w m -> 4 L I f BR af itl*2 CORPVS SCRIPTORVM ECCLE8IA8TICORVM LATINORVM EDITVM CONSILIO ET IMPENSIS ACADEMIAE LITTERARVM CAESAREAE VINDOBONENSIS VOL. Lll. 8ANCTI AVRELI AVGVSTINl OPERA (SECT. VII PARS II). SCRIPTORVM CONTRA DONATISTAS PARS II: CONTRA LITTEKAS PETILIANI LIBRI TRES, EPISTVLA AD CATHOLICOS DE SECTA DONATIST ARVM, CONTRA CRESCO- NIVM LIBRI QVATTVOR UEOENSTIT M. PETSCHENIG LIPSIAE G. FREYTAG (o.k.b.h.) VINDOBONAE F. TEMPSKY MDCCCCIX. SANCTI AVRELI AVGYSTINI SCBIPTA CONTRA D0NATI8TAS PARS U: CONTRA LITTERAS PETILIANI LIBRI TRES, EPISTVLA AD CATHOLICOS DE SECTA DONATISTARVM, CONTRA CRKSCO- NIVM LIBRI QVATTVOR RECENSVIT M. PETSCHENIG VINDOBONAE F. TEMPSKY LIPSIAE G. FREYTAG (o.x.b.h.) Muccrcuc. TypU •xpro.lt Radolphui M. Rohrer, Brun» PRAEFATIO. Tria opera, quae hoc altero scriptorum contra Donatistas uolumine edimus, certa ratione inter se coniunguntur; eo quippe pertinent, ut, quae Donatistarum propugnator disertissimus et docuerat et catholicis obiecerat, refellantur atque diluantur. IUI. Petilianus enim, episcopus Donatistarum Cirtensis, Augustini ContralMe- aequalis, litteras de baptismo et de uera ecclesia1) ad presbv- '"ufc?!}™* teros suos scripserat, quibus in catholicos ut traditores, per- secutores, baptismi corruptores, uerae ecclesiae desertores acerrime inuehebatur. quarum prior pars parua cum in manus Aagustini uenisset, ad eam refutandam epistulara breuem ad fratres catholicos dedit, quae nunc librum priraum operis Oontra litteras Petiliani efficit. cum autem postea totam Petiliani epistulam accepisset, altero libro multo longiore ad singulas eius partes, quas oculis et iudicio lectoris subicit, respondendo sic agit, quasi praesens cum praesente loquatur. interea Petilianus, cnm epistulam (librum primum) Augustini legisaet, iratus alteram scripsit, in qua eum ipsum maledictis obruit. ad eam hic tertio libro respondit, quo sua defensione neglecta probat Petiliannm causam obtinere non potuisse neque in re, de qua agitur, quicquam profecisse. In libro II Ketract. cap. 51 (25) Augustinus dicit se Peti- liano respondisse, antequam libros De trinitate et De Genesi ad litteram ad finem perduceret; inceperat autem horum ope- ') Cf. ReTue de philologie XXX pag. 218 et 286. XXXI pag. 28. VI Praefatio rum alterum circiter annnm 400, alterum circiter annum 401, utrumque circiter annum 415 absoluerat. inde ergo nihil certi de tempore, quo opus contra Petilianum confectum est, Btatui potest. cum autem e libro III 17, 20 appareat Confessionum libros, qui circiter annum 400 scripti sunt, tum iam editos et uulgo notos fuisse, et cum in libro II 51, 118 dicat in cathedra eccleaiae Bomanae Anastasium sedere, qui annis 398—402 sedem apostolicam tenuit, ueri simile est hos libros intra annos 401 — 403 compositos esse. codices Maurinis quattuor libri manu scripti praesto fuerant: Flo- riacensis, Beccensis, Pratellensis, Cygirannensis. hodie tres tantum superesse uidentur, qui omnes in usum editionis huius adhibiti sunt uetustissimus est O 1. Aurelianensis 163 saec. XI, idem atque Ploriacensis Maurinorum, collatus ab A. Papla; continet etiam Epistulam ad catholicos de secta Donatistarum et librum De unico ba- ptiamo. v 2. Trecensis 40 uol. VI saec. XII, praeter libros Contra Petilianum etiam opus Contra Cresconium continet. fol. 83: Incipit retractatio anrelii aiiyiistini epiwopi in libris conlra petilianuin. Antequam etc. deinde: Kxplicit retractatio; Incipit lii>er primus. contulit H. Lebegue. Q 3. Parisiensis 16726 saec. XII, foliorum 195, binis colu- mnis exaratus, etiam opus Contra Cresconium et librum De unico baptisrao continet. fol. 2' infra legitur: Monasterii S. Cygiranni. inscribitur ut P, cuius gemellus est. contuli ipse. Ei his codicibus PQ recensionem arbitrariam praebent; quam- obrem lectionibus eorura, quamquam hic illic uerum contra 0 praestant, caute utendum et potius diffidendum est maioris pretii est 0. neque tamen in hoc opere nomine boni oodicis dignus, cum haud raro