. hic dictu- rus es: *non communico traditoribus et bomicidis'. respondet tibi

6 semen Abrahae: 'haec sunt illa crimina uel non uera uel non mea*. sed haec interim sepono, tu ostende ecclesiam. iam uox illa mihi sonabit, quam in pseudoprophetis uitandam dominus monuit ostendentibus partes et ab uniuerso alienare conanti- bus: ecce hic est Christus, ecce illic. sed usque adeo

10 putas ueras oues Christi cor lion habere quibus dictum est: nolite credere, ut lupum audiant dicentem: ecce hic est Christus et pastorem non audiant dicentem: per omnes gentes, incipientibus ab Hierusalem.

XVII. 38. Petilianus dixit: Sic sic, improbe persecutor, 15 quocumque te uelamine bonitatis obtexeris, quocumque nomine

pacis bellum osculis geras, quolibet iniitatis uocabulo homi- ntttn gentis inlicias, qui kactenus fallis ac dccipis, uere dia- Ijoli filius e.i, dum moribus indicas patrem.

39. Augustinns respondit: Haec a nobis in uos dicta esse ao reputa et, ut noueris in quos potius conueniant, quae superius dixi commemora.

XVIII. 40. Petilianus dixit: Nec adeo mirum quod tibi nomen episcopi inlicite assumis. kaec est uera diaboli con- suetudo, ita dernum decipere, si sibimet niiulicet uocabulum

»5 sanctitatis, apostolo praedicantc: ncc mirum cst, inquit, si ipse satanas transfigurat se nelut angelum tucis et ministros suos quasi ministros iustitiae. nec tnirum est ergo quod tc falso episcopum uocas. nam et illi angeli perditi, amatores uirginum mundariarum, qui carnem

so corrumpendo corrupti sunt, licet diuinis exuti uirtutibus angeli esse desieri?it, iwmen tamen retinent angebrum sescque semper

9. 11 Matth. 24, 23 12 Luc. 24, 47 16 cf. p. 12, 18 25 II Cor. 11, 14—15

17 illicias PQv actenus Oml 23 episcopi] chriBti Q 24 uendicet P 26 ti] quoniara (vip)PQ catbanasPQ 28 falsum codd. 31 desierunt^m/

42

IIII. Contra litteras Petiliani

angehs putant, qui diuina soluti militia in exercitttm diaboli simUes transierunt, deo magno clamante: non permanebit spiritus meus in hominibus istis in aeternum, quoniam caro sunt. quibus reis ac uobis dicet dominus Christus: ite in ignem aeternum, quem paranit pater 6 tneus diabolo et angelis eius. si angeli mali non essent, diabolus angelos non halieret, quos et sancttts apostoltts in illo iudicio resurgendi a sanctis hominibus dicit esse damnandos: nescitis quoniam angelos iudicabim us? si ueri angeli essent, iudicium in angelos deihomines non haberent. sic quoqnc »o apostoli sexaginta, qui cum domino Christo duode.cim dere- lictis a fide apostatae recesserunt, in tantnm hominibus mi- seris adhuc putantur apostoli, ut ex his Manicheus et ceteri multi-s diabolicis sectis multas animas implicent. qttas nt caperent prodierunt. natn profecto pcrdittts Maitichcus, si 15 tamen fuit, in illis seraginta ponendus cst, si nomen eiti.s ajyostoli inter duodecim (iton) continetur. at in locum Iudac traditoris sitbrogato Mathia uoce Christi orilinatns est ut tertins decimus Paulus. qui scse apostoloittm nouissimum mtmorat, ne quisquis esset posterior apostolus crederettir. sic enim dixit: » cgo enim sum nouissi mus apostolorum,quinon sttm dignus uocari apostolu s.quia persecu tus suni eccle- siam dei. nec in koc nobis blandiamini: ludaetts haeo feceratf lieet et uos nobis perniciem nt pagani faciatis. bellum namqnc inlicite geritis quibus non licet repngnarc. uos enim cupitis » iiiuere nobis occisis, nobis uero uictoria est fugere uel occidi.

41. Augustinus respondit: Uideris quemadmodum teetimonia scripturarum posueris uel quomodo intellexeris: nihil ad rem de qua nunc agitur. ad lioc enim certe iata omnia dixisti, ut

2 Gen. 6, 3 5 Matth. 25. 41 9 I Cor. 6, 8 11 cf. Ep. c. Don. 13, 33 21 I Cor. 15, 9

2 dampnante 0 14 mnltisj multi PQ 15 prodierunt scripti perdi- derunt codd. e periernnt coni. v 16 non in illis Ov 17 non addidi, cf. Aug. Contra epitt. Manich. 5, 6 at] ant Ov interpunctionrm correxi 18 ut om. PQ 19 apostolornm] apostolis 0 apostolum PQ 21 nouisaimuaj minimus PQ 23 nec] ne Oml in om. 0

lib. II 18, 40-19, 43

43

probares esse falsos episcopos, sicut sunt falsi angeli et falsi apostoli. nouimus et nos esse falsos angelos et falsos aposto- los et falsos episcopos et sicut dicit uems apostolus falsos fratres; sed cum ab utrisque aduersus inuicem poasint ista 3 iactari, probare aliquid opus est, non inaniter loqui. in quos tamen conueniat crimen fallaciae, recole quae supra dixiraus et inuenies, ne taedio simus legentibus eadem saepius repe- tendo. et tamen quid hoc ad ecclesiam toto terrarum orbe diffusam, siue quod de palea eius, quae cum illa per totum

10 mundum est, potueris dicere, siue quod de Manicheo dixisti uel de ceteris diabolicis sectis? si enim ad triticum non per- tinet, quidquid etiam de palea dicitur quae adhuc cuin illo est, quanto minus pertinent ad membra Cliristi toto orbe dif- fusa tam olim et tam aperte separata portenta!

u XVIIII. 42. Petilianus dixit: lul/rt nobis dominus Christus: cvm ?io.i persecuti fnerint hominr.s i n riuitate ista, fugite i n alteram; quodsi inea uos persequen- tur, fugite in alia/n. ameu rnim iliro uobis, non ronsummabit i .i cinitatrs Israhel, doncr ur/iiat

20 filitis hominis. si dc ludaeis rf paganis nobis pracinonet, tu qui christianum te me/nora* dira farln gentilium uon del/es imiUiri. an sic dro snuitis. ut iiextris manibus orr.i- (kimnr? erratis erratis, » hnr. rrrditis miscri; mm non habet deus earnificrs sacerdotes.

28 43. Augustinus respondit: Fugere de ciuitate in ciuitatem a facie persecutionis non haereticis uel schismaticis praecep- tum siue permissura est, quod estis uos, sed praedicatoribua euangelii, cui resistitis uos. quod ut facile probemus, nunc certe in ciuitatibus uestris estis et nemo uos persequitur. pro-

30 deundum ergo uobis est et reddenda ratio separationis uestrae.

3 ef. II Cor. 11, 26 15 iubel — 18 aliatn] huc usque pertinebat epiatolae Petiliani pars prima, cui Augustinus libro priino respondit ; cf. III 50, 61 16 Matth. 10, 23

2 falaos eue P 4 utriusque Oml possunt Qml 8 orbe terrarum v 18 enim (t<^p) icripri amen Oml, del. 0m2, om. PQv, cf. Gaud. 1 18, 19 oobia om.Q 19 israel codd. v 20 pagania et iudeis PQ 26 hereticos Oml

44

IIII. Contra litteras Petiliani

neque enim sicut excusatur infirmitas carnis, quando cedit uiolentiae persecutionis, sic debet et ueritas cedere falsitati. proinde si persecutionem patimini, quare non dimittitis ciui- tates in quibus estis, ut impleatis quod ei euangelio comme- morati8? si autem non patimini persecutionem, quare nobis 5 respondere non uultis? ant si timetis forte, ne cum responde- ritis persecutionem patiamini, quomodo ergo imitamini eos praedicatores quibus dictum est: ecce mitto uos sicut oues in medio luporum, quibus item dictum est: nolite timere eos qui corpus occidunt, animam autem non 10 possunt occidere? et quomodo non facitis contra prae- ceptum Petri apostoli qui ait: parati semper ad respon- sionem omni poscenti uos rationem de fideetspe uestra? postremo quare per uiolentissimas turbas etiam ultro improbi estis ecclesiis catholicis ubi potueritis, quod innumera- 15 bilibus exemplis res ipsa indicat? sed dicitis uos loca uestra defendere et resistitis fustibus et caedibus quibuscumque po- tueritis. quare ibi non audistis uocem domini dicentis: ego autem dico uobis non resistere malo? aut si fieri potest, ut aliquando recte per uim corporalem resistatur uiolen- *> tis nec ideo praeceptum uioletur quod audimus a domino: ego autem dico uobis non resistere malo, cur non etiam hoc fieri potest, ut per ordinatas et legitimas potestates de sedibus, quae inlicite usurpantur uel ad iniuriam dei retinentur, pius expellat impium et iustus iniustum? neque enim eo »5 modo persecutionem passi sunt pseudoprophetae ab Helia quo- modo ipse Helias a rege iniquissimo, aut quia flagellatus est dominus a peraecutoribus, propterea passionibus eius compa- randi sunt quos ipse de templo flagellatos eiecit. restat ergo ut nihil aliud requirendum esse fateamini nisi utrum iuste an »

8 Matth. 10, 16 9 Matth. 10, 28 12 I Petr. 3, 15 18. 21 Matth. 5, 39 26 cf. III Rcg. 18

6 ne om. O 7 patimini O 8 ecce om. PQ 13 rationem ().*f«,vj om. Oo 19 aut] an Oml aut si aliquando fleri potest ut recte P 27 helyas Q nequis«imo Pv

lib. II 19, 48-20, 45

impie uos separaueritis a communione orbis terrarum. nam 8i hoc inuentum fuerit quod impie feceritis, non miremiui si non desunt ministri deo per quos flagellemini, quia persecu- tionem patiraini non a nobis, sed sicut scriptum est ab ipsis 6 factis uestris.

XX. 44. Petilianus dixit: Clnmal rursits ih raclo dominus Christtts ad Paiilum: tia u l c Saulc. i/itid me perseij ueris? durum est tibi c.ontra stimittum caltitrare. tiau- lus tttnc dichts cst, ut ci postmotlum baptisnta componcret

io nomen. itobis cryo non durum esi Christtlin totiens persequi in sacerdotibus suis, domino ipso elnmantc: uc tetigeritis christos meos. saiictorum compulatc tot funera, et uitui- eem Christnm totiens oeeidistis. postrcino si sacrileyus nort sis, sanctus esse non potcs homicida.

»5 45. Augustinus respondit: Defendite uos ipsos a persecuti- one, quam passi sunt a uestris qui cum Maximiano se a uobis separauerunt, et illic inuenietis defensionem nostram. si enira dicitis non uos fecisse, gesta proconsularia et municipalia reci- tamus. si dicitis recte uos illis fecisse, cur ipsi talia pati non

» uultis? si dicitis: 'sed nos schisma non fecimus', hoc ergo quaeratur et, antequam constet an ita sit. nemo persecutores accuset. si dicitis etiam schismaticos persecutionem pati non debaisse, quaero utrum et de basilicis, in quibus insidiantur ad seducendos infirraos, expelli per ordinatas potestates non

» debeant. si dicitis nec hoc debere, reddite prius Maximianistis basilicas et sic nobiscum agite. si dicitis debere, quaerite iam quid pati debeant a potestatibus ordinatis, qui eis resistendo dei ordinationi resistunt. unde aperte apostolus dicit: non enim sine causa gladium portat; uindex est enira

Min iram ei qui raale agit. quodsi oranino diligenter ueri- tate tractata hoc inuentum fuerit, ut nec per iudicia publica

4 Sap. 11, 21 7 Act. 9, 4-5 11 Ps. 104, 15 27 cf. Rom. 13, 2 2S Rom. 13, 4

3 flagellamini Pml 12 tot computate Pml 18 uos non PQ 26 queri etiam O

4*

tni. Cmsr* lil5*tM P-iTHUni

seaismatici aliquifi pati <i*b*ant ae« 4* [•}•:» mfflitiarnrn « tallaeiarum iuarum peHairEur. rt -iiieTras inbis «£spiieerer quod Maiimianista* a quibasdam uestris ista perpessi suut. tfttt mm liberias >i* tot<> ajro dominL i-i est <i* Koca man*i<>. cla- maat frnmenta dominiea: 'nee a<i in pertiaec qio<i xiiania s> ■el quod palea nostra eommiccit. q-.ia •iispLi.xc nob»'? si oobis soflkere ad pariracionem facemiai. qioatam q<iMqu:i mali fic a ■eitris displicet aobts. qaare o-H erz> separastLi? aia<: eaim ■os aeeusac ip*a uestra defeniio. ji eaim propcerea aoi ab ittiquia partis Doaaci noa separarii. <iaia uaisqaisque sareinam u> nam portat. car ab iniquis orbis cerraram qaos patatds aat fineicis aoi separaiti*? an at iarcinam scaiimatii omnes pari- ter portaretii?

4f>. Et tamea qaaerimai a aobis. qaos aestrum a nostris probetis oeeijos. naliam qaidem lezem ab imperatoribai datam i* nt occi.ieremir.i reeolo. illi autem, <ie quibus maximam inui- diam facere ioletii, Jlarculus et Doaatus. ut m<vieracius dixe- rim. ineertam esc acram se ipji praecipicaaerint. sicut aestra doetrina non cessat eoti.iianis exemptis. an uero aiieuius pote- atatis io§§a praeeipitati sint. si enim ineredibile est magistros » rireamcellionum soiitas mortei sibimet intnlijse. quanto inere- dibikus potestates Romanas iniolita supplicia iubere potoisse! itaque de hae re. quam nimij inuidiosam putatii. si uerum *st qnod dicitis. qnid h >c perticet a-i dominieum tritieum? palea qnae forzs uolanit paleam quae intus reniansit accuset: » ■on enim tota poterit niii nentilabro ultimo separari. si autem est falsam. qui-J mirum si palea tamquam leui flatu dissen- aiODis ablata etiam dominicum triticum falsis criminationibus insectatur? quapropter de omnibus talibus inuidiosis eriminibus boc uobis frumentum Christi. quod per agrum, id est per »

10 ef. Gal. 6, 3 17 cf. Cr<~c. III 49. 34. Optat. III 6

2 HUntorl P«»l« PQc * oberios cod.i. 12 fingati* Qml tepa- ratia P 14 taraen) com p 20 sont Oml posi incredibile est tn P lUleta nunt: maloisse <ioac1o incredibilioa 21 cercicellioaom O circel- li.nam circe in longiore ras.. 0 27 est om. PQ fabam eat «

lib. II 20, 45-21, 48

47

totum raundnm, cum zizamis crescere iussum est, libera et secura uoce respondet: 'si non probatis quod dicitis, ad nemi- nem pertinet, si autem probatis, ad me non pertinet'. ex quo fit ut, quicumque se ab ista unitate frumenti propter zizaui- » orum uel paleae crimina separauit, propter ipsum dissensionis et schismatis malum nec ab ipso crimine homicidii se possit defendere, dicente acriptura: qui odit fratremsuumhorai- cida est.

XXI. 47. Petilianus dixit: Ergo, nt dirimus, dominus

10 Christus clamanit ad Paulum: Saule Saule, quid me persequeris? durum est tibi aduersus stimulum ralcitrare. dixit antern Paulus: quis es, domine? eiquc responsum est: ego Christns Xa xarenus, quem tu persequeris. et ille tremens ac stupens dixit: domine,

uquid ine uis facere? et dominus ad illum: surge et intra in ciuitatem, et dicetur tibi quid te oporteat facere. et interpositis: surrerit autem Saulus a terra apertisque oculis suis nihil uidebat — o nltris furoris caecitas ocnlorum, perscquentis lumen obnnbilas, solo

so baptismo recessura! — uideamus ergo in ciuitate quid gessit. introiit, inquit, Ananias ad Saulum, et cum impo- suisset ei manus, ait: Saulc fratcr, dominus misit me, lesus qui uisus est tibi in nia qna neniebas, ut uideas et implearis spiritu sancto. confestim

» ceciderunt ab oculis eius tamquam squamae, et nismn recepit et surgens bapti uitus est. cum igitnr Paulus a crimine persequendi baptismo liberatus oculos sum- pserit innocentcs, cur non uus, persecidor ct traditor carcw falso baptismate, ab kis qms insequeris bapti-.ari?

m 48. Augustinus respondit: Nec persecutorem nec traditorem probas quem uis denuo baptizare. et si probas aliquem, non est tamen denuo baptizandus persecutor et traditor, si iam

7 I Ioh. 3, 15 10 sqq.) Act. 9, 4-6. 8. 17—18

16 in om. Q 17 a) de PQv 18 inttrpunctionem correxi 20 ba- tiamo Pml 25 »c»m§ Q 28 peccator persecutor Pml 29 iis v

48

IIII. Contra litteras Petiliani

Cbristi baptismo baptizatus est. Paulum quippe propterea baptizari oportuit, quia numquam tali baptismo tinctus fuit. itaque nihil habet simile ad causam, quam nobiscum agitis, quod de Paulo interponere uoluisti. sed si hoc non interpo- suisses, puerili declamationi locum non inuenisses ubi diceres: 6 o uttrix furoris caecitas, solo baptismo recessura! quanto enim fortius in uos exclamandum est: 'o ultrix furoris caecitas, quae non Paulo comparata, sed Simoni, nec accepto baptismo recedit a uobis!' nam si persecutores ab eis quos persequuntur bapti- zandi sunt, Priraianus a Maiimianistis baptizetur, quos instan- 10 tissime persecutus est.

XXII. 49. Petilianus dixit: At enim constanter opponitis: 'dixit apostolis Christus: qui semel lotus est non habet causam nisi pedes lauandi. sed est mundus totus.' si uerba ista plenc discutias, stibsequentibus obtineris. sic 15 namque locutus est dicens: qui semel lotus est non ha- bet causam nisi pedes lauandi, sed est miindus totus; et uos mundi estis, sed non omnes. hoc autem dixit propter Iudam qui eum fuerat traditurus. quisquis ergo traditor factus es, baptismum perdidisti. denique postquam a> ipse damnaius est traditor Chrisii apostohts, undecim sic plenius eonfirmauit: iam uos mundi estis propter ser- monem quem locutus sum uobis; manete in me, et ego in nobis. et iterum his undecim dixit: pacem meam do uobis, pacem meam dimitto uobis. cum haec ergo ss damiuito ul diximus traditore apostolis undecim dicta sint, uos quoque traditores similiter pacem et baptismum non habetis.

50. Augustinus respondit: Si ergo perdidit baptismum tra- ditor, quisquis a uobis baptizatus postea traditor factus fuerit, » si redire ad uos uoluerit, denuo baptizetur. quod si non facitis,

6 p. 47, 18 8 cf. Act. 8, 9-19 13. 16 Ioh. 13, 10 22 Ioh. 15, 3—4 24 Ioh. 14, 27

2 tali numquam PQ 8 non— Siraoni om. PQ 9 a e. I. 0 persecun- tur Q 10 quos om. Oml 21 Christi, apostoloe v 31 ad uos redire t>

lib. II 21, 48-23, 51

49

satis uos ipsi indicatis falsum esse quod dictum est: si quia ergo traditor factus es, baptismum perdidisti. si enim perdi- dit, redeat et reeipiat; si autem redit et non recipit, non per- diderat. deinde, si propterea dictum est apostolis: iam uos 6 mundi estis et: pacem meam do uobis, quia iam inde dis- cesserat traditor, non erat ergo munda et pacifica cena illa tanti sacramenti, quam priusquam ille eiiret omnibus dedit. quod si clausis ocnlis dicere audetis, quid faciamus nisi potins nos eiclamemus: 'o ultrii furoris caecitas eorum qui uolunt esse

10 legis doctores, sicut dicit apostolus, non intellegentes neque qnae locuntur neque de quibus affirment'? nisi tamen pertinaciae caecitas impediret, non erat difficilis intellectns, ut uideres non diiisse dominum praesente Iuda: 'nondum mundi estis', sed: iam uos mundi estis addidit

u autem 'non omnes', quia ibi erat qui mundus non erat. qui tamen si praesentia sua ceteros pollueret, non eis diceretur: iam uos mundi estis, sed diceretur, ut diii: 'nondum mundi estis'. postquam uero ille discessit, diiit eis: iam uos mundi estis nec addidit: 'sed non omnes,' quia iam dis-

» cesserat quo etiam praesente, sicut eis dictum est, mundi erant, sed non omnes, quia erat illic unus immundus. qua- propter his nerbis magis dominus declarauit in uno coetu hominum eadem sacramenta sumentium aliquorum immundi- tiam mundis obesse non posse. certe si putatis esse apud nos

» similes Iudae, haec uerba nobis dicite: 'mundi estis, sed non omnes'. non autem hoc dicitis, sed dicitis propter quosdam immundos: 'immundi estis omnes'. hoc discipulis dominus Iuda praesente non diiit, et ideo qui hoc dicit non didicit a bono magistro quod dicit

20 XXIII. 51. Petilianus diiit: Quodsi nos bis baptismum facere dicitis, immo uos facitis qui oceiditis baptixatos. non, quia baptixatis, hoc dicimus, sed quin unumqnemque, dum

lp.48,19 4Ioh. 15,3 5 Ioh. 14,27 9ITira. 1,7 28 cf. Luc. 18, 18

1 indicatis ncripsi iudicatis codd. v 6 cena Q 11 loquuntur v affirmant v 22 cetu Q 24 apud noa esse v 30 baptismom 0

UI. Augml c. Don. II. 4

50

IIII. Contra litteras Petiliani

occiditis, sanguine suo facitis baptixari. etenim baptismum aquae uel spiriins extorto sanguine martyris qnasi factum est geminum. sic [autem] ipse namque saluator baptixatus primitus a Iolianne baptixandum sese professus est iterum non iam aqua nec spiritu, sed sanguinis baptismo cruce pas- b sionis, sicut scriptum est: accesserunt ad eum duo discipuli filii Zebedaei dicentes: domine, cum ueneris in regnum tuum, fac nos sedere unum ad dexteram tuam et alterum ad sinistram. respondit eis Iesus: difficilem rem petitis. numquid cali- 10 cem quem ego bibiturus sum potestis bibere et baptismum quod ego baptixor baptixari? dixerunt illi: posstimus. et ait illis: calicem quidem quem ego bibiturus sum bibere potestis et baptismum qnod ego baptixor baptixabimini, et cetera, si haec i& duo sutit baptismata, uestra nos laudatis inuidia, profitemur. cum enim nostra corpora occiditis, non bis baptismum faci- mus, sed impturmo nostro et sanguine baptixamur ut Christus. erubescite erubescite, persecutores: similes Christo martyres facitis quos post aqiuim ueri baptismatis sanguis baptista » perfundit.

52. Augustinus respondit: Primo cito respondemus quia non U08 occidimus, sed ipsi uosmet ipsos uera morte occiditis, cum uos ab unitatis uiua radice praeciditis. deinde si omnes qui occiduntur sanguine suo baptizantur, omnes latrones iniqui » impii scelerati, qui damnati feriuntur, martyres habendi aunt, quia suo sanguine baptizantur. si autem non baptizantur san- guine suo nisi qui occiduntur propter iustitiam, quia ipsorum estregnum caelorum, uide sis prius esse quaerendum propter

5 cf. Iob. 8, 5 6 Marc. 10, 35—89 28 Matth. 5, 10

3 autem del. Q nanque del. P sic autem ipse qnoque t>, cf. sic namqae p. 48, 15 4 a] ab Q 12 baptismo v quo PQo 14 bibere po- testiel bibetis (nt'«a»t) Q quidem meum (del.) bibetis quem ego bibiturus snm P baptismo t> 15 quo PQv 17 occidistis Oml non bis acripsi nobis 0 bis PQv 29 uide sis scripai uidistia codd. v, cf. uide potius p. 57, 27

lib. II 23, 51-53

51

quid patimini et postea quid patiamini. quid ergo buccae in- flantur, antequam facta defendantur? quid perstrepit lingua, antequam probetur uita? si schisma fecisti, impius es; si im- pius es, ut sacrilegus moreris, cum pro impietate puniris; si

b ut 8acrilegu8 moreris, quomodo tuo sanguine baptizaris? an dicis: 'non feci schisma'? hoc ergo quaeramus: quid ante cla- ntaa quam probas?

53. An dicis: 'etsi sacrilegus sum, a te occidi non debeo'? alia quaestio est de atrocitate facti mei quod numquam uera-

10 citer demonstras, alia de baptisuio sanguinis tui unde te men- daciter iactas. nam neque occido te nec probas te ab aliquo occidi nec, si probes, ad me pertinet quicumque te occiderit, siue secundum potestatem legitime sibi a domino datam iuste fecerit siue sicut messis dominicae palea cupiditate aliqua mala

» scelus admiserit: sicut ad te non pertinet qui recentibus tem- poribus cum intolerabili potentatu etiam militibus sibi comi- tantibus, non quia timebat aliquem sed nt ab omnibus timeretur, uiduas oppressit, pupillos euertit. aliena patri- monia prodidit, aliena matrimonia separauit, rcs uendendas

» innocentium procurauit, uenditarum pretia cum dominis plan- gentibus diuisit. ex me ista dicere uidear, si non tacito nomine agnoscitur de quo dicam. quae si uera sunt, sicut ad uos ista non pertinent, ita nec quidquid dicis ad nos, etiamsi uera diceres. si autem falsa fama de illo collega uestro iusto et

» innocente mentita est, nullo modo etiam famae credendum est, quae de innocentibus tamquam de traditoribus codicum uel tamquam de interfectoribus hominum seminata est. huc aceedit, quia ego illum commemoro qui uobiscum uixit, cuius natali- cia tanta celebratione frequentabatis, cui pacis osculum inter

» sacramenta copulabatis, in cuius manibus eucharistiam pone-

15 qui rccentibus temporibus seqq.] cf. cap. 35, 82

1 patiamini] patiraini v 4 cum pro— moreria om. PQ 5 quomodo] add. ergo PQ 6 dicitis O 11 occido scripsi occidi codd. v, cf. p. 50, 23 13 sibi scripsi siue 0, om. PQv 15 ammiserit 0 16 intollerabili Pml potentu Q 21 dicere ista P 27 uc Oml 30 eucaristiam Oml

4*

52

IIII. Contra litteras Petiliani

batis, cui uicissim danti manns porrigebatis, cuius aures inter tantos Africae gemitus surdas libera uoce offendere timebatis; quem nescio quis uestrum quia uel ex obliquo urbanissime tetigit, ut ei diceret quod comitem haberet deum, ingenti laude ferebatur. tu autem illos nobis obicis cum quibus non uiximus, quorum faciem non uidimus, quorum aetate uel pueri uel fortasse nondum nati eramus. quae est ista tanta iniquitas atque peruersitas uelle nobis iraponere sarcinas ignotorum, cum uos portare nolitis amicorum? clamat scriptura diuina: uidebas furem et concurrebas cum eo. si te non con- taminauit quem uidisti, cur mihi obicis qucm uidere non potui? an dicis: 'non cum eo concurri, quia facta eius displicebant mihi"? sed nempe ad altare accedebas cum eo. age iam, ut te defendas, discerne ista et dic aliud esse concurrere in pec- catum, sicut concurrerunt duo seniores castitati Susannae in- sidiantes, aliud cum fure accipere domini sacramentum, sicut apostoli cum Iuda etiam primam illara cenam acceperunt. faueo defensioni: sed cur non attendis quanto facilius in hac tua defensione absolueris gentes et terminos terrae qua hereditas Christi diffunditur? si enim potuistis furem uidere et cum fure uiso sacramenta communicare <et) tamen peccatum non communicare, quanto minus potuerunt remotissimae nationes cum Afris traditoribus uel persecutoribus, etiamsi uera dice- retis et osteuderetis, mala facta habere communia, quamuis cum eis tenerent sacramenta communia! an dicis: 'ego illum episcopum uidi, furem uero illum non uidi"? dic quod uis: etiam huic faueo defensioni, et in hac absolutus est a uestris criminationibus orbis terrarum. si enira uobis licuit cogniti hominis ignorare uitam, cur totus mundus ignotos ignorare non sinitur? nisi forte Donatistis licet nescire quod scire nolunt, gentibus non licet nescire quod scire non possunt.

54. An dicis: 'aliud est furtura, aliud traditio uel persecu-

3 cf. p. 10, 13 10 Ps. 49, 18 15 cf. Dan. 13, 10

5 obicU] ibicis Q 11 cor] cui Pml 17 cenam Q 18 de.fensioni P 19 defeasione P 21 et addidi 24 malefacta v 27 faueto Pml

111», II 28, 53-54

53

tio'? concedo alind es3e, nec modo laborandum est quid intersit ostendere. adtende compendium. si te ille non fecit furem, quia tibi non placet furtum, quis potest facere traditores aut homi- cidas eos quibus displicet siue traditio siue homicidium? prius 5 igitur confitere te esse quidquid mali fuit Optatus quem noueras, et uel sic mihi obice quidquid mali fuerunt quos ego non noueram. nolo mihi dicas: 'sed illa magna sunt, ista parua'. prius enim oportet fatearis ipsa parua de te, non ut ego quo- que fatear, sed ut uel sinam te dicere nescio quae magna de

io me. Optatus quem noueras fecit te furem, quia collega tuus fuit, an non fecit? responde unum de duobus. ei dicis: 'non fecit', quaero <quare> non fecerit: quia nec ipse fuit, an quia nescis, an quia tibi displicuit? si quia nec ipse fuit, multo magis illos de quibus nos arguitis tales fuisse quales dicis

i5 credere non debemus. si enim de Optato non est credendum quod et christiani et pagani et Iudaei, postremo et nostri et uestri dicunt, quanto minus credendum est quod uos de aliquo dicitis! si quia nescis, respondent tibi omnes gentes: 'multo magis nos nescimus quidquid de illis obicis nobis'. si quia tibi displicuit, eadem tibi uoce respondent: 'quamuis num- quam probaueris, talia tamen displicent nobis'. si autem dicis: *ecce me furem fecit Optatus ille quem noueram. quia collega meus fuit et cum illo ad altare accedere solebam cum ista committeret, sed non curo, quia leue est peccatum. te autem

» illi traditorem homicidamque fecerunt', respondeo non me con- cedere, ut ego quoque traditor et homicida factus sim peccatis alienis, quia tu te alieno peccato furem factum esse confessus es; neque enim iudicio nostro, sed ore tuo fur factus es. noa enim dicimus unuraquemque sarcinam suam portare, sicut apo-

» stolus testis est; tu uero non quia furtum fecisti uel <in) furtum consensisti, sed quia id quod alius fecit ad te pertinere exi-

29 cf. Gal. 6, 5

7 maga Oml 12 quare addidi, om. O cur supplevervnt PQo fece- rit) feeit v ipse fur fnit v 14 arguitis scripsi arguistis todd. r 26 3um Pml 30 in addidi furto Pm2v, cf. index 'consentio'

54

IIII. Contra litteras Petiliani

stimasti, sub sarcina Optati ultro tuos humeros subdidisti. nam sicut apostolus ait, cum de cibis loqueretur: scio et confido in domino Iesu quia nihil commune per ipsum; sedeiquiexistimataliquid communeesse, illi commune est, eadem regula dici potest aliena peccata & non pertinere ad eos quibus displicent, sed si quis existimat ad se pertinere, pertinent ad eum. quapropter tu nos non tenes traditores nec homicidas, etiamsi aliquid tale probes de his qui nobiscum sacramenta communicant; te autem, etiamsi tibi displiceat quidquid fecit Optatus, furem tamen tenemus non 10 per calumniam nostram, sed per sententiam tuam. et ne putes hoc leue esse, apostolum lege dicentem: neque fures re- gnum dei possidebunt. qui autem regnum dei non possi- debunt, non erunt utique ad dexteram inter illos quibus dice- tur: uenite benedicti patris mei, percipite regnum 15 quod uobis paratum est ab origine mundi. si ibi non erunt, ubi erunt nisi ad sinistram, inter illos ergo quibus dicetur: ite in ignem aeternum qui paratus est dia- bolo et angelis eius? frustia ergo te securum facis leue putando peccatum, quod a regno dei separat et in ignem mittit 20 aeternum. quanto melius ad ueram confessionem confugies et dices: 'unusquisque nostrum proprium onus portabit et a tri- tico paleam uentilabrum ultimum separabit!'

55. Sed uidelicet times ne statim tibi dicatur: 'cur ergo, dum aliis aliena onera conamini iraponere, ausi uos estis ante » ultimum uentilabrum a totius mundi dominica segete separa- re?' itaque uos, quibus displicent facta uestrorum, dum cauetis ne uobis obiciatur schisma quod omnes fecistis, etiam peccatis uos implicatis quae uos non fecistis, et dum timet uir disertus Petilianus.ne mihi liceat dicere non me esse talem qualem fuisse w

2 Rom. 14, 14 12 I Cor. 6, 10 15 Matth. 25, 34 18 Hatth. 25, 41 22 cf. Gal. 6, 5 cf. Matth. 3, 12

1 sarcino QmJ 6 ad eos non pertinere v quis] quid OmJ 8 omi- cidas OmJ iis ti 9 etiamsi tibi] etiam sibi 0 14 dicitux Pm2 23 palea 0 29 timet uir scripri timetur codd. timet v, cf. uir diserte cap. 98, 226 et Cresc. III 55, 61. 71, 83. IIII 11, 13

lib. II 28, 5*-26, 60

55

putat Caecilianum, ipse cogitur dicere esse se talem qualem fuisse nouit Optatum. an tu non es talis qualem illum fuisse Africa tota conclamat? nec nos ergo tales sumus, quales illos quos nobis obicitis uel error uester suspicatur uel furor infamat s uel ueritas probat; multo minus talia sunt per omnes gentes frumenta dominica, quae istorum nec nomen audierunt. nulla igitur causa est, cur tanto scelere separationis et sacrilegio schismatis pereatis. et tamen si quid pro hac tanta impietate diuino iudicio patiamini, etiam baptizari uos uestro sanguine

io dicitis, ut parum sit quod diuisi non compungimini, nisi etiam puniti gloriemini.

XXIIII. 56. Petilianus diiit: At enim in eodem perduratis: 'qui semel lotus est non habet causam nisi pedes lauandi.' semel est quod habet auctorem, semel est quod

a ueriias firmat.

57. Augustinus respondit: Baptismus in nomine patris et filii et 8piritus sancti Christum habet auctorem, non quem- libet hominem, et Christus est ueritas, non quilibet homo.

XXV. 58. Petilianus dixit: Nam cum reus falsa committas, 20 bis baptisma ego non facio quod semel ipse non facis.

59. Augustinus respondit: Nec reos nos probas et, si reus baptismo falso baptizat, non habent uerum baptismum quot- quot ab eis baptizantur, qui apud uos non solum manifesti, sed etiam occulti iam rei sunt. si enim rem dei dat qui baptis- » mum dat, cum iam deo reus est quomodo rem dei dat, si reus uerum baptismum non dat? sic enim expectatis, ut et uobis reus sit, quasi quod daturus est uestrum sit

XXVI. 60. Petilianus dixit: Nam si ueris falsa perrnisceas, isdem saepe uestigiis uerum falsitas imitatur. sic sic hominem

3o simulat naturae pictura ueiumque coloribus exprimit falsa facies ueritatis. sic sic speculi nitor tiiittum rapit, ut reuocct

13 Ioh. 13, 10 16 cf. Matth. 28, 19 18 cf. I Ioh. 5. 6

• 26 sic] aed v 27 reus nobis PQ 29 hisdem Om2PQ iisdem v 30 uerunqne Oml uerum, quae PQo falsas PQv

w>

ITX Ciatr» '.'.z.trti l*€tl.:ii:

«wto i*f»u&t**: mt m**i->i>m «■»»•»'•»-»'": »tf mhitm*.

nt im*n tirtimr.t '#"imm ftrir* w »*»»»."£# K>9f>T*mt. tnrnfi.-mqtmr naift m-n.tin f"..-xmt. mt if**i *» >t-»i p*r~*4em: •armli ■immm im nlr*.-o **** »yn fjmytmt. >f.*n f— :>.■••> m**i*v -* •• xrterii imnno. r** mfmtmnf mrr-zmn ex j*tr>.. wmttmitei' >'mi- &

inUm. i.w»«,W a>i*o »*r». . '.*:. £»-*>i f;*n m-:-'»Crrf i*d nJimti '*t kf,mi'.'m fimtftrm. n/invi vm* -ttn. mr-m pmln fdtff fjrrSnnfi f'f*r^t f ••■:•! •••' '•>.''*. '>f ■$••■>* &~-~.>tr>t* mtm- mWio >i'rr*> k*r**i** trpr.tft? ^-r- ■"'«*> irtmtH^i <*t mmimti d>>»»f> m f"*i fti>rv*i '*t r-.ar* y..-i>,r**i-. m

61. Aoja-rl-i* r«?->;ir:: Iztz* *n:*5ej. erianasi ia hoaiiae faUacmim»! foerit. bafdsc^x Ccristi fali:tat<?n u-xare? absit q^ieaa «t d->tt:ni -nm ba-wcna. qu>i per uiu agruB. i& est baic mu^dom. imi» ia rr«s*fc. id es* as-Tse ia uaera wrr.Vi. i&Tet xizacia *xe*f*re iuss-m est_ i*stris miledk-us ** iBterisse cre-iarcr. a»»rszc;aa:ea ei ia ipcis liiaeLsj. <pae aaaue ia tb-m b a e>Il:2i s*d tilenri pneeepta sant. et n ip«a paiea. q-;ae e-:n ciri oltimo nenriiabro tota s*parabi:ur. xadet qoL?«2iim dieere taisom esse baprisma qood ia nomi-e patris et f.'..i et spirin» saceti datar et somitur? qsos tesrimooio a> grao.^aumm femicaram eonoietos ael eoilecas ael presbrteros aestroi ab honore depociris — qoandocui-iem ista eiem:>ia abiqoe bob desont — . qaaero. antequam eonaineereutur. atram faUaces foerint an ueraees. respoBdebis oriqoe: 'tYiiaees'. cor ergo Berom baptiarnam et habebant et dabant? cor in eb diainam oeri- a> tatem noo eorrompebat homana failaeia? aonne aerisaime seriptoai est: sanetas enim spiritas diseiplinae effa- riet fietom? fietos ergo istos eum sanctos spiritos fageret, cur apud eos baptismi ueritaa erat nisi qoia spiritas saactos bominis fallaeiam, non ueritatem sacramenti fugiebat? porro »

13 ef. Manb. 13. 24—30. 36—43 1S et Vatth. 3. 12 27 Sap. 1, 5

1 eeaiaa Om2PQt Cocnlig daliwtu ttt) 4 nnibne mrimti ankra codd. • imago, res tenpn ircagines codd. c 6 adeo| ideo v 9 aaimaa OQ

14 aa«ae ad memrm e 19 quisqae t> 21 s^aaidatanw Oml 25 di-

ohtam Pml 2ri spiritos aaaetas Q

Iib. II 26, 60-28, 65

57

si et fallaces habent baptismum uerum, qui hoc habet <quam- uis a fallacissimo baptiiatore acceptum, idem habet) quod ue- raceB habent. unde te oportet aduertere sermonem tuum potiut esse pigmentis puerilibus coloratum, et ideo qui neglecto

6 uerbo uiuo fucia talibus delectatur, ipse amat pro ueritate picturam. /

XXVII. 62. Petilianus dixit: At enim dieit apostolus Pau- lus: unus deus, una fides, unum baptisma. unum nos profitemur; nam certum est eos qui duo existimant in-

w sanire.

63. Augustinus respondit: In uos ista dicitis, sed insaniendo nescitin. illi enim dicunt dno baptismata, qni aliud existimant habere iustos, alind iniquos, cum neque istorum neque illo- rum sit, sed sit Christi, in utrisque unum, quamuis ipsi non

16 sint unum, sed id quod est unum isti habeant ad aalutem, III i ad perniciem.

XXVUI. 64. Petilianua dixit: Uerum ut aliquid comparenk, solem geminum uideri furiosis, licet nubes caerulea saepe concurrat eiusque decolor facies splendore percussa, dum radii

so soUs ab eadem redeunt, quasi proprios radios emittere uide- atur, sic sic in fide baptismatis aliud est quaerere imagines, aliud agnoscere ueritatem.

65. Augustinus respondit: Quid loqueris, quaeso? quando nubes caerulea radios solis percussa repercutit, numquid furi-

» osis quasi dno soles apparent ac non omnibus qui intuentur? cum autera furiosis ita nidetur, solis ipsis uidetur. sed si raoleatum non est quod ammoneo, uide potius, ne forte talia dicere et sic loqui furiosum sit. nempe tamen hoc dicere uolu- isti, iustos habere ueritatem baptismi, iniustoB autem imaginem.

» si ita est, audeo dicere imaginem fuisse in illo uestro cui noo

4 ef. Cic. De or. II 45, 188 8 Eph. 4, 5

1 habet] habent Pv tmtentiatn expleui, cf. p. 66, 11. 58, 14

2 qood] add. non PQ 18 istorum] iustorum O 18 uidere furiosi Oml 26 cum antero— ipais uidetnr om. PQ 27 adrooneo OQ ne forte potius Qml 29 iuito 0 jmaginem P

58

IIII. Contra litteras Petiliani

deus, sed quidam comes erat deus, neritatem autem uel in te uel in illo qui hoc in eum eleganter emisit, quando ei dizit: cui comes est deus. et discernite illos quos uterque baptizauit et in aliis approbate baptismum uerum, ab aliis autem ezcludite imaginem et introducite ueritatem. s

XXVIIII. 66. Petilianus dizit: Sed ut haec minora discur- ram, numquid ius dicit qui non est curiae magistratus, aut id qtiod dixerit itis est, cum priuati persona publica iura perturbet? an non magis reus non modo non prodest, sed cum eo quod conficit falsarius obtinetur? 10

67. Augustinus respondit: Quid, si iste priuatus atque fal- sarius legem imperatoris alicui det, nonne ille, cum contulerit cum eis qui hanc habent et ipsam esse inuenerit, non attendit a quo acceperit, sed quid acceperit? falsarins quippe quando ez sua falsitate dat aliquid, falsum est; quando autem alienum u uerum ab aliquo datur, etiamsi a falsario detur, quamuis ille weraz non sit, uerum est tamen quod datur.

XXX. 68. Petilianus dizit: Aut si quisquam carmina sacer- dotis memoriter teneat, numquid indc sacerdos est, quod ore sacrilego carmen publicat sacerdotis? *>

69. Augustinus respondit: Ita istud dicis, quasi modo quae- ramus quis sit uerus sacerdos et non quid sit uerum baptisma. ut enim sit quisque uerus sacerdos, oportet ut non solo sacra- mento, sed iustitia quoque induatur, sicut scriptum est: sacer- dotes tui induantur iustitia. qui autem solo sacramento 25 eacerdos est, sicut fuit pontifez Caiphas, persecutor unius et uerissimi sacerdotis, quamuis ipse non sit ueraz, quod dat tamen uerum est, si non det suum sed dei, sicut de ipso Caipha dictnm est: hoc autem non a se dizit, sed cum esset pontifez prophetauit. et tamen, ut eo quoque *> simili utar quod ipse posuisti, si audias ab aliquo uel profano

1 cf. p. 52, 8 24 Ps. 131, 9 29 Ioh. 11, 51

7 iusj instius 0 16 detur] datur O 22 quis] quid PQ quid] quis 0 quod PQ 26 caipbas pontifei P 31 prophano Q

lib. II 28, 65-30, 69

59

precem sacerdotis uerbis et myateriis euangelicis conformatam, numquid potes ei dicere: cnon est uera\ quamuis ipse non solum uerus non sit, sed etiam nullus sacerdos sit, cum apo- stolus Paulus quoddam testimonium uerum esse dixerit Cre- s tensis nescio cuius prophetae, qui inter prophetas dei non computabatur? ait enim: dixit quidam ex ipsis proprius eorumpropheta:Cretensessempermendaces, malae bestiae, uentres pigri. testimonium hoc uerum est. si ergo apostolus nescio cuius alienigenae testimonium, quia

io uerum comperit, etiam ipse adtestatus est, cur nos, apud quem- libet inuenerimus quod Cbristi est et uerum est, etiamsi ille apud quem inuenitur peruersus et fallax est. non discernimus uitium quod homo habet et ueritatem quam non suam sed dei babet, et dicimus: 'sacramentum hoc uerum est,' sicut

15 ille ait: testimonium hoc uerum est? numquid ideo dicimus: 'etiam ipse homo uerax est', quia dicimus: 'sacra- mentum hoc uerum esf? sicut et apostolus numquid ideo prophetam illum inter prophetas dei computauit, quia quod in eo uerum inuenit uerum esse firmauit? sirailiter idem apo-

20 stolus, cum apud Athenas esset, inter aras daemonum aniraad- uertit aram quandam in qua scriptum erat: ignoto deo, et hoc testimonium ad illos in Christo aedificandos assumpsit, ita ut hoc commemoraret in sermone suo atque subiungeret: quem uosignorantescolitis, huncuobisnosadnuntiamus.

25 numquid quia uel inter idolorum aras uel a sacrilegis erectam aram illam repperit, propterea quod in ea ueruru erat damnauit aut respuit, aut propter uerum quod in ea legerat etiam sacri- legia paganorum sectanda esse persuasit? consequenter autem cum ipsum etiam dominum illis ignotum, sibi autem notum

» etiam illorum notitiae, sicut congruere iudicabat, insinuare uellet, ait inter cetera: et quidem non longe positum

6 Tit. 1, 12-13 21. 23 Act. 17, 23 31 Act. 17, 27-28

3 cum] sed cum Pml 8 ucntris PQ 9 teatimonio PQu 13 et om. PmlQ 14 hoc sacramentum P 24 annuntiamus OQ 25 ydo- loram P 26 reperit v

60

IIII. Contra litteras Petiliani

ab unoquoque nostrum. in illo enim uiuimus et mouemur et suraus. sicut et quidam secundum uos dixerunt numquid etiam hic, quia inuenit apud sacrilegos testimonia ueritatis, aut propter ista illos approbauit aut pro- pter UI08 ista damnauit? uos autem necesse est ut semper 6 erretis, quamdiu propter bominum uitia dei sacramenta uio- latis aut nos propter dei sacramenta, qnae in uobis uiolare nolumus, etiam uestri schismatis sacrilegium assumere putatis.

XXXI. 70. Petilianus dixit: Omn-is enim potestas ez deo est, non in homine potestatis, sicut Pontio Pilato respondit io dominus Iesus Christus: non habcres in me potestatem nisi esset tibi desuper data, et iterum dicente Iohanne: non potest homo facere quicquam nisi ei datum fuerit e caelo. doce igitur, traditor, simnlandi mysteria quando acceperis potestatem. l»

71. Augustinus respondit: Tu doce potius, uniuersus orbis terrarum, qua diffusa est hereditas Christi, et illa tot gentium multitudo, ubi apostoli ecclesias fundauerunt, quando bapti- zandi amiserit potestatem. numquam docebis, non solum quia eos calumniari8, non doces traditores, sed quia, etiamsi docu- x> eris, non potest quorumlibet malorum scelus siue ignotorum siue fallacinm siue ut zizania uel palea tolerandorum euertere promissa dei, ut non in semine Abrahae benedicantur omnes gentes; a quibus promissis uos alienos facitis, qui cum omni- bus gentibus communionem unitatis habere non uultis. K

XXXII. 72. Petilianus dixit: Licet enim unum sit baptismum, tribus tamen est gradibus consecratum. dedit aquam Iohannes sine nomine trinitatis, sicut ipse pofessus est dicens: ego uos baptixo in aqua paenitentiae; alius neniei qui fortior me est, cuius non snm dignus calciamenta » portare; ipse uoa baptixnt in spiritu sancto et igni.

9 cf. Bom. 18, 1 11 Ioh. 19, 11 13 Iob. 3, 27 23 cf. Gen. 22, 18 28 Matth. 3, 11

8 neitril Oml 14 e] de t> 16 nnioereoi 0 17 quo Pm2Qt 26 baptiBma Pm2 30 calceamenta Ov 31 igne PQv

lib. II 30, 69 -32, 73

61

iledit sanctum spiritiim Christus, sicut scriptum est: sibi- lauit in faciem eorum et dixit: accipite spiritum sanctum, ipseque iynis paracletus crejntantibus fiammis ardescens in apostolos sn/ieruenit. o uera diuinitas, quae accendere ttisn esf, non ardere, situt scriptum cst: factus est subito de caelo sontts. tamqtiam ui magna spiritus ferrctur, et replenit totam domum ubi erant sedentes upostoli. et nisae sunt distriltutae lintjnae tamqitam ignis. sedit outem super uniimi/iieini/He eornm, et re- pleti sunt omnes spiritu sanrto, ct coeperunt loqui uariis lingnis sicitt spiritus saiirtms dabat eloqitinm eis. tu igititr, persecttior, uel aquam paenitentiae non habes, qui non Johannis orci.ti, sed occisoris Herodit retines pote- statem. tu igitur, traditor, sanctitm spirititm Christi non habes; etenim morti Christns est traditus, non ad mortem tradidit Ckristus. tibi ignis in spiritit aptul inferoe uiuax est, qui ieinnis apicibus aestnans membra ttta per saeculum affiare ualeat, non finire, sicut scriptitm est de reorum in- feriu) siippliiio: ignis eorum non exting uet nr.

78. Augustinus respondit: Tu es ille maledicus conuiciator, non ueridicus disputator. nonne aliquando desines talia dicere, quae si non probas ad neminern pertinent, si autem probas ad unitatem orbis terrarum, quae in sanctis tamquam in fru- mentis est, omnino non pertinent? si placeat et nobis pro maledictis maledicta reponere, possumus et nos forte diserte conuiciari, possumus dicere: crepitantibns fiammis, sed nulio modo mihi sonat diserte quod dicitur inepte; possumns et nos dicere: ieimiis apicibus aestuans, sed scriptorum no8trorum apices nolumus, cum ab aliquo sano leguntur, a suco grauitati9 ieiunos iudicari et ipsum in eis, dum nullis sententiis utilibus pascitur, 8uperuacaneo laborare ieiunio. ecce

1 Ioh. 20, 22 5 Act. 2, 2-4 19 Esai. 66, 24

1 spiritQm Banctnm Pv 3 paraclitns OP paraclvtus Q 12 igttnr| ergo P nero v 14 spirituin sanctum v 18 reornm] add. in v 20 mendicua P 26 possumus] add. et nos o 31 ieiutio Pml

62

IIII. Contra litteras Petiliani

dico circumcelliones uestros non crepitantibus, sed praecipi- tantibu8 flammis furoris ardere. si responderis: 'quid ad nos?\ cnr et tu cum obieceris quos uolueris non uicissim audies: 'et nos nescimus'? si responderie: 'non probabie', cur non tibi orbis terrarum respondeat uicissim: 'nec uos probatis*? paci- * scamur ergo, si placet, ut nec tu nobis malos obicias quos putas nostros nec uobis ego uestros. ita uidebis hoc pacto tam iusto placito atque firmato nihil te habere quod obicias semini Abrahae in omnibus gentibus. atque tibi ego plane inuenio magnum quod obiciam: cur ergo uos impie separastis iq a semine Abrahae quod est in omnibus gentibuB? hoc certe quemadmodum defendas non habes. purgamus enim nos utri- que a criminibus alienis; hoc autem, quod omnibus gentibus quae in semine Abrahae benedicuntur non communicatis, et magnum crimen est <et> non quorundam uestrum, sed omnium. 15

74. Et tamen nosti et commemoras sanctura spiritum ita uenisse, ut illi quos tunc impleuerat linguis omnibus loque- rentur. quid sibi uolebat illud signum atque prodigium? cur modo ita datur spiritus sanctus, ut nemo cui datur linguis omnibus loqui possit, nisi quia omnes gentes credituras ac sic 20- in omnibus linguis futurum euangelium illud tunc miraculum portendebat? quod et in psalmo tanto ante praedictum est: non sunt loquelae neque sermones quorum non audiantur uoces eorum. hoc propter eos dictum est qui 8ancto spiritu accepto linguis erant omnibus locuturi. sed quia » id ipsum in oranibus gentium linguis futurum euangelium et corpus Christi per totum orbem terrarum linguis omnibus per- sonaturum significabat, secutus ait: in omnem terramexi- uit sonus eorum et in fines orbis terrae uerba eorum. hinc fit ut ecclesia uera neminem lateat. unde est 30 illud quod in euangelio ipse dicit: non potest ciuitas

23 Ps. 18, 4 28 Pa. 18, 5 31 Matth. 5, 14

4 ei] sed P 9 atqui v tibi] ibi O ego tibi v 10 uob ergo v 15 et addidi, cf. p. 32, 12 16 spiritum sanctum Pv 25 apiritu sancto Qv 26 gentibus 0 gentibus et v

lib. II 32, 78-75

63

abscondi super montem constituta. ideoque in eodem psalmo conectitur: in sole posuit tabernaculum suum — id est in manifestatione, sicut in Regnorum libris legimua dictum: quod tu in occulto fecisti, patieris in so- 5 1 e — , et ipse tamquam sponsus procedens de tha- lamo suo exultauit ut gigas ad currendam uiam: a summo caelo egressio eius — ecce habes aduentum domini in carne — etoccursus eius usque ad summum eius — ecce habes resurrectionem et ascensionem — nec

io est qui se abscondat a calore eius: ecce habes ad- uentum spiritus sancti quem in linguis igneis misit, ut feruo- rem caritatis ostenderet, quam profecto non habet qui cum ecclesia, quae in omnibtis linguis est, non seruat unitatem spi- ritus in uinculo pacis.

io 75. Iam uero quod unura quidem baptismum esse dixisti, sed tamen tribus gradibus consecratum, ipsaque tria sic per- sonis singulis dispertitus es, ut aquam Iohanni, spiritum sanc- tum domino Iesu Christo et ignem tertium paracleto desuper misso tribueri8, quantus error sit parumper aduerte. eo quippe

jo ductus es ut ita sentires, quia Iohannes ait: ego quidem baptizo in aqua, qui autem post me uenit maior me est; ipse uos baptizat in spiritu sancto etigni, nec considerare uoluisti non tria tribus singillatim esse coap- tata, aquam Iohanni, spiritum Christo, ignem paracleto, sed

» tria haec ad duos potius pertinere, unum ad Iohannem et duo cetera ad dominum. neque enim dictum est: 'ego quidem uoa baptizo in aqua, qui autem post me uenit maior me est, cuius non sum dignus calciamenta portare; ipse uos baptizat in spiritu sancto, qui autem post illum uenturus est para-

30 cletua ipse uos baptizat in igni', sed: ego quidem, inquit,

2 Ps. 18, 6—7 4 II Reg. 12, 12 13 cf. Eph. 4, 3 20 Matth. 3, 11

2 connectitur o 6 gygas Q 9 eius] celi Q 12 karitatis Q 18 paraclito O (jpatsim) paraclitum Pml paraclyto Q (jjassim) 19 mis- inm Pml 23 sigillatim PQ 25 pr. ad] a 0 27 est me P 28 cal- ceamenta v 30 igne v

64

IIII. Contra littera» Petiliani

in aqua, qui autem post me uenit in spiritu sancto et igni. unum sibi tribuit, illi duo. uides ergo quemad- modum te fefellit numerus. adhuc attende. unnm dixisti baptismum tribus gradibus consecratum, aqua, spiritu sancto et igni, et tres personas per singula posuisti, Iohannem ad s aquam, Christum ad spiritum, paracletum ad ignem. si ergo aqua Iohannis ad eundem pertinet cuius unitas commendatur, non debuerunt baptizari iubente Paulo apostolo quos compe- rerat baptizatos a lohanne; iam enim habebant aquam ad eun- dem, sicut dicis, baptismum pertinentem. restabat ut spiritum 10 et ignem acciperent, quia defuerant Iohanni, ut compleretur baptismus tribus, ut asseris, gradibus consecratus. cum uero auctoritate apostolica iussi sunt baptizari, satis declaratum est aquam illam Iohannis non pertinere ad baptismum Ghristi, sed pro necessario tempore alterius dispensationis fuisse. i»

76. Postremo quid tibi uisum est, ut, cum probare uoluisses spiritum sanctum a Ohristo datum et adhibuisses ex euangelio testimonium, quod resurgens a mortuis insufflauit in faciem discipulorum dicens: accipite spiritum sanctum, ad ultimum illum ignem, qui cum baptismo nominatus est, in » linguis igneis quae paracleto ueniente demonstratae sunt uellea ostendere? dixisti enim: ipseqve ignis paracletus crepitantibns flammis ardescens in apostolos snperuenit, quasi alius sit spi- ritus sanctus quem dedit insnfflando in faciem discipulorum, et alius qui post eius ascensum in apostolos superuenit num- » quid ergo duo sunt spiritus sancti? quis hoc dementissimua dixerit? ipse itaque Christus eundem spiritum sanctum dedit siue in8ufflando in faciem discipulorum siue desuper eum die pentecostes certa sacramenti commendatione mittendo. proinde non Christus spiritum sanctum dedit et ignem paracletus, ut so quasi compleretur quod dictum erat: inspiritu sancto et

8 cf. Act. 19, 1-6 19 Ioh. 20, 22 22 p. 61, 8 31 Matth. 8, 11

1 sancto om. PQ 10 pertinentem baptismum Pml 15 tepore 0 16 cum probare] coprobare («c) 0 17 adibaiesee Oml 18 insuflauit 0 19 ad] atque v 22 enim om. v interpiinctione mutata 28 ineuflando 0

lib. II 82, 75-38, 77

igni, sed idem ipse Christus sanctum spiritum dedit, quem in terra positus suo flatu, in caelo autem positus linguis igneis demonstrauit. namque ut noueris non tunc impletum esse quod dictum est: ipse uos baptizat in spiritu sancto, quando b eis sufflauit in faciem, ut iam non in spiritu sed in igni bapti- zandi uenturo paracleto uiderentur, reminiscere apertissimam scripturam et uide quid eis dixerit quando ipse doroinus ascendit in caelum: Iobannes quidem baptizauit aqua, uos autem spiritu sancto baptizabimini quem et

10 accepturi estis non post multos dies hos ad pente- costen. quid hoc testimonio clarius? secundum autem sensum tuum dicere debuit: 'Iohannes quidem baptizauit aqua; uos autem spiritu sancto baptizati estis, quando uobis in faciem sufflaui, et deinceps baptizabimini in igni, quem accepturi

u eatis non post multos dies hos', ut uidelicet complerentur tres iili gradus quibus dicis unum baptisroum consecratura. ita tit, ut adhuc nescias quid sibi uelit quod dictum est: ipse uos baptizat in spiritu sancto et igni et temere uelis do- cere quod nescis.

x XXXIII. 77. Petilianus dixit: Sed ut pltne discutiam ba- ptismnm trinitatis, dixit apostolis tniis dominus Ckristns: itc, baptizate gentes in nomine patris et filii et spiritvs sancti, docentes eas seruare omnia quaeciimque mando uobis. qitem doces, traditor? quem condemnas? quem doccs,

» traditor? quem occidis? postremo quem doces? att qucm fece- ris homicidam? quomodo ergo baptixas in nomine trinitatis? patrem deum dicere non potes. nam eum dixcrit dominns Ckristus: beati pacifici, quia filii dei uocabuntur, tit qui parem animi non habes deum non habes patrem. quo-

2 cf. Act. 2, 8 4. 17 Matth. 3, 11 8 Act. 1, 5 21 Matth. 28, 19—20 28 Matth. 5, 9

1 spiritum «anctnm PQv 5 eie om. PQ Buflauit O igne v 6 paraclito PQ uidetur O 9 baptizabimini spiritu aancto t> bapti- zaraini 0 et om. v 10 recepturi o 13 baptizati estig apiritn sancto v 14 suflaui Oml igne v 20 plane codd., cf. p. 48, 15. 66, 10 22 spiritn Oml 26 ergo] igitur v 29 animi om. Q

VO. Anguat. c. Don. II. •r»

66

IIII. Coutra litteras Petiliani

modo aulem in nomitic fdii baptixas, qui tradis ipsumque filium dei non ullis passionibtt* nec erucibus imitaris? quo- modo autem baptixas in nomine spirittts sancti, cum spiritus sanctus in illos apostolos uenerit qtti non fiterant traditorcs? cum igitur deus uobus genitor non sit nec aqua baptismatis b ttera nascamini, nemo ncstrum penitus natus est nec patrem habelis impii nec nuiirem. uos ergo huittsmodi non debeo baptizare, etsi, ut carnem Indaei qnasi baptixant, mUies uos lauetis?

78. Augustinus respondit: Certe proposueras plene diacutere 10 baptismum trinitatis et intentos nos mnltum feceras; sed sci- licet, quod uobis facillimum est, quam cito ad solita male- dicta uertisti. hoc reuera copiose facis. proponis enim tibi quos uis, in quos inueharis quantum uis; in qua magna sermonis latitudine uno breuissimo uerbo quod dicitur 'proba' in artis- » simas coartaris angustias. hoc enim tibi dicit semen Abrahae, in quo cum omnes gentes benedicuntur non curant cum a te male- dicuntur. sed tamen, quia de baptismo agis, quem tunc putas «sse uerum cum in homine iusto est, falsum autem cum in homine iniquo est, ecce et ego secundum tuam regulam si *> discutiam baptismum trinitatis, copiosius ut arbitror potero dieere, quod non habeat deum patrem cui comes est deus, nec Christum suum credat nisi pro quo passus est, nec spiritum sanctum habeat qui longe diuerso modo linguis igneis mise- rabilem Africam incendit. quomodo ergo habet baptismum aut *> quomodo dat in nomine patria et filii et spiritus sancti? certe iam aduertis posse in homine iniquo esse uel ab homine ini- quo dari baptismum non iniquura sed iustum et uerum, non quia illius est, sed quia dei est. et ego tibi de isto nil calura- nior, quod tu de nescio quibus orbi terrarum facere non w

16 cf. Gen. 22, 18 22 cf. p. 10, 13. 52, 8. 58, 1 1 ipsum, qui Ov 2 nonnullis Oml nec] ne Oml 5 uobii deus Pml 6 uere naacimini Ov 7 non om. PQ, cf. p. 67, 24 12 cito] add. tet 16 coarterie 0 18 tonc] tu PQ 23 spiritum— miserabilem «». PQ 25 habet scripai habent codd. v 26 dant t> 29 nil (i «. I, 1 a m2) 0 nihil Pv 80 orbi» 0m2

lib. II 88, 77—34, 80

67

cessas et, quod est intolerabilius, nec de ipsis aliquid probas. illud uero nescio quomodo tolerari possit, quod non solum hominibus sanctis de hominibus iniquis calumniamini, sed etiam ipsi sancto baptismati, quod in quolibet iniquo necesse s est ut sanctum ait, crimen ex contagione peccatorum hominum comparati8, ut tale dicatis esse baptisma, qualis est ille a quo habetur uel datur uel sumitur. porro si talis fit homo, qualis fuerit ille oum quo accedit ad sancta, et talia fiunt ipaa sacra- menta, quales fuerint homines in quibus sunt, sufficit sanctds

k hominibus ad solacium cum sancto baptismo communiter a uobis falsum crimen audire. uos tantum uidete quemadmodum uestro ore damnemini, si et sobrii uestri ex contagione ebrio- sorum uestrorum ebriosi sunt et misericordes uestri ex rapto- rum contagione raptores sunt et, quidquid apud uos in malis

>5 hominibus inuenitnr, hoc coguntur esse qui non sunt, et ipse baptismus in omnibus immundis uestris immundus est et pro ipsius immunditiae diuersitate diuersus est, si talis esse cogi- tur, qualis est ille a quo habetur et datur. haec utique falsa sunt et ideo nobis nihil obsunt, cum ea dicitis in nos nec

» respicitis uos; uobis autem obsunt, quia cum ea falsa dicitis in nos non cadunt, sed quia ea uera putatis in uos recidunt.

XXXIIII. 79. Petilianus dixit: Nam si Ulott apostolis limit baptixare quos paenitcntiae baptismo Iohannes abluerat, mihi uos baptixarc sacrilegos non licebit?

» 80. Augustinus respondit: Ubi est ergo quod supra diieras non alium baptismum fuisse Iohannis, alium Christi, sed unum baptismum tribus gradibus consecratum, quorum trium gra- dnum aquam Iohannes, spiritum Christus, ignem paracletus dedit? cur ergo aqnam repetiuerunt apostoli in eis quibus iam

» Iohannes aquam dederat pertinentem ad unum baptismum tri- bus gradibus consecratum? cernis certe quam sit necessarium, ut sciat quisque quod loquitur.

25 p. 60, 26

7 fit] ait Ot> 9 nneti Oml 10 aolatium codd. v Oml 14 qnicquid codd. 29 aqua Oml

11 falsum bis 5*

68

IIII. Contra litteras Petiliani

XXXV. 81. Petilianus dixit: Neque enim spiritus sanctus in quemquam manus impositione pontificis poterit inseri, nisi aqua purae conscientiae praecesserit generatrix.

82. Augu8tinu8 respondit: In bis paucis uerbis tuis duo sunt errores. et unua quidem ad quaestionem quae inter nos discutitur & non ualde pertinet, sed te imperitiae coarguit. nam in centum uiginti homines sine cuiusquam manus impositione, in Corne- lium uero centurionem et eos qui cum illo erant etiam prius- quam baptizarentur spiritus sanctus aduenit. alter autem error in his uerbis tuis totara causara uestram penitus perimit dicis 10 enim aquam purae conscientiae praecedere oportere generatricem, ut spiritus Banctus consequatur. proinde aut omnis aqua in nomine patris et tilii et spiritus sancti consecrata purae con- scientiae est — non propter eos a quibus ministratur uel a qui- bus accipitur, sed propter illum qui hunc baptismum inma- 15 culatus instituit — , aut si aquam purae conscientiae non facit nisi pura conscientia et rainistrantis hominis et sumentis, quid agitis de his quos inuenitis ab eis baptizatos, qui nonduro proditi conscientiam maculosam gerebant, praesertim si inter ipsos baptizatos aliquis existat, qui se fate.atur malam cum 20 baptizaretur habuisse correcientiam, quod per illam forte occa- sionem ad aliquod flagitium peruenire uoluisset? cum ergo uobis fuerit manifestatum nec illum qui ministrauit nec illum qui accepit baptismum puram habuisse conscientiam, denuo baptizandura esse censebitis? nequaquam hoc dicturus, nequa- as quam facturus es. baptismi ergo puritas a puritate uel inmun- ditia conscientiae siue dantis siue accipientis omnino distincta est. aude ergo iam dicere purae conscientiae fuisse fraudatorem, raptorem, pupillorum et uiduarum oppressorem, coniugiorum separatorem, patrimoniorum alienorum proditorem uenditorem 30 diuisorem. aude etiam dicere purae conscientiae fuisse illos quos talibus temporibus defuisse difficile est, si qui forte non 6 cf. Act. 1, 15. 2, 4. 10, 44 28 fraudatorem cet] cf. p. 51, 15 sqq.

7 uiginti quinque Qml 9 altera Oml 18 hie] iis t> 20 ipsoe] istos Pv 22 aliquot Pml 23 nec illum qui accepit baptismum nec illum qui ministrauit P

\

lib. II 85, 81-86, 84

69

propter Christum nec propter uitam aeternam, sed propter amicitias terrenas conciliandas et cupiditates terrenas satiandas ab illo ut baptizarentur ambierunt. porro si hos purae con- scientiae fuisse non audes dicere, si quos ex eo numero rep- & pereris baptizatos, da eis quam non acceperunt aquam purae conscientiae; quod si non facis, desine aduersus nos iactare quod non nosti, ne cogaris aduersus uos respondere quod nosti.

XXXVI. 83. Petilianus dixit: Qui utique spiritus sanctus in uos uenire non potuit, qitos non uel paenitentiae baptismus «o abhiit, sed paenitenda, quod uerum est, aqua jwlluit traditorui. 84. Augustinus respondit: Traditores quidem non solum nos non probatis, sed nec patres uestri patres nostros probare po- tuerunt. qui si probati essent, non utique patres nostri essent secundum tuam superiorem assertionem, quorum non essemus ik facta sectati, nec tamen propter eos a consortio diuelleremur unitati8 et a semine Abrahae in quo benedicuntur omnes gentes. uerumtamen si alia est aqua Christi et alia est aqua traditoris, quia non fuit traditor Christus, cur non alia sit aqua Christi et alia sit aqua raptoris, quia nec raptor utique fuit Cliristus? *> baptiza ergo tu post raptorem tuum et baptizabo ego post traditorem nec meum nec tuum aut, si chartis prolatis cre- dendum est, et meum et tuum, si autem communioni orbis terrarum magis quam parti Donati, Don meum sed tuum. me- liore uero et saniore sententia, quia secundum apostolicam » uocem unusquisque. nostrum proprium onus portabit, nec ille raptor uester est quotquot non estis raptores. nec quisquam traditor aut noster aut uester est quotquot non sumus tradi- tores. et ideo nos sumus catholici, qui secundum istam sen- tentiam non deserimus unitatem, uos uero haeretici, qui pro- ao pter quorundam hominum crimina seu uera seu falsa non uultis tenere cum Abrahae semine caritatem.

14 cf. p. 84, 14 16 cf. Gen. 22, 18 21 chartis] actie et gestis 25 Gal. 6, 5

4 repereri* t> 7 uos] nos OPmlv 9 uel oin. P 14 asaertionem superiorem Qml 21 cartis PQ 28 catholici sumus PQ

70

IIII. Contra litteiaa Fetiliani

XXXVII. 85. Petilianus dixit: Sed ut haec ab apostoUs facta praeluceant, eorum Actibus edocemur, sicut scriptum est: factum est antem dum Apollo esset Corinthi, Panlus peratnbulatis superioribns partibns nenit Ephvsum. et cum inuenisset quosdam discipulos, 5 dixit illis: si spiritum sanctum accepistis credentes? at illi dixerunt: sed neqne si est spiritus sanctus aiidiui mus. dixitque Patilus: in quo ergo baptixati estis? et responderunt dieentes: lohannis baptismo. ait autem Paulus: lohannes baptixauit baplismo w paenitentiae, plebi dicens in eum qui nentnrus esset post ipsum ut crederent, hoc est in Iesum Christum dominum nostrum. quo audito baptixati sunt in no- mine domini nostri Iesu Christi; et cum imposuisset illis manus Paulus, uenit spiritus sanctus sttper ik illos; loqnebantur autem uariis linguis et propheta- bant. et erant omnes niri fere duodecim. si igitur illi sunt Ixiptixati ut sancium spiritum reciperent, cur non uos, si sanctum uuUis spiritum sumere, post uestra mendacia neram percipitis nouitalem? qui si male hoc facimus, quare a> HOS quaeritis? aut certe si crimen est, Paulum primitus oon- demnate: qni utique Panlus quod iam fuerat abbiit, nos autem in uobis quod nondum est bapti.iamus. non enim uos, ut saepe iam diximus, uero baptismate tinguitis, sed inani nocabulo falsi baptismatis infarnatis.

86. Augustimi8 respondit: Paulum non accusamus qui dedit hominibus baptismnm Christi, quia non habebant baptisraum Christi, s ed baptismum Iohannis secundum ipsorum responsionem ; qui interrogati, in quo baptizati essent, responderunt: 'baptismo Iohannis', qui ad baptismum Christi non pertinet nec eius w pars ulla uel gradus est. alioquin aut tunc iterabatur aqua

8 Act. 19, 1-7

1 ab om. 0 fort. recte, cf. index s. u. datiuus 8 chorinti 0 4 per- agratis PQ 18 spiritum sanctum PQv 24 tingitis v 80 ad om. Oml

lib. II 37, 85-87

71

baptismi Christi aut, si baptismus Cbristi tunc per duas aquas perficiebatur, minus perfectus est modo, quia non datur illa quae per Iohannem dabatur. quodlibet autem horum impium et 8acrilegum est opinari. dedit ergo Paulus baptismum Christi

5 eis, qui non baptisraum Christi habebant sed Iohannis.

87. Cur autem illo tempore necessarius fnerit baptismus Iohanuis qui nunc iam necessarius non est, et alibi diximus et nunc ad rem quae inter nos agitur non pertinet, msi tantum- modo ut uideatur, quod Iohannis baptismus alius fuit, Christi

10 autera alius; sicut alius fuit ille baptismus in quo patres nostros dicit apo8tolus baptizatos in nube et in mari, quando per Moysen Rubruru Mare transierunt. lei enim et prophetae usque ad lohannem Baptistam sacramenta habebant praenuntiantia rem futaram; nostri uero temporis sacramenta uenisse testantur

x quod illa uenturum esse praedicabant. Iohannes itaque omnium praecedentium proximus Christi annuntiator fuit. et quia omnes superiorum temporum iusti et prophetae cupiebant uidere com- pletum quod reuelante spiritu futurum esse cernebant — unde et ipse dominus dicit: quoniam multi iusti et prophe-

% tae cupierunt nidere quae uidetis et non uiderunt, et audire quae auditis et non audierunt — , propterea lohannes amplius quam propheta dictus est et in natis muli- erum non habuisee maiorem, quia prioribus iustis praenuntiare tantum Christum conceasnm est, huic autem et praenuntiaie

» absentem et uidere praesentem, ut huic inueniatur patuisse quod illi cupierunt. et ideo sacramentum baptismi eius adhuc ad praenuntiationem Chriati pertinet sed plane nouissimam, quo. niam usque ad illnm fuerunt praenuntiationes primi aduentus domini, euius adaentus modo annuntiationes sunt, iam non

n praeniintiatioues. sed dominus humilitatis uiam docens sacra- menta quae hic inuenit praenuntiationis suae suscipere digna- tus est non ad suae purgationis adiutorium, scd ad nostrae 7 cf. p. 64, 15 11 cf. I Cor. 10, 1—2 12 cf. Luc. 16. lfi 19 Matth. 13, 17 22 cf. Luc. 7. 26. 28

1 aqnasj add. taic Oml 6 illo] eo PQ 7 nunc etiam iain Pml 13 praennneiari 0 25 huic] hinc PQ potnissc cotW.

72

IIII. Contra litteras Petiliani

pietatis exemplum, ut scilicet ostenderet nobis, quanta deuoti- one suscipere debemus ea quae illum iam uenisse testantur, quando ipse suscipere non dedignatus est quae illo uenturo tigurabantur. et Iohannes ergo, quamuis proximus et infra unum annum coaetaneus, tamen cum baptizaret uenienti prae- » ibat Christo. propter hoc de illo dictum est: ecce mitto angelum meum ante faciem tuam, qui praeparabit uiam tuam, et ipse praedicabat dicens: uenit fortior me post me. sic ergo circumcisio octaui diei quae patribus data est praenuntiabat iustificationem nostram in expoliatione car- 10 nalium concupiscentiarum per resurrectionem domini, quae post septimum id est sabbati diem octauo die id est domi- nico facta est, qui dies tertius post sepulturam eius occurrit; eandem tamen praenuntiantem circumcisionem carnis infans Christus accepit. et quemadmodum pascha quod a Iudaeis i& celebrabatur in occisione agni praenuntiabat domini passionem et transitum de hoc mundo ad patrem, et ipsum tamen pascha quod erat in eadem praenuntiatione idem dominus cum disci- pulis celebrauit, quando ei suggesserunt dicentes: ubi uis paremus tibi pascha?sic et baptismum Iohannis qui erat » in proxima eius praenuntiatione etiam ipse suscepit. sed sicut aliud est carnis circumcisio Iudaeorum, aliud autem quod octauo die baptizatorum nos celebramus, et aliud est pascha quod adhuc illi de oue celebrant, aliud autem quod nos in corpore et sanguine domini accipimus, sic alius fuit baptismus » Iohannis, alius est baptismus Christi. illis enim uentura ista praenuntiabantur, istis completa illa praedicantur; et quamuis illa Christus acceperit, nobis tamen necessaria non sunt, quia ipsum qui per haec annuntiabatur accepimus. recenti autem aduentu domini quisquis illa accepisset, opus ei erat ut etiam m his inbueretur; quisquis uero his imbutus esset, non opus erat ut retrorsus in illa cogeretur.

6Mal.3,I.Marc.l,2 8Marc.l,7 10 cf.Col.2,11 19 Matth. 26, 17

1 pietates Pml 2 fort. deberemua 3 illum uenturum figurabant PQv 9 sicj ai Oml 10 expoliatione scripsi -em codd. v 28 sunt non Pml

lib. II 37, 87-88

73

88. Quapropter nolite de Iohannis baptismo caliginem facere. cnius causa et ratio siue ista sit quam exposui siue alia melior certiorque reddatur, illnd tamen manifestum est alium fuisse baptismum Iohannis, alium Christi, et illum Iohannis baptis- 5 mura appellatum, quod et istorum quos commemorasti respon- sio declarat et sermo ipsius domini ubi ait Iudaeis: baptis- mus Iohannis de caelo est an ex hominibus? iste autem baptismus non dicitur Caeciliani nec Donati nec Augu- stini nec Petiliani, sed baptismus Christi. nara si inpudentes i" nos putas, quia post nos nerainem uolumus baptizari, cum uidea- raus post Iohannem fuisse homines baptizatos, qui utique in- comparabiliter maior est nobis, numquid forte Iohannes et Optatus aequales sunt? ridiculum uidetur et tamen puto quod non eos aequales. sed maiorem credatis Optatum: post Iohan- i5 nem quippe apostolus baptizauit, uos baptizare post Optatum neminem audetis. an quia Optatus in unitate uestra fuit? iam hoc quibus praecordiis sustineri possit ignoro, si amicus comitis cui comes erat deus in unitate dicitur fuisse et amicus sponsi praeter unitatem. quodsi Iohannes maxime in unitate fuit et so non solum Optato, sed omnibus uobis et omnibus nobis longe excellentior et maior fuit et tamen post eum Paulus apostolus baptizauit, quare uos post Optatum non baptizatis? nisi forte in has angustias uos coartat caecitas uestra, ut dicatis Opta- tum dare potuisse spiritum sanctum, Iohannem non potuisse. 25 quod si non dicitis, ne ab ipsis etiam insanis uestra rideatur insania, quid responsuri estis, cur post Iobannem baptizandi fuerint homines, post Optatum autem nemo baptizandus sit, nisi quia illi baptismo lohannis fuerant baptizati, quicumque autem Christi baptismo baptizantur, siue per Paulum bapti- 30 zentur siue per Optatum, nihil distare inter istorum et illorum baptismum, cum tantum distet inter Paulum et Optatum?

6 Matth. 21, 25 17 amicus] Optatus comitii] Gildonis 18 cf. ad p. 66, 22

6 baptimuB 0 11 homines om. PQ 18 fuisse dicitur ti 20 omni- bus nobis et omnibus uobis t» 21 maor 0 24 pr. posuiese Oml 30 distare] distat e

74

IIII. Contra litteras Petiliani

redite ergo, praeuaricatores, ad cor et nolite ex hominum mo- ribus et factis diuina sacramenta pensare. illa enim per eum sancta aunt cuius sunt, sed digne tractata afferunt praemium, indigne autem tractata iudicium. et quamuis unum non sint qni dei sacramentum digne et qui indigne tractauerint, unum t est tamen illud, siue digne siue indigne tractetur, non ut ipsum melius uel deteriua fiat, sed ad uitam mortemue trac- tantium. illud sane quod dixisti, quia in illis quos baptizauit post Iohannem Paulus quod iam fuerat abluit, profecto non diceres, si aliquantulum considerares quid diceres. si enim ab- 10 luendus fuit baptismus Iohannis, procul dubio sordidus fuit. quid ergo iam te urgeam? recole aut lege et uide unde hoc Iohannes acceperit: repperies in quem effuderis istam blasphe- miam. quod cum reppereris, saltem pectus tundatur, si lingua non frenatur. is

89. Iam uero quod eleganter uobis dicere uidemini: s/ male hoc facimm, quare nos quaeritis?, nonne aliquando recordamini quia non quaeruntur nisi qui perierunt? an et hoc non uidere ad ipsara perditionem pertinet? posset enim et illa ouis tam absurde pastori dicere: 'si male facio quod a grege aberro, 20 quare me quaeris'?, non intellegens, quare se putat non esse quaerendam hanc esse unam causam quare quaeratur. quis autem uos quaerit siue per scripturas suas siue per linguas catholicas et pacificas siue per flagella temporalium tribula- tionum nisi ille, qui misericordiam istam uobis dispensat in ss omnibus? quaerimus ergo uos, ut inueniamus; tantura enim uos diligimus ut uiuatis, quantum uestrum errorem odimus nt intereat, qui uos perdit quamdiu ipse non perit. atque uti- nam sio uos quaeramus, ut etiam inueniamus et de unoquoque

1 cf. Esai. 46. 8 4 cf. I Cor. 11, 29 8 cf. p. 70, 22 16 p. 70, 20

10 aliqoantum t> 12 et nide ant legc 0 iohannes hoc P 18 ac- cepit PQ reperies Qv blaphemiara O 14 repereris PQv 16 nide- biraini O 19 non pertioet Q 21 se putat bi» Pml 25 istam misericordiam v

lib. II 37, 88-39, 92

75

uestrum gaudenter dicamus: mortuuB erat et reuixit, perierat et inuentus est!

XXXVIII. 90. Petilianus dixit: Si uos tenere catholicam dicitis, catholicos illud est quod Graece dicitur uniciun siue 5 totum. ecce in toto non estis, quia in parte cessistis.

91. Augustinus respondit: Et ego quidem Graecae linguae perparum assecutus sum et prope nihil; non tamen impuden- ter dico me nosee SXov non esse 'unum\ sed 'totum', et xa{r'3Xov 'secundum totum', unde catholica nomen accepit dicente ipso

i« domino: non est uestrum scire tempora quae pater posuit in sua potestate, sed accipietis uirtutem spiritus sancti superuenientem in uos, et eritis mihi testes in Hierusalem et in totam Iudaeam et Samariam et usque in totam terram. ecce unde catho-

» lica uocatur. sed ita clausis oculis offenditis in montem, qui ex paruo lapide secundum prophetiam Danielis creuit et im- pleuit uniuersam terram, ut nobis dicatis quod in parte ces- serimua et in toto non simus, quorum communio uniuerso orbe diffunditur. sed queraadmodum, si mihi diceres quod ego

k sim Petilianus, non inuenirem quemadmodum te refellerem, nisi ut aut iocantem riderem aut insanientem dolerem, hoc mihi nunc faciendum esse uideo; sed quia iocari te non credo, uides quid restet.

XXXVIIII. 92. Petilianus dixit: Sed non est pars tenebra- n rum cum luce nec pars amariiudinis cum melle; non est pars uitae cum morte, non est pars innocentiae cum reatu, non est pars aquae cum sanguiiw nec amurcae pars cum oleo, licet sit faeculenta cogiuitio, sed cuncta reprobu dcftuent. i/isa est sentina uitiorum dicentc Johanne: ex nobis exie-

1 Lnc. 15, 32 10 Act. 1, 7-8 16 cf. Dan. 2, 35 24 cf. II Cor. 6. 14 29 I Ioh. 2, 19

4 an catholicon? 5 partem ChnSPQo, ef. lin. 17 7 assequutus Q 8 holon codd. Ka«tULU)> codd. et i. tcr. catholon OmiPQ 12 sancti apiritos PQ 17 partem PQc 21 ut om. O dolorem Pml 25 cura tace teripsi contra lucem codd. v ainaritudo Oml 27 aqua Oml amurca Oml cum oleo pars Ov 28 faculenta 0 feculenta PQ

76

IIII. Contra litteras Petiliani

runt, sed non sunt de nobis; nam si essent de nobis, permansissent ntique nobiscum. non est aurum cmn sordibus suis, omnia pretiosa purgantur; scriptum est nam- que: sicut aurum probat fornax, ita et iustos uexatio tribulationis. iton est pars crudelitas mansuetudinis nec 6 religio sacrikgii nec pars Macari penitns potest esse nostra, tpiia ritus nostri similitndine maculat. acies namque ini- mictt iwn pars est, quae implct rwmen hostile. qiuie si nere pars dicitnr, senteittiam congruam Salomonis incurret: per- eat pars eornm de terra. 10

93. Augustinus respondit: Haec uerba iactare et nihil pro- bare quid est nisi delirare? attendis zizania per mundum et triticum non adtendis, cum per totum utraque iusea sint cre- scere. attendis semen maligni quod in tempore messis sepa- rabitur, et non attendis semen Abrabae in quo benedicuntur is omnes gentes. quasi uero uos iam sitis massa purgata et mel sincerum et eliquatum oleum et aurnm purum uel ipsa species dealbati parietis. ut enim de uitiis ceteris taceam, numquid ebriosi partem faciunt sobriorum aut deputantur auari in parte sapientium? si mansueti homines lucis uocabulum tenent, furor » circumcellionum ubi nisi in tenebris deputabitur? cur ergo per tales bapti8raus datus apud uos ualet et per quoslibet in orbe terrarum idem Christi baptismus non ualet? cernis nempe ad illud uos esse ab orbis terrarum communione separatos, ut non quidem sitis omnes ebriosi nec omnea auari nec omnes » uiolenti, sed omnes haeretici ac per hoc omnes impii et omnes sacrilegi.

94. Quod autem uniuersum orbem terrarum christiana socie- tate gaudentem Macari partem uocatis, quis hoc sano cerebro diceret? sed quia uos de parte Donati esse dicimus, quaeritis so

4 Sap. 3, 6 6 Macari\ cf. Ps. c. part. Don. u. 144 sqq. 157 Bqq. 9 Pron. 2, 22 12 cf. Mattb. 13. 24—30. 36. 48 15 cf. Gen. 22, 18 2 auro O 6 macarii 0m2 raacharii PQ (pas$im per ch) esse nostra s. I. m2 0 7 similitudine scripsi similitudinem codd. 9, cf. p. 70, 24 maculant codd. 12 delerare O 14 in om. v 16 uos modo iam P 22 orbera codd. 29 macarii Om2

lib. II 39, 92-94

77

hominem de cuius parte nos esse dicatis et in magnis angu- stiis nominatis nescio quem, si forte in Africa cognitum, in aliis autem orbis partibus ignotum. quapropter ecce respondet nobis uniuersum semen Abrahae ab uniuersa terra: 'Macarium

e istum, de cuius parte nos dicitis, omnino non nouimus'. reapon- dete uicissim non uos nosse Donatum. sed et si partem Optati uos esse dicamus, quis uestrum potest dicere nescire se Opta- tum nisi forte facie, sicut nec Donatum? sed gaudetis uidelicet de nomine Donati; numquid et de nomine Optati? quid ergo

10 uobis prodest Donatus, cum uos omnes coinquinarit Optatus? quid uobis prodest sobrietas Donati, cum circumcellionum ebriositate polluamini? quid uobis prodest secundum uestram opinionem innocentia Donati, cum Optati rapacitate macule- mini? hic enim est error uester, ut amplius putetis ualere iniquitatem hominis ad alium contaminandum quam iustitiam hominis ad alium purificandum. itaque si duo pariter diuina sacramenta communicent, unus iustus alius iniquus, sed ita ut nec iste illius iniquitatem nec ille huius imitetur iustitiam, non dicitis ei hoc fieri ambos iustos sed ambos iniquos, ita ut et illud sanctum quod pariter sumunt inmundum fiat et amittat propriam sanctitatem. ubi sibi inuenit tales aduocatos iniquitas, quibus delirantibus ita uictrii putetur? ut quid ergo uobis plauditis de nomine Donati in tantae peruersitatis errore, ubi non Petilianus esse meretur quod Donatus, sed ipse Donatus esse cogitur quod Optatus? dicat autem doraus Israhel: pars mea dominus, dicat semen Abrahae in oranibus gen- tibus: dominus pars hereditatis meae. nouit euim quo- modo dicat (Caiphas) in euangelio gloriae beati dei. nam et uos per sacramentum quod in uobis est, sicut Caiphas domini persecutor, nescientes prophetatis. quod enim Graece |ica<xpio«,

26 Ps. 72, 26 27 Ps. 15. 5 28 cf. Ioh. 11, 51-52 cf. I Tim. 1, 11

2 si om. PQ 3 ignoratum PQ 6 parte 0 fort. <de> parte 10 cum- quinarit Oml 12 ebrietate Qv 20 pr. et om. P 23 tanto v 25 israel codd. v 26 domine 0 27 domine codd. 28 Caiphas addidi, cf. Ioh. I. c. et p. 58, 26 tqq. 29 cayphas PQ 30 macarius 0 macharius PQ

78

mi. Contra litteras Petiliani

Latine 'beatus' est. ita plane de parte Macarii sumus. quid enira est Christo beatius cuius sumus, ad quem commemorantur et conuertuntur uniuersi fines terrae et in cuius conspectu adorant tiniuersae patriae gentium? itaque maledictionem tuam ulti- mam in pernersum de Salomone usurpatam non timet pars e> huius Macarii, id est huius 'beati', ne pereat de terra. quod enim dictum est de impiis, hoc uos ad Christi hereditatem conuertere conamini et hoc esse factum nefanda impietate contenditis. cum enim de impiis ille loqueretur, ait: pereat pars eorum a terra. cum autem uos dicitis illud quod 10 scriptum est: dabo tibi gentes hereditatem tuam et: commemorabuntur et conuertentur ad dominum uniuersi fines terrae iam istam promissionera perisse de terra, in Christi hereditatem retorquere uultis quod de eorte praedictum est impiorum; sed manente atque crescente Christi 1» hereditate, cum ista dicitis, uos peritis. non enim ubique per nacramentum dei prophetatis, quandoquidem hic per uestram insaniam male optatis. sed plus ualet praedictio prophetarum quam maledictio pseudoprophetarum.

XL. 95. Petilianus dixit: Paulus quoque apostolns clamat: » nolife ivgum ducere cum infidelibits; qvae enim par- ticipatio iustitiae cum iniqvitate, ant quae societas Ivminis cum tenebris? quae autem conuentio Ckristi ad Belial, ant qvae pars fideli cum infidele?

96. Augustinus respondit: Uerba apostoli agnosco, sed quid » te adiuuent omnino non uideo. quis enim nostrum dicit esse participationem iustitiae cum iniquitate, etiamsi iustus et ini- quus, sicut Iudas et Petrus, pariter sacramenta communicent? ex una quippe re sancta Iudas sibi sumebat iudicium, Petrus aalutem, sicut tu, si dissimilis eras, cum Optato sacramentum so sumebas et raptor sicut ille non eras. an rapina iniquitas non

2 cf. Ps. 21, 28 9 Pron. 2, 22 11 P«. 2. 8 12 Ps. 21, 28 21 II Cor. 6, 14-15

2 ert om. PQ 8 hoc est esse Pml 18 periisse v 24 fldelis PQ infideli PQv

lib. II 39, 94—43, 103

79

est? quis ita insaniat ut hoc dicat? quae ergo participatio iustitiae tuae cum illius iniquitate, quando ad unum accede- batis altare?

XLl. 97. Petilianus dixit: Et iterum docuit ne schismata s nascerentur : dico autein uobis, quia unusquisque ue- strum dicit: ego quidem siiin Pauli, eqo autem Apollo, eijo uero (Jephae, ego autcni Christi. nnmquid diuisvs est Christns? numquid Paulus crucifixus est pro nobis, ant in noniiue Pauli bapti\ati estis? io 98. Augnstinus respondit: Mementote qui haec legitis: Peti- lianu8 ex apostolo ista commemorat. quando enim crederetis 8ic eum pro nobis contra se dicere?

XLII. 99. Petilianus diiit: Si rudihns. si iustis Pauhis haec dixit. ego uobis iniustis h/iec dico: iiiinujiiid diuisus est 15 Christus, nt nos ab ecclesia scinderetis?

100. Augustinus respondit: Uereor ne qirisquam in hoc opere meo scriptorem arbitretur erraase et illic fecisse 'Peti- lianu8 dixit', ubi debuit facere 'Augustinus reepondit*. sed uideo quid egeris: quasi praeoccupare uoluisti, ne nos ista ao diceremus. sed quid fecisti nisi ut bis dicantur? si ergo sic te delectat audire quae sunt aduersus uob ut ea dicantur, audi illa. peto, a me, Petiliane: numquid diuisus est Christus, ut uos ab ecclesia scinderetis?

XLIII. 101. Petilianus dixit: Numquid pro uobis Uupwo suo «i Indas traditor mortnus est aut eins uos moribns tinguitis, cuius facta sectantes raptis thesauris ecclesine nos Christi hcredes pofestatibus saecnli iiemimdatis?

102. Augustinus respondit: Non pro nobis Iudas, sed Chri- stus mortuus est, cui dicit ecclesia toto orbe diffuea: respon- wdeam exprobrantibus mihi uerbum, quoniam in uerba tua speraui. cum ergo audiam uerba domini dicen-

h I Cor. I, 12-13 29 Pa. 118, 42

5 qnia] quod e 13 haec panlo» /' 19 ita O 25 tingitis v 27 uennndatis Q 31 super speraui J'ml

80

IIII. Contra litteras Petiliani

tis: eritis mihi testes in Hierusalem et in totam Iudaeam et Samariam et usque in totam terram et per prophetam: in omnem terram eziit sonus eorum et in fines orbis terrae uerba eorum, malorum com- mixtio corporalis me nulla perturbat, si noui dicere: suscipe * seruum tuum in bono, non calumnientur mihi su- perbi. non ergo curo uanum calumniatorem, quia idoneum teneo promissorem. si autem de rebus uel locis ecclesiasticis quos tenebatis et non tenetis querimini, possunt et Iudaei se iustos dicere et iniquitatem nobis obicere, quia locum in quo 10 impie regnauerunt modo christiani possident. quid ergo indi- gnum, si ea quae tenebant haeretici secundum parem domini uoluntatem catholici tenent? ad omnes enim similes, id est ad omnes impios et iuiquos illa uox domini ualet: auferetur a uobis regnum dei et dabitur genti facienti iusti- 1» tiam. an frustra scriptum est: labores impiorum iusti edent? quapropter magis mirari debetis, quod adhuc tenetis aliquid quam quod aliquid amisistis. sed neque hoc miremini; paulatim enim cadit paries dealbatus. respicite tamen Maxi- mianistas, quae loca tenebant et quibus inde agentibus et ex- w pugnantibus pulsi sint. et si haec pati iustitia est et facere iniquitas, aude loqui, si potes, primo quia uos fecistis, illi passi sunt, deinde quia secundum regulam iustitiae huins tu inferior inueniris. illi enim per iudices a catholicis impera- toribus expulsi sunt de locis antiquis, tu autem nec per ipso- a rum imperatorum iussa de basilicis expelleris unitatis. unde, nisi quia minoris meriti es non solum ceteris collegis tuis sed etiam istis ipsis, quos certe ut Bacrilegos plenarii concilii uestii ore damnastis?

1 Act. 1. 8 3 Ps. 18, 5 5 Ps. 118, 122 14 Mattli. 21, 43 16 Ps. 104, 44

8 per phetam (pro om.) O exiuit t>, c/. p. 38, 26 et Ep. c Don. 8, 21 6 bonnra Pv 7 ydoneum P 9 quon] quas 0 quae v 15 dei om. P 17 magis «. I. 0 21 aunt Pml 24 aj non a PQ 25 de] ex v 27 quia nisi quia Oml

lib. II 43, 102—45, 106

81

XLIIII. 103. Petilianus dixit: Xos enim, ut scriptum est, baptismo nostro Christum induimus traditum, uos uestro con- taaio Iudam induitis traditorem.

104. Augustinus respondit: Possera et ego dicere: 'uos

5 uestro contagio Optatum induitis proditorem raptorem oppres- sorem separatorem*. sed absit ut cupiditas reddendi maledicti me in aliquam prouocet falsitatem; nec uos enim ilhim indu- itis nec nos istum. itaque si quisquam ad nos ueniens in no- mine Optati se baptizatum esse respondeat, et baptizabitur in

io nomine Cbristi, et uos quotquot a nobis uenientes baptizastis, si in nomine Iudae traditoris se baptizatos dixerant, non repre- bendimus quod fecistis. si autem in Christi nomine baptizati erant, non uidetis quanto errore arbitremini uarietate huma- norum uitiorum diuina sacramenta uariari aut uitae cuiusquam

15 sordibus pollui?

XLV. 105. Petilianus dixit: Sed si istae sunt partes, niliil nobis praeiudicant nomina compartis. duae namque uiac. xunt, una angusta qua peryimus, altera cst impiis qua peri- bunt; et tamen longe discernitur uocabiili acqualitas, ne. tritl

k iustitiae consortio nomi?iis macitletur.

106. Augustinus respondit: Timuisti comparatam multitudini uestrae multitudinem orbis terrarum et ad paucitatis laudem per angustam uiam gradientis te conferre uoluisti. utinam non ad eius laudem, sed ad ipsam uiam te contulisses! pro-

85 fecto perspiceres eandem paucitatem in ecclesia esse omnium gentium, sed paucos dici iustos in comparatione multorum iniquorum, sicut in cornparatione paleae possunt pauca grana dici uberrimae segetis, quae tamen per se ipsa in massam redacta implent horreum. nam sicut in tribulationibus amis-

» sorum locorum, sic etiam in paucitate, si in his putas esse iustitiam, te ipsi Maximianistae superabunt.

1 cf. Gal. 3, 27 5 cf. ad p. 68, 28 17 cf. Matth. 7, 13-H 22 cf. Matth. 7, 14

7 me in scripti mei non 0 me ad PQo indniti 0 8 qnisque Omlv 17 compartis) cum pancis PQ 23 gradientis Bcripii gradien- tem codd. v

Ul Auguat. c. Don. II. 6

82

IIIL Contra littermt Petiliani

XLVI. 107. Petilianus dixit: Primo psalmo Dauid beatos et impios separat, non partes scilieet faciens, sed ab omnibus iinpiis separam sanctitatem: beatus uir qui non abiit in c.onsilio impiorum et in uia peccatorum non stetit — ad uiam institiae redeat, qui errauerat ut periret — ei i super cathedram pestilentiae non sedit — cum ita commoneat, o miseri, quid sedetis? — sed in lege domini voluntas eius et in lege domini meditabitn r die ac iiocte. et erit nrlut lignum quod plantatum est circa decursus aquarum, quod fruttum suum dabit in 10 tempore suo. et folium eius non'decidet, et omnia quaecumque fecrit prospera procedent. non sic im- pii, non sic: sed tamquam puluis qnem proiciet uentus a fac.ie terrae — implet oculos, ut excaecet — . propterea non exurgent impii in iudicio neque peccatores in a consilio iustoriim, quoniam scit dominus uias iusto- rum, et itcr impiorum periet.

108. Augustinus respondit: Quis non in scripturis discernat faaec duo genera hominom? sed uos maledici paleae crimina etiam frumentis obicitis et, cum sola palea sitis, solum fru- w mentum uos esse iactatis. prophetae autem ueridici utrumque faoc genus ante uentilationem, quae in die iudicii futura est, permiitum esse dicnnt per totum mundum, id est per totum agrum domini. uerumtamen admoneo ut istum primum psalmum Graece legas: ita non audebis pro crimine obicere orbi terra- » rum partem Macarii, quia forte intelleges cuins Macarii sit pars in omnibus sanctis, qui per omnes gentes benedicuntur in semine Abrahae. quod enim scriptum est Latine 'beatus uir\ Graece habet uvaxatpio? ivrjp. ille autem Macarius qui uobis displicet, si malus fuit, nec in hac sorte est nec huic sorti obest; si »

3 Ps. 1 27 cf. Gen. 22, 18

4 concilio Pv 9 nelnd 0 18 proicit PQv 14 eiecet Pml 15 ei- surgent v 16 concilio Pv 18 in om. 0 27 qni scripsi qnae eodd. v, cf. Cresc. IIII 61, 74 28 latine scriptnm est PQ 29 macarios 0 macharios PQ aner codd. qui] cni 0

lib. II 46, 107-47, 110

83

autem bonus, opus suum probet, ut in se ipso babeat gloriam et non in altero.

XLVII. 109. Petilianus dixit: Nostri autem baptismatis laudes idem psalmographus decantauit: dominus pascit me

s et nihil mihi deerit: in loco pascuae ibi me colloca- uit. super aquam refectionis educauit me:. animam meam conuertit. deduxit me super semitas iustitiae propter nomen suum. nam et si ambulavero in medio umbrae mortis — si me, inquit, persecutor occidat — ,

10 non timebo mala, quoniam tu mecum es, domine. uirga tua et baculus tuus ipsa consolata sunt me — inde uicit Ooliam D(auid) oleo chrismatis loricatus — . pa- rasti in conspectu meo mensam aduersus eos qui tribulant me. impinguasti oleo caput meum, et calix

is tuus inebrians perquam optimus. et misericordia tua subsequetur me omnes dies uitae meae, ut inha- bitem in domo domini in longitudinem dierum.

110. Augustinus respondit: Iste psalmus de his loquitur, qui bene suscipiunt baptismum et sancto sancte utuntur. non enim

» uerba ista etiam ad Simonem magura pertinent, qui tamen eundem sanctum baptismum accepit; et quia eo sancte uti noluit, non ideo illum inquinauit aut repetendum talibus docuit. sed quia Goliae commemorationem fecisti, attende illum de ipso Golia psalmum et uide, quia in cantico nouo deuictus est

m — ibi enim dicitur: deus, canticum nouum cantabo tibi, in psalterio decem chordarum psallam tibi — , et uide, utrum ad hoc canticum pertineat qui orbi terrarum non commnnicat. alibi enim dicitur: cantate domino can- ticum nouum, cantate domino omnis terra. omnis

» ergo terra, in cuius unitate non estis, cantat canticum nouum,

1 ef. Gal. 6, 4 4 Ps. 22 25 Ps. 143, 9 28 Pi. 95, 1 4 psalmografns O 6 anima Oml 9 persequutor Q 10 domine om. P 11 me consolata sunt PQ 12 golia Oml Danid oleo scripsi dolio Oml oleo OmSPQv loricatus scripsi loricataB Oml loricata

OmSPQv 20 symonem codd. 21 qui O 24 depictus v 26 cor- darum Q 28 non om. O

6*

84

IIII. Contra litteras Petiliani

et omnis terrae suut uerba quoque ista: dominus pascit uie et nihil mihi deerit et cetera. non sunt haec uerba zizaniorum, quamuis usque ad messem in una segete toleren- tur; non sunt uerba paleae, sed tritici, quamuis eadem pluuia simulque nutriantur, eadem area simulque triturentur, donec & ultimo uentilabro ab inuicem segregentur, quae duo utique communiter unum habent baptismum, quamuis non sint unum. sed etsi pars uestra esset ecclesia dei, certe fatereris istum psalmum non ibi pertinere ad furiosas cateruas circumcellionum. aut si et ipsi per semitas iustitiae deducuntur, quare negatis 10 eos comites uestros esse, cum uobis obiciuntur, quamuis ple- rumque paucitatem concisionis uestrae non uirga et baculus dei, sed fustes eorum consolentur, quibus uos et aduersus leges Romanas tutos esse arbitramini; in quos incurrere quid est aliud quam ambulare in medio umbrae mortis? sed non i& timet mala cum quo dominus est. certe tamen non audebis dicere etiam istorum furiosorum esse uerba quae in hoc psalmo cantantur, et tamen habere eos baptismum non solum con- fitemini, sed etiam profitemini. non dicunt ergo ista nisi qui aqua sancta reficiuntur, sicut omnes iusti dei, non qui ea male *> utendo subuertuntur, sicut magus ille a Fhilippo baptizatus, et tamen ipsa in utrisque una atque sancta est. non dicunt ista nisi qui ad dexteram pertinebunt, sed tamen eadem pascua sub uno pastore et oues et hirci pascuntur, donec ut debita recipiant segregentur. non dicunt ista nisi qui de mensa do- » mini uitam sumunt sicut Petrus, non iudicium sicut Iudas, et tamen ipsa utrique fuit una, sed non utvique ualuit ad unum, quia ipsi non erant unum. non dicunt ista nisi qui oleo sancto etiam in spiritu beatificantur sicut Dauid, non qui in solo corpore consecrantur sicut Saul, et tamen, cum ambo » unum sumpsissent, non eis impar sacramentum, sed impar meritum fuit. non dicunt ista nisi qui calicem domini in uitam

1 Ps. 22, 1

1 quoque nerba PQ 3 tolerantur Oml 5 tribulentnr eodd. 12 pau- citate 0 15 immedio O 18 eos habere PQ 19 erga 0 24 hyrci P

lib. II 47, 110-48, 112

85

aeternam mutata mente suspirant, non qui iadicium Bibi man- ducant et bibunt, sicut apostolus ait, et tamen utrisque non nnis calix ille unus est, inebrians ad capessenda caelestia martyres, non ad funestanda praecipitia circumcelliones. me- 5 mento ergo sacramentis dei nihil obesse mores malorum ho- minum, quo illa uel omnino non sint uel minus sancta sint, sed ipsis malis hominibus, ut baec habeant ad testimonium damnationis, non ad adiutorium sanitstis. saltem quippe ipsa uerba ultima psalrai huius considerare debuisti et propter eos,

io qui baptismo accepto apostatant, intellegere non ab omnibus qui sanctum baptismum accipiunt posse dici: ut iuhabitem in domo domini in longitudinem dierum, et tamen siue permanentibus siue lapsis, cum ipsi non sint unum, ba- ptismus unus est, et cum ipsi non utrique sancti sint, baptis-

« mus in utrisque sanctus est, quia et apostatae, si redeant, non quasi eum amiserint baptizantur, sed quod in se permanenti iniuriam fecerint humiliantur.

XLVIII. 111. Petilianus dixit: Ac ne uos sanctos esse di- catis, primum id assero, quia qui non fticrit innocens non

» habet sanctitatem.

112. Augustinus respondit: Ostende nobis tribunal ubi se- disti, ut ante te staret orbis terrarum, et quibus oculis non dico conscientias omnium, sed uel actus inspexisti et discus- sisti, ut eum perdidisse innocentiam iudicares. ille qui raptus

ss est usque in tertium caelum dicit: sed neqne ego me ipsum diiudico, et tu de uniuersa terra qua hereditas Chri- sti dilatatnr audes ferre sententiam? deinde si satis absolutum tibi nidetur quod dixisti: qui non fucrit innocens non habet sanctitatem, quaero, si non habebat Saul sacramenti sanctitatem,

so quid in eo Dauid uenerabatur, si autem habebat innocentiam, quare innocentem persequebatur. nam eum propter sacrosanctam unctionem et honorauit uiuum et uindicauit occisum, et quia

2 cf. ICor. 11, 29 11 P«. 22, 7 24 cf. II Cor. 12, 2 25ICor. 4, 3

1 »n»pirant] anscipinnt v 4 cerciceliones Oml 11 baptisma 14 baptimun 0 16 amiseront Pml 18 ac] at Pc

86

IIII. Contra litteras Petiliani

uel panniculum ei eius ueBte praecidit, percusso corde trepi- dauit. ecce Saul non habebat innocentiam et tamen habebat sanctitatem non uitae suae — nam hoc sine innocentia nemo potest — , sed sacramenti dei quod et in malis hominibus sanctum est. »

XLVIIII. 113. Petilianus dixit: Nam si kgetn perfidi nostis, sine iniuria ipsius legis hoc dixerim: hanc et diabol/is nouit. namque domino deo itt causa lob insti quasi iustus ita de legc respondit, sicut scriptum est: dixit dominus diabolo: respexisti in piterum meum lob, quia non est simi- 10 Us illi in terra, homo sine malitia, uerus dei cultor, abstinens se ab omni malo, perseuerans in simplici- tate: tu autem petisti ut omnem rem illius perderes sine causa. et respondit diabolns et dixit domino: coritim pro corio, et omue quodciimque habuerit homo pro anima sua dabit. cice legaliter loquitur qui nititur contra legem. et iterum dominum Christam sermonibus suis sic ausus est adtemptare, sicut scriptum est: assumpsit diabolus Iesum in sanctam ciuitatem, et statuit eum super pinnam templi, et dix.it ei: mitte te deorsum; » srriptttm est enim quia angelis suis mandauit de te, ut manibus tollant te, nc forte offendas ad lapi- dem pedem tuum. ait Iesus: iterum scriptum est: non temptabis dominum dcutn tuum. nostis, inquam, sicut diabolus legem, qui in suis conatibus uincitur et in » actibus erubescit.

114. Augustinus respondit: Possem quidem quaerere abs te, in qua lege scripta sint uerba quae diabolus dixit, cum sanctum uirum Iob apud deum criminaretur, si hoc mihi esset propositum demonstrare, legem, quam dicis diabolum nosse, so te ipsum non nosse; sed quia non inde inter nos quaestio est,

9 Hiob 2, 3-4 18 Matth. 4, 5-7

1 prescidit Pml 16 nititur] nitur Q 18 attentare PQv 28 ait Iesus om. 0 sed iterum O

lib. II 48, 112-51, 117

87

hoc praetermitto. sic autem conatus es ostendere diabolum legis peritum, quasi nos dicamus omnes qui uerba legis noue- runt iustos esse. quid ergo te adiuuet quod de diabolo com- memorare uoluisti, non uideo, nisi forte ut nobis ueniret in 5 mentem, quomodo ipsum diabolum uos imitemini. sicut enim ille contra latorem legis proferebat uerba legis. sic et uos uerbis legis accusatis homines quos ignoratis, ut dei promis- sis quae in ipsa lege conscripta sunt resistatis. deinde uellem mihi diceres, confessores illi uestri quando se ipsos praecipi-

lo.tant, cui ducunt martyrium, utrum Christo qui talia sugge- rentem diabolum reppulit, an potius ipsi diabolo qui talia Christo facienda suggessit. duae sunt maxime uiles atque usi- tatae mortes eorum qui se ipsos interimunt, laqueus et prae- cipitium. tu certe dixisti in primis partibus huius epistulae:

15 laqueo traditor periit, laqueum talibus dereliquif. hoc ad nos omnino non pertinet; neque enim ueneramur nomine martyrum eos qui sibi collum ligauerunt. quanto autem nos probabilius in uos dicimus: 'inagister traditoria diabolus praecipitium Christo suadere uoluit et repulsus est'! quid ergo dicendi sunt

k quibus hoc suasit et auditus est? quid enim niai inimici Chri- atd, amici autem diaboli, discipuli seductoris, condiscipuli tra- ditoris? spontaneas enim moctes ab uno magistro utrique didi- cerunt, ille laqueum, isti praecipitium. L. 115. Petilianus dixit: Sed ut tiestra singuUi destriuimun,

■a si sacerdotes uos dicitis, sic a domino iko diclum est per prophetam: ultio domini super falsos sacerdotex.

116. Augustinus respondit: Quaere potius quid uerum dicas, non unde maledicas, et quid doceas, non quid obicias. LI. 117. Petilianus dixit: Si cathedram uobis miseii tiiu-

M dicatia, ut superius diximus, habetis illam profecto quam

15 p. 29, 14 26 ? 29 cap. 9, 21. 18, 40 init. 1 sicj si Oml 6 noa] noa uos Q nos e v 10 dirnnt Oml dlcant Ertunt., Louan. (ducere niartyrinm dictum eit ut d. pompam, chorum et tim.) 11 repalit v 12 facienda chriato Qml 17 autem] enim PQ 20 enim om. PQ 25 uoa] add. csse Qml 28 non quid] nunquid Pml 30 illam <m. P

82

HII. Contra litteras Petiliani

XLVI. 107. Petilianus dixit: Primo psalmo Dauid tteatos ct impios separat, non partes scilicet faciens, sed ab omnibus impiis separans sanetitatem: beatus uir qni non abiit in consilio impiornm et in uia peccatorum non stetit — ad tiiam iustitiae redeat, qui erraiierat ut periret — et i super cathedram pestilcntiae non sedif — cum ita commoneat, o miseri, quid sedetis? — sed in lege domini voluntas eius et in lege domini meditabitnr die ac nocte. et erit uelut iignitm quod plantatum est circa decursus aquarum, quod fructum suum dabit in 10 ie.mpore suo. et folium eius non' decidet, et omnia quaecumque fecerit prospera procedent. non sic im- pii, non sic: sed tamquam puluis quem proiciet uentus a facie terrae — impkt oculos, ut ercaecet — . propterea non exurgent impii in iudicio neque peccatores in u consilio iustoritm, quoniam scit dominus uias iusto- rnin, et itcr impiorum periet.

108. Auguetinu8 respondit: Quis non in scripturia discernat haec duo genera hominum? sed uos maledici paleae crimina etiam frumentis obicitis et, cum sola palea sitis, solum fru- to mentum uos esse iactatis. prophetae autem ueridici utrumque hoc genus ante uentilationem, quae in die iudicii futura est, permiitum esse dicunt per totum mundum, id est per totum agrum domini. uerumtamen admoneo ut istum primum psalmum Graece legas: ita non audebis pro crimine obicere orbi terra- » rum partem Macarii, quia forte intelleges cuius Macarii sit pars in omnibus sanctis, qui peromnea gentes benedicuntur in semine Abrahae. quod enim scriptum est Latine "beatus uir', Graece habet |iaxctpio« ivr^p. ille autem Macarius qui uobis displicet, si malus fuit, nec in hac sorte est nec huic sorti obest; si »

3 Ps. 1 27 cf. Gen. 22, 18

4 concilio Pv 9 nelnd 0 18 proicit PQv U execet Pml 15 ei- surgent v 16 concilio Pv 18 in om. 0 27 qni scripsi quae eodd. v, «/. Cretc. IIII 61, 74 28 latine scriptnra eet PQ 29 macarios 0 macharios PQ aner codd. qui] cui 0

\

lib. II 46, 107-47, 110

83

autem bonus, opus suum probet, ut in se ipso babeat gloriam et non in altero.

XLVII. 109. Petilianus dixit: Nostri autem baptismatis laudes idem psalmograpkus decantauit: dominus pascit me b et nihil mihi deerit: in loco pascuae ibi me colloca- uit. super aquam refectionis edncauit me:. animam meam conuertit. deduxit me super semitas iustitiae propter nomen sunm. nam et si ambulauero in medio umbrae mortis — si me, inquit, persecutor occidat — ,

10 non timebo mala, quoniam tu mecum es, domine. uirga tua et baculus tuus ipsa consolata sunt me — inde uicit Ooliam D(auid) oleo chrismatis loricatns — . pa- rasti in conspectu meo mensam aduersus eos qui tribulant me. impinguasti oleo caput meum, et calix

is tuus inebrians perqnam optimus. et misericordia tua subseqnetur me omnes dies uitae meae, ut inha- bitem in domo domini in longitiidinem dierum.

110. Augustinus respondit: Iste psalrnus de his loquitur, qui bene suscipiunt baptismum et sancto sancte utuntur. non enim

«3 uerba ista etiam ad Simonem magum pertinent, qui tamen eundem sanctum baptismum accepit; et quia eo sancte uti noluit, non ideo illum inquinauit aut repetendum talibus docuit. sed quia Goliae commemorationera fecisti, attende illum de ipso Golia psalmum et uide, quia in cantico nouo deuictus est

» — ibi enim dicitur: deus, canticum nouum cantabo tibi, in paalterio decem chordarum psallam tibi— , et uide, utrum ad hoc canticum pertineat qui orbi terrarum non communicat. alibi enim dicitur: cantate domino can- ticum nouum, cantate domino omnis terra. omnis

» ergo terra, in cuius unitate non estis, cantat canticum nouum,

I cf. Gal. 6, 4 4 Ps. 22 25 Ps. 143, 9 28 Ps. 95, 1 4 psalmografne O 6 anima Oml 9 peraequutor Q 10 domine om. P 11 me consolata «ont PQ 12 golia Oml Danid oleo scripti dolio Oml oleo 0m2PQv loricatus acripsi loricatas Oml loricata

Om2PQv 20 gymonem codd. 21 qui O 24 depictus v 26 cor- darnm Q 28 non om. O

6*

84

IIII. Contra litterae Petiliani

et omnis terrae sunt uerba quoque ista: dominus pa9cit me et nihil mihi deerit et cetera. non sunt haec uerba zizaniorum, quamuis usque ad messem in una segete toleren- tur; non sunt uerba paleae, sed tritici, quamuis eadem pluuia simulque nutriantur, eadem area simulque triturentur, donec & ultimo uentilabro ab inuicem segregentur, quae duo utique communiter unum habent baptismum, quamuis non sint unuro. sed etsi pars uestra esset ecclesia dei, certe fatereris istum psalmum non ibi pertinere ad furiosas cateruas circumcellionum. aut si et ipsi per semitas iustitiae deducuntur, quare negatis 10 eos comites uestros esse, cum uobis obiciuntur, quamuis ple- rumque paucitatem concisionis uestrae non uirga et baculus dei, sed fustes eorum consolentur, quibus uos et aduersus leges Romanas tutos esse arbitramini; in quos incurrere quid est aliud quam ambulare in medio umbrae mortis? sed non i& timet mala cum quo dominus est. certe tamen non audebis dicere etiam istorum furiosorum esse uerba quae in hoc psalmo cantantur, et tamen habere eos baptismum non solum con- titemini, sed etiam profitemini. non dicunt ergo ista nisi qui aqua sancta reficiuntur, sicut omnes iusti dei, non qui ea male *> utendo subuertuntur, sicut magus ille a Philippo baptizatus. et tamen ipsa in utrisque una atque sancta est. non dicunt ista nisi qui ad deiteram pertinebunt, sed tamen eadem pascua sub uno pastore et oues et hirci pascuntur, donec ut debita recipiant segregentur. non dicunt ista nisi qui de mensa do- » mini uitam sumunt sicut Petrus, non iudicium sicut Iudas, et tamen ipsa utrique fuit una, sed non utrique ualuit ad unum, quia ipsi non erant unum. non dicunt ista nisi qui oleo sancto etiam in spiritu beatificantur sicut Dauid, non qui in solo corpore consecrantur sicut Saul, et tamen, cum ambo 30 unum sumpsissent, non eis impar sacramentum, sed impar meritum fuit. non dicunt ista nisi qui calicem domini in uitam

1 Ps. 22, 1

1 quoque uerba PQ 3 tolerantur Oml 5 tribulentur codd. 12 pau- citate 0 15 immedio 0 18 eos habere PQ 19 erga 0 24 hjrci P

lib. II 47, 110-48, 112

85

aeternam mutata mente suepirant, non qui iudicium sibi man- ducant et bibunt, sicut apostolus ait, et tamen utrisque nou unis calix ille unus est, inebrians ad capessenda caelestia martyres, non ad funestanda praecipitia circumcelliones. me- s mento ergo sacramentis dei nihil obesse mores malorum ho- minum, quo illa uel omnino non sint uel minus sancta sint, sed ip8is malis hominibus, ut haec habeant ad testimonium damnationis, non ad adiutorinm sanitstis. saltem quippe ipsa uerba ultima psalmi huius considerare debuisti et propter eos,

10 qni baptismo accepto apostatant, intellegere non ab oronibus qui sanctum baptismum accipiunt posse dici: ut inhabitem in domo domini in longitudinem dierum, et tamen siue permanentibus siue lapsis, cum ipsi non sint unum, ba- ptismus unus est, et cum ipsi non utrique sancti sint, baptis-

15 mus in utrisque sanctus est, quia et apostatae, si redeant, non quasi eum amiserint baptizantur, sed quod in se permanenti iniuriam fecerint humiliantur.

XLVIII. 111. Petilianus dixit: Ac ne uos sanctos esse di- catis, primum id assero, quia qui non fuerit innocens non

«o kabet sanctitatem.

112. Augustinus respondit: Ostende nobis tribunal ubi se- disti, ut ante te staret orbis terrarum, et quibus oculis non dico conscientias omnium, sed uel actus inspexisti et discus- sisti, ut eum perdidisse innocentiam iudicares. ille qui raptus

» est usque in tertium caelum dicit: sed neque ego me ipsum diiudico, et tu de uniuersa terra qua hereditaa Chri- sti dilatatur audes ferre sententiam? deinde si satis absolutum tibi uidetur quod dixisti: qui non fuerit innocens non habet sanctitatem, quaero, si non habebat Saul sacramenti sanctitatem,

» quid in eo Danid uenerabatur, si autem habebat innocentiam, quare innocentem persequebatnr. nam eum propter sacrosanctam unctionem et honorauit uiuum et uindicauit occisum, et quia

2 cf. I Cor. 11, 29 11 Ps. 22, 7 24 cf. II Cor. 12, 2 25ICor. 4, 3

I euspirant] suscipinnt t> 4 cerciceliones Oml 11 baptisma 14 baptimus 0 16 amiaerunt Pml 18 ac] at Pv

86

IIII. Contra litteras Petiliani

uel panniculura ei eius ueste praecidit, percusso corde trepi- dauit. ecce Saul non habebat innocentiara et tamen habebat sanctitatem non uitae suae — nam hoc sine innocentia nemo potest — , sed sacramenti dei quod et in malis hominibus sanctum est. &

XLVIIIF. 113. Petilianus diiit: Nain si legem perfidi nostis, sine iniuria ipsius legis hoc dixerim : hanc et diabolus nouit. namque domino deo in causa lob iusti quasi iustus ita de legc respondit, sicut scriptum est: dixit dominus diabolo: respexisti in pueriim meum lob, quia non est simi- 10 lis illi in terra, hoino sinc malitia, uerus dei cultor, abstinens se ab omni malo, perseuerans in simplici- tate: tu autem petisti ut omnem rem illius perderes sine causa. et respondit diabolus et dixit domino: eorium pro corio, et omne quodcumqiie habuerit homo i& pro anima sua dabit. ecce legaliter loqtiitur qtii nititur contra legem. ct iterum dominum Christuin sermonibus suis sic ausus est adtemptare, sicut scriptum est: assumpsit diabolus Iesum in sanctam ciuitatein, et statuit eum super pinnam templi, et dixit ei: mitte te deorsum; *> scriptum est enim quia angelis suis mandauit de te, ut manibus tollunt te, nc forte offendas ad lapi- dem pedem tuum. ait Iesus: iterum scriptum est: no?i temptabis dominum dcum tuum. nostis, inquam, sieut diabolus legem, qui in suis conatibus uincitur et in » actibus erubescit.

114. Augustinus respondit: Possem quidem quaerere abs te, in qua lege scripta sint uerba quae diabolus diiit, cum sanctum uirum Iob apud deum criminaretur, si hoc mihi esset pvopositum demonstrare, legem, quam dicis diabolum nosse, te ipsum non nosse; sed quia non inde inter nos quaestio est,

9 Hiob 2, 3-4 18 Matth. 4, 5-7

1 preecidit Pml 16 nititur] nitur Q 18 attentare PQv 23 ait Iesua om. 0 aed iterum O

lib. II 48, 112-51, 117

87

hoc praetermitto. sie autem conatus es ostendere diabolum legis peritum, quasi nos dicamus omnes qui uerba legis noue- runt iustos esse. quid ergo te adiuuet quod de diabolo com- memorare uolnisti, non uideo, nisi forte ut nobis ueniret in 5 mentem, quomodo ipsum diabolum uos imitemini. sicut enim ille contra latorem legis proferebat uerba legis, sic et uos nerbis legis accusatis homines quos ignoratis, ut dei promis- sis quae in ipsa lege conscripta sunt resistatis. deinde uellem mihi diceres, confessores illi uefltri quando se ipsos praecipi-

wtant, cui ducunt martyrium, utrum Christo qui talia sugge- rentem diabolum reppulit, an potius ipsi diabolo qui talia Christo facienda suggessit. duae sunt mazime uiles atque usi- tatae mortes eorum qui se ipsos interimunt, laqueus et prae- cipitium. tu certe diiisti in primis partibus huius epistulae:

u laqueo traditor periit, laqueum talibus dereliquit. hoc ad nos omnino non pertinet; neque enim ueneramur nomine martyrum eos qui sibi collum ligauerunt. quanto autem nos probabilius in uos dicimus: 'magister traditoris diabolus praecipitium Christo suadere uoluit et repulsus esf! quid ergo dicendi sunt

20 quibus hoc suasit et auditus est? quid enim nisi inimici Chri- sti, amici autem diaboli, discipuli seductoris, condiscipuli tra- ditoris? spontaneas enim moetes ab uno magistro utrique didi- cerunt, ille laqueum, isti praecipitium. L. 115. Petilianus dixit: Sed ut uestra singulti destriuimus,

a si saeerdotes uos dieitis, sic a domino deo dicium est per prophetam: ultio domini super falsos saccrdotes.

116. Augustinus respondit: Quaere potius qnid uerum dicas, non unde maledicas, et quid doceas, non quid obicias. LI. 117. Petilianus dixit: Si cathedram uobis miseri utn-

» dicatis, nt superius diximus, habetis illain profecto quam

15 p. 29, 14 26 ? 29 cap. 9, 21. 1& 40 init. 1 sic J si Oml 6 uos] oos.oos Q aos e v 10 dicunt Oml dlcant Erasm., Louan. (ducere martyrium dictum e$t ut d. pompam, choruin et »m.) 11 repulit v 12 faciend» christo Qml 17 autem] enim PQ 20 enim om. PQ 25 uos] add. csse Qml 28 non quid] nunquid Pml 30 illam tm. P

88

IIII. Contra litteras Petiliani

Dauid propkeia psalmographns pestilentiae cathedram pronun- tiauit. uobis enim iuste relicta est, quia cam sancti sederc non possunt.

118. AuguBtinus respondit: Et haec non uides non aliqua esse documenta, sed uana conuicia. hoc enim est illud quod & paulo ante dixi: uerba legia dicitis, sed in quos dicatis non attenditis, sicut diabolus uerba legis dicebat, sed cui diceret non agnoscebat ille caput nostrum sursum ascensurum deor- sum uolebat deicere, uos autem corpus eiusdem capitis, quod per totam terram diffusum est, ad exiguam partem uultis re- W digere. certe ipse paulo ante diiisti nos legem nosse et lega- liter loqui, sed in actibus erubescere. dicis quidem ista nihil probans; sed etsi de aliquibus probares, de his ceteris non praescriberes. uerumtamen si omnes per totum orbera tales essent quales uanissime criminaris, cathedra tibi quid fecit i» ecclesiae Romanae in qua Petrus sedit et in qua hodie Ana- stasius sedet, uel ecclesiae Hierosolymitanae in qua Iacobus sedit et in qua hodie Iohannes sedet, quibus nos in catholica unitate conectimur et a quibus uos nefario furore separastis? quare appellas cathedram pestilentiae cathedram apostolicam? » si propter homines quos putas legem loqui et non facere, numquid dominus lesus Christus propter Pharisaeos, de quibus ait: dicunt enim et non faciunt, cathedrae in qua sedebant ullam fecit iniuriam? nonne illam cathedram Moysi commen- dauit et illos seruato cathedrae honore redarguit? ait enim: » cathedram Moysi sedent. quae dicunt facite, quae autem faciunt facere nolite. dicunt enim et non faciunt. haec si cogitaretis, non propter homines quos infa- matis blasphemaretis cathedram apostolicam cui non com- municatis. sed quid <id> est aliud quam nescire quid dicere ao et tamen non posse nisi maledicere?

1 cf. Ps. 1, 1 6 cap. 49, 114 11 cf. cap. 49, 113 28 Matth. 23, 3 26 Matth. 23, 2-3

9 quod s. I. 0 10 terram totam Q diffum (*ic) Q 17 ihero- solimitane Q 19 connectimnr v 30 id addidi

lib. II 51, 117-53, 121

89

LII. 119. Petilianus dixit: Si sacrificia uos faccre iudicatis, <Ie uobis quippe nequissimis dens ipse sic dicit: facinoro- sus, inquit, qni sacrificat mihi uitulum quasi canem occidat, et qui ponit similaginem quasi sanguinem 6 porcinum fundat — scitote nestrum sacrificiiim qni hu- manum sanguinem iam fudistis — , et iterum: sacrificia corum quasi panis hictus: omnis qui manducahit ex illo inquinabitur.

120. Augustinu8 respondit: Nos dicimus tale cuique fieri

io sacrificium, qualis accedit ut offerat et qualis accedit ut sumat, et eos de sacrificiis talium roanducare qui ad illa tales acce- dunt, quales et illi sunt; itaque si offerat deo malus et acci- piat inde bonus, tale cuique esse qualis quisque fuerit, quia et illud scriptum est: omnia munda mundis. per hanc

15 sententiam ueridicam et catholicam etiam uos Optati sacrificio non estis polluti, ai facta eius displicebant uobis. nara utique panis illius panis luctus erat, snb cuius iniquitatibus Africa tota lugebat, sed panem luctus omnibus uobis communem omnium uestrum malum schismatis facit. nam seoundum con-

» cilii uestri sententiam Felicianus Mustitanus humanum sangui- nem fudit. dixistis enim, cum eos damnaretis: ueloces pe- de8 eorum ad effundendum sanguinem. uide ergo quale sacrificium offerat quem sacerdotem habetis, cum eum sacrilegum damnaueritie, et si hoc uobis nihil obesse arbitra-

» mini, rogo uos, uanitas calumniarum uestrarum quid oberit orbi terrarum.

LIII. 121. Petilianus dixit: Si precem domino facitw aut funditis oralionem, nihil uobis penitus prodett. nestras enim debiles preces crnenta uestra conscientia uacuat, quia domi- xnus deus puram magis conscientuim quam preces exaudit domino Christo dicente: non omnis qui dicit mihi 'do-

2 Esai. 66, 3 6 Os. 9, 4 14 Tit. 1, 15 21 Ps. 13. 3 31 Mattb. 7, 21

9 sacrificium fieri v 17 tota affrica Qml 18 commnne PQ communem esse v 20 nostri Pml 24 dampnatia (tic) 0

IIII. Contra litteras Petiliani

mine domine' intrabit in regnum caelorum, sed is (pti facit uoluntatem patris mei qui in caelis est. noluntas dei utique bona est. nam ideo in sacra oratione sic petimus: fiat uoluntas tua in caelo et in terra, ut, quia bpna eius uoluntas est, nobis quae bona sunt la/rgiatur, uos 5 ergo uoluntatem dei non faeitis, quia mala cotidie perpetratis.

122. Augustinus respondit: Ista omnia si et nos in uos dicamus, nonne qui nos audierit insanos potius litigatores quam christianos disputatores, si ipse sanus est, iudicabit? non ergo reddimus maledictum pro maledicto. seruum enim 10 domini non oportet litigare, sed esse mitem ad omnes, docibilem, in modestia corripientem diuersa sentien- tes. si ergo uobis obiciamus eos qui mala apud uos cotidie perpetrant, inepte litigamus alios ex aliis accusantes; si autem uos admonemus, ut, sicut illa uobis non uultis obici, sic nobis u non obiciatis aliena, in modestia uos corripimus, sed si ali- quando resipiscatis.

LIIII. 123. Petilianus dixit: Si uero forte, quod iiescio, daemonia pellitis, nec id uobis proderit, quia nec fidei uestrae nec meritis cedunt ipsa daemonia, sed in nomine domini Iesu 20 Christi pelluntur.

124. Augustinus respondit: Gratias deo, quia tandem confes- sus es posse ualere inuocatum nomen Cbristi ad aliorum salu- tem, etiamsi a peccatoribus inuocetur. hinc ergo intellege, cum Christi nomen inuocatur, non obesse aliorum saluti aliena » peccata. nos autem quomodo inuocemus nomen Christi, non tuo iudicio nobis opus est, sed ipsius qui inuocatur a nobis; solus enim potest nosse quo corde inuocetur. ex eius tamen uerbis certi sumus ab omnibus gentibus eum salubriter inuo- cari quae benedicuntur in semine Abrahae. so

.LV. 125. Petiliamis diiit: Etsi prorsus uirtutes et mirabiUa faciatis, propter uestram nequitiam nec sic uos dominus nouit 4 Matth. 6, 10 10 II Tim. 2, 24-25 80 cf. Gen. 22, 18

1 alt. domine om. OQ 3 ntique dei Pml 8 aadinnt 0 potiu» oin. 0 18 apud nos ut uid. Pml 14 alios bu PQml 19 id] in v 27 tuo bis Qml

lib. II 53, 121-55, 126

91

domino ipso dicente: multi dicent mihi in illo die: domiue domine, in nomine tuo prophetauimus, et in tuo no- mine daemonia eiecimus, et in tuo nornine uirtutes multas fecimus. tunc dicam illis: quoniam non noui

6 uos; discedite a me operarii iniquitatis.

126. Augustinus respondit: Agnoscimus uerba domini. hinc et apostolus ait: si fidem habeam ita ut montes trans- feram, caritatem autem non habeam, nihil sum. hoc ergo quaerendum est, quis habeat caritatem; inuenies non esse-

10 nisi eo8 qui diligunt unitatem. nam de exclusione daemonum et de potentia miraculorum, quoniam plerique talia non faciunt et tamen ad regnum dei pertinent, plerique autem faciunt et non pertinent, nec nostri nec uestri debent gloriari, si qui forte ista possunt; quandoquidem nec apostolos, qui uere ista

15 salubriter atque utiliter poterant, uoluit dominus gaudere de talibus, quando eis ait: nolite in hoc gaudere quod daemonia uobis subiecta sint, gaudete autem quod nomina uestra scripta sunt in caelo. quapropter ista quae ex euangelio posuisti et ego tibi possem dicere, si te

io uiderem signorum uirtutes operantem, et tu mihi, si talia me facientem uideres. non ergo nobis dicamus quae posBunt et ex alia parte dici, et remotio ambagibus, quoniam ubi sit ecclesia Christi quaerimus, ipsum qui eam suo sanguine rede- mit audiamus dicentem: eritis mihi testes in Hierusa-

islem et in totam Iudaeam et Samariam et usque in totam terram. huic ecclesiae, quae per totam terram diffun- ditur, qui8quis non communicat cui non communicet uides, si cuius ista uerba sint audis. quid est autem dementius quam sacramentis domini commumcare et uerbis domini non com-

so municare? hi utique dicturi sunt: in nomine tuo manduca-

1 Matth. 7, 22-28 7 I Cor. 13, 2 16 Lnc. 10, 20 24 Act. 1, 8 30 Mattb. 7, 22 (cf. Nestlei adnot )

4 nooit Oml 8 hoc] hic v 15 potrant Oml gadeie Oml 19 qnae om. Pml 20 operantes ut uid. Pml 21 et om. Q 22 et om. P 24 ihertm Q

92

IHL Coatr» litteras Petiliaai

nirans et hibimns et anditnri: non nooi nos. qai corpus eias et saogaioem in •irramento mandoeant et bibant et mem- bra eios toto orbe diffusa in euaogelio Kon agnoscunt et ideo in eis ia iadieio non eomputantur.

LVI. 127. PetUianus dixit: Quod et*i. ut ip.fi pntatis. do- s mini legem purr sequimini. de ip.-a lege sancti.<--ima lega- liter dixputemnx. dieit apostolus Fhnln.*: bana est lez. si quis ea legitime nlatur. lex erga quid dieitf non oeeide*. qnod semel feeit Cain pnrrieida: uos frntres saepius oeeidistis.

128. Aagastinas respondit: Similes aobis esse Bolamas. io nam non desunt qoae dicantar, sieat et ta ista dieis, et qoae seiantor. nam ta ista nescis. et quae ostendutor. nam tn ista non osteodi8.

LVIL 129. Petiliana8 dixit: Dietum est: nom moeehabe- ris. unusquisque uestrum si earnaliter eastus sit, spiritaliter 15 moeehus est, quia adulterat sanetitatem.

130. Augnstmas respoodit: Possaot haee io qoosdam oera- citer dici et oostros et aestros, qai gi atrisqae nostram dis- plieent nec nostri nec aestri sant sed tu. qaod io qoosdam dicis et oee in ipsia probas. pro eo ois accipi acsi probaaeris » Doo io aliqaibos qai degeoerant a semine Abrahae, sed in omoibas gentibas qaae benedicantar in semine Abrahae.

LVHL 131. Petilianas dixit: Dietum est: falsum testi- monium non reddes. cum regibus saeruli nos nestra tenere mentimini, nonne falsa eonflatis? *

132. Aagastinn8 respondit: Si ooo snnt nostra qaae tenetis, oec illa erant aestra qaae a Maximianistis recepistis. qaodsi propterea illa uestra erant. qnia illi saerilegam schisma fece- ruot non commnnicando parti Donati. attende quae loca tene- atis et cuius bereditati non commnnicetis, et cogitate non »

1 M»ttb. 7. 22 7 I Tim. 1,8 8 Ex. 20, 18 14 Er. 20, 14 22 cf. Gen. 22, 18 23 Ex. 20, 16

5 potati» ipsi Qml 8 ea om. O 9 caim P 12 isU to neseis v 14 mecaberi» 0 18 otrique Oml 28 nortra innt PQ 28 uettra erant illa Qml fecernnt] fuerunt 0

lib. II 55, 126-58, 132

regibus saeculi sed regi Christo quid respondere possitis. de illo dictum est: dominabitur a mari usque ad mare et aflumine usque ad terminos orbis terrae. quo utique flumine, nisi ubi baptizatus est et ubi super eum columba s descendit magnum caritatis et unitatis indicium? uos autem huic unitati non communicatis et adhuc loca unitatis tenetis et inuidiam nobis de regibus saeculi facitis, cum per iussa proconsulum de locis partis Donati schismaticos uestros ex- puleritis. non sunt haec uerba per inane uolantia: homines

10 uiuunt, ciuitates testantur, gesta proconsularia et municipalia recitantur. sileat aliquando uox calumniosa obiciens reges sae- culi uniuersae terrae, per quorum proconsules non potuit par- cere concisa concisae. cum ergo dicimus quod nostra teneatis, non ostendimur falsum testimonium dicere, nisi nos ostendatis

15 in ecclesia Christi non esse, quod quidem dicere non cessatis, sed ostendere numquam ualebitis; imrao uero cum hoc dicitis non iam nobis, sed ipsi Christo falsi testimonii crimen obicitis. nos quippe in ecclesia sumus quae ipsius testimonio praenun- tiata est et ubi suis testibus attestatus est dicens: eritis

somihi testes in Hierusalem et in totam Iudaeam et Samariam et usque in totam terram. uos autem falsos testes non solum hinc ostendimus, quia huic ueritati resistitis, sed etiam in ipso iudicio quo cum Maximiani schismate con- flixistis. si enim secundum le^eni Christi agebatis, quanto con-

a gruentiu8 secundum eam constituunt aliquid christiani impe- ratores, si possunt secundum eam iudicare pagani proconsules! si autem in adiutorium etiam terreni imperii leges assumendas putastis, non reprehendimus. fecit hoc Paulus, cum aduersus iniuriosos ciuem Romanum se esse testatus est. sed quaero

M quibus terrenis legibus sit statutum, ut Maximianistae locis pellantur. nullas omnino repperies. sed uidelicet legibus quae

2 Pa. 71, 8 19 Act. 1, 8 28 cf. Act. 22, 25

3 terrarum v 5 inditium ex initium ut uid. P 14 ostendiraus O 20 ihertm Q 22 hinc om. PQ 25 aliqui Ov 26 secundum om. O 31 reperies v

94

IIII. Contra litterae Petiliani

adnersus haereticos atque inter eos etiam aduersus uos ipsos latae sant illos eipellere uoluistis, aduersus inflrmos tamquam potentiores praeualuistis. unde illi, quia nihil potuerunt, inno- centes se dicunt tamquam sub leone lupus. tamen legibus aduersus uos latis profecto aduersus alios nisi per falsum testi- 6 monium non uteremini. si enim ueraces sunt illae leges, cedite etiam uos locis quos tenetis; si autem fallaces sunt, cur per eas alios exclusistis? quid quod et ueraces sunt et uos per illas alios nisi fallaciter non possetis expellere? ut enim eis seruirent iudices, haereticos expellere uoluerunt, unde uos 10 priores expellere debuerunt; sed uos catholicos esse dixistis, ut uobis parcerent leges per quas alios premebatis. uideris quid uobis apud uos ipsos uideamini: illis tamen legibus non estis catholici. cur ergo aut eas ueraces falso testimonio fefellistis aut eas fallaces ad opprimendos alios usurpastis? u

LVIIII. 133. Petilianus dixit: Dictum est: non concupi- sces rem proximi tui. uos nostra diripitis, ut pro uestris habeaiis.

134. Augustinus respondit: Et quaecumque unitas possi- debat non nisi nostra sunt, qui non secundum calumnias » liominum, sed secundum uerba Christi, in quo benedicuntur omnes gentes uniueraae terrae, in unitate consistimus nec propter malos, quos a frumentis dominicis ante iudicii uen- tilationem separare non possumus, nos a societate tritici segregamus, et si qua iam concisi possidere coepistis, quia v> uobis ablata nobis dominus dedit, non ideo concupiscimus aliena, quia illius imperio cuius sunt omnia facta sunt nostra et iuste nostra sunt; uos enim bis utebamini ad praecisionem, nos ad unitatem. alioquin et primo populo dei possent illi obicere alienae rei concupiscentiam, qui diuina potestate ab so eorum facie, quia ea terra male utebantur, expulsi sunt, et ipsi Iudaei, a quibus ablatum est regnum secundum uerba

16 Ei. 20, 17 32 cf. Matth. 21, 43 15 oprimendos Q 22 in om. Oml 25 Beparamus v 28 ie Oml

lib. II 58, 132-61, 188

95

domini et datum est genti facienti iustitiam, possunt obicere alienae rei concupiscentiam, quia ecclesia Christi possidet ubi persecutores Christi regnabant. et post omnia cum uobis ipsis dictum fuerit: 'res alienas concupiscitis, quia Maiimianistas

6 de basilicis eiecistis', quid respondeatis non inuenitis.

LX. 135. Petilianus dixit: Qua igitvr kge uos christianos ostenditis, cum legi contraria faciatis?

136. Augustinus respondit: Litigare uis, non disputare. LXI. 137. Petilianus dixit: Dicit autem dominm Christus:

10 qui fecerit et sic docuerit, maximus uocabitnr in regno caelorum. sic autem vos miseros damnat: qui resol- nerit unum ex his mandatis, minimus uocabitur in regno caelorum.

138. Augustinus respondit: Ubi forte aliter dicis testimonia

is scripturaram quam sese habent et ad rem quae inter nos agi- tur non pertinet, non nimis curo; ubi autem impediunt quod tractamus, nisi ueraciter proferantur, non te arbitror succen- sere debere, si quemadmodum scriptum sit te commemoro. ecce hoc quod modo posuisti non ita scriptum est, sed ita

so potius: qui solnerit unum de mandatis istis minimis et docuerit sic, minimus uocabitur in regno cae- lorum; qui autem fecerit et sic docuerit, magnus uocabitur in regno caelorum. et continuo secutus ait: dico enim uobis, quia nisi abundauerit iustitia

ssuestrasuper scribarum etPharisaeorum, non intra- bitis in regnum caelorum. alibi enim Pharisaeos oatendit et arguit. quoniam dicunt et non faciunt. hos ergo et hic 8ignificauit, cnm diceret: qui soluerit et sic docuerit, id est docuerit uerbis quod soluerit factis; super quos abun-

so dare praecepit iustitiam nostram, ut faciamus et sic doceamus. et tamen nec propter illos Pharisaeos, quibus nos non per

10. 11. 20. 28 Mattb. 5, 19 24 Matth. 5, 20 27 Mattb. 28, 8

2 qnia] qnam P 16 pr. non om. 0 22 qui autem— caelornm om. PQ 24 habnndanerit 0 29 quod] quos Oml habundare 0 80 prae- cipit PQ

mi. Cantr» litteras PctilUat

prudentiam, s«d per maliaolentiam eomparatu. praeeepit domi- nus deseri eathedram Mojsi. in qna utique ngurabai suam. dieens qaippe illos eathedram Mojsi sedentes dicere et non facere monet tamen popalos facere qoae dicunt et non facere qnae faciunt, ne cathedrae sanctitas deserator et propter pasto- & res malos gregis anitas diaidatar.

LXII. 139. Petilianus dixit: Et itemm: omne peceatum quod peeeauerit homo extra corpus est; qni autem peceauerit in spiritn saneto, non ei remittetur nec in hoc saeculo nec in futuro. 10

140. Angustinus respondit: Et hoc non ita scriptum est et aide qaantum te fefellerit. apostoius ad Corinthios scribens ait: omnepeccatumquodcumque fecerit homo extra corpns est; qai aatem fornicatur in corpas suum peccat. hoc autein aliud est et alind illud quod dominus in 1» enangelio dixit: omne peccatnm et blasphemia dimit- tetur hominibus;qui autem peccauerit i n spiritum sanctum, non remittetur ei nec in hoc saeculo nec in fntnro. tu autem coepisti ei apostolo sententiam et eam tamqnam una sit ex euangelio terminasrj; quod te non credo s> fraude sed errore fecisse. neutra enim ad rem pertinet et cur haec diieris. qnoqno modo dixeris. omnino non uideo. nisi forte quia, cum snperius dixisses damnatos esse a domino qui resolnerint unum ex mandatis, considerasti quam multos habeatis non unum sed mnlta mandata soluentes. et ne tibi & obiceretnr, uoluisti per tranaitum subindncere differentiam peccatorum, aliud esse soluere aliquod mandatum unde uenia facilis possit accipi, aliud autem peccare in spiritum sanctum, qnod non remittetur neque in hoc saeculo neque in futuro. timens itaqne contagia peccatorum hoc tacere noluisti et rur- a> 8U8 timens profunditatem quaestionis excedentem uires tuas

3 cf. M»tth. 23, 2—3 7 I Cor. 6, 18. Matth. 12, 32 13 I Cor. 6, 18 16 M«tth. 12, 31-32 23 p. 93, 11

1 maleaolentiam v 21 pertinent Pml 22 et quoquo Oc 29 remit- tatur PQ

lib. II 61, 138-64. 144

97

lioc cursim perstringere uoluisti tanta trepidatione, ut, quem- admodum solent perturbatioue aliqua festinantes peruerse se uestire aut calciare, nolueris attendere uel quid ad quod per- tiaeat uel ubi et quemadmodum scriptum sit quale sit autem illud peccatum quod non dimittetur nec in hoc saeculo nec in futuro, usque adeo nescitis, ut, cum in ipso nos esse cre- datis, remissionem tamen eius per uestrum nobis baptismum promittatis. quod unde fieri potest, si tale peccatum est ut non dimittatur neque in hoc saeculo neque in futnro?

LXIII. 141. Petilianus dixit: Diuina uero mandata quibus rebus impletis? dicit dominus Chrishts: beati paupercs spirittt, quoniam ipsorum cst regnum caelorum. uos persequendi malitia furoris dinitias exhalaiis.

142. Augustinus respondit: Dicite ista potius circumcellio- nibus uestris.

LXIIII. 143. Petilianus dixit: Itcati mansueti, quoniam ipsi possidebunt terram. ttos iyiiitr non mansueti terram et caelum pariter perdidistis.

144. Augustinus respondit: Iterum atque iterum audite dominum dicentem: eritis mihi testes inHierusalem et in totam Iudaeam et Samariam et usque in totam terram. cur non ergo illi perdiderunt terram et caelum, qui, ut non communicent uniueraae terrae, contemnunt uerba seden- tis in caelo? nam de uestra mansuetudine non tuae uoces, sed circumcellionum fustes interrogentur. dicturus es: 'quid ad nos pertinet?' quasi nos ista dicamus, nisi ut hoc respondeatis. ideo enim ad uos pertinet schisma uestrum, quia pertinere ad uos peccatum non uultis alienum, nec tamen ob aliud uos a nobis separastis, nisi dum nobis obicitis crimen alienum.

11 Matth. 5, 3 16 Matth. 5, 5 20 Act. 1, 8

3 caicoare Pv caltiare Q 4 quem modam Omt sit scriptum Qml 5 neque— neqne t> 11 impletis rebus Pml 13 eialatis Oml 14 po- tiua om. P cercicelionibus Oml ciicuncellionibus Q, item lin. 25 per n 17 iromansneti PQv 20 iherfm Q 24 mansutudine O 25 cerci- c>-llionnm Oml

LU. Augut. o. Don. II. 7

98

IUI. Contra litteras Petiliani

LXV. 145. Petilianus dixit: Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur. uos, nostri carnifices, Iugentes facith, non lugetis.

146. Augustinus respondit: Considerate paululuni quara multis et quantum luctum dederint 'deo laudes' armatorum s uestrorum. dicite iterum: 'qnid ad nos?' et ego iterum dicam: 'et tu quod dicis quid ad nos, quid ad orbem terrarum, quid ad eos qui laudant nomen domini a solis ortu usque ad occa- sum, quid ad omnem terram quae cantat canticum nouum, quid ad semen Abrahae in quo benedicuntur omnes gentes?' iu ergo