aeque atque PQ corruptus et inter- polatue sit. id etiam e breui fragraento ignoti cuiusdam libri cognoscitur, quod nescio quo casu in extremara partem libri tertii cap. 59, 72 sub fin. receptum uerba pag. 199, 9 quas si iiera smit usque ad pag. 200, 27 non fidem jiercipit scd reatum complectitur. quod cum compluribus locis ueram scri- Praefatio VII pturam contra OPQ praebeat, ruiror quomodo fieri potuerit, ut a Maurinis omnino praeteriretur. pleraque autem uitia et errata in 0 uel in eius archetypo ad locos euanidos et lectu difficiles referenda esse uidentur, qui a librario partim ad arbitrium suppleti sunt; cf. pag. 7, 12. 15, 18. 18, 14. 30, 14. 100, 12. 139, 6. 9. 29. 144, 14. 177. 15. 179, 27. 180, 20. 187, 17. 26. 188, 15. 190, 23. 195, 13. 203, 27. haud raro etiam la- cnnae propter homoeoteleuton ortae occurrunt, ueluti 22, 14. 57. 1. 116, 14. 203, 28. 217, 9. 28. 219, 16. 225, 30. ego hos libros iterura iterumque perlectos diligenter -meditatus partim codicum lectiones contra Maurinos meo iure recepi, partim coniecturis etiam audacioribus, si opus fuit, damnis uerborum uel sententiarum mederi non dubitaui. in quo studio ea re multum adiutus sum, quod Augustinus aliquot locos non solum in his libris, sed etiam in opere Contra Cresconium identidem tractauit, cuius operis libri manu scripti longe me- liores sunt quam OPQ. V. Opusculo sequenti in editione Maurinorum inacribitur: Ad Kpiitula ad catholicos epistola contra Donatistas, uulgo De uni- catholicos tate ecclesiae. at in codice Aurelianensi legitur: ephi ad catholicos de secta donatistarnm et similiter in Endouiensi, quo Louanienses usi erant, extitisse dicitur: In cpiatoltim Petiliaiii ad catholicos ilc srcta Donatistarum. quamobrem meo iure titulum codicis Aurelianensis praetuli. haec epistula 8eu libeUus paulo prolixior num Augustini sit, a Maurinis in admonitione editionis suae in dubium uocatur. ego, cum in- dices nominum, rerura, elocutionura conficerem, nihil repperi, quod isti suspicioni suflfragari posset. immo scriptor temporis illius rerumque de quibus agitur admodum gnarus esse pro- batur et quae nouit tam simpliciter profert. ut uestigia falsarii quamuis uersuti frustra quaeras. argumenta uero, quibus Mau- rini nituntur, ad sententiam eorum comprobandam non sufficiunt. contendunt ea, quae cap. 13, 33 (pag. 276, 3) dicuntur: net/ita- Pracfatio qitatn pars illa populi (hoc est Israel) tamquam hacresis fuisse tleputanda «rf, repugnare locis Epist. 23, 4 et Cresc. I 31, 36 (pag. 355, 24 sqq.), ubi Augustinus dicit Samaritanos haeresim Iudaeorum esse. at Samaritani et regnum Israel ne- quaquam idem sunt et insuper cap. 13, 33 ,pag. 275, 28) paulo ante uerba in suspicionem uocata diserte dicitur: et in illa parte, id est in Israhel, fnerunt sam.ti prophetae et deinde citatur locus III Reg. 19, 18: reliqfti mihi septem milia nirorum qui non ciiruauerunt genua ante Baal. ex eo igitur,. quod et sancti prophetae et illa septein milia iusto- rum in Israel erant, recte concludit scriptor: ideo pars illa populi haeresis putanda non est. quod uero in epistula quidam loci scripturae sacrae paulo aliter citantur quam alibi, non est quod discutiamus. hoc enim passim fieri nouit, quisquis Au- gustini opera uel obiter inspezit, et fit in operibus contra Donatistas scriptis saepissime. mirum praeterea Maurinis uide- tur locum Esai. 62, 4: terra tua orhis terrarnm nusquam alias nisi in hac epistula pro ecclesia catholica et contra Donatistas adhiberi; sed si indices nostros peruoluas, plures inuenies, qui in uno horum operum laudantur, in ceteris prae- tereuntur. deinde quod cap. 24, 68 (pag. 314, 29) dicitur forte diligentius inquirendum esse, an per aquam. quae de corpore domini proHuxit, baptisma sit signiticatum, non repugnat locis In euang. Ioh. tractat. 9 et 120 et Serm. 218, 14, ubi id tamquam certum et cognitum docetur, cum illi sermones multo post epistulam compositi sint et Augustinus aliquotiens etiam alibi diligentiorem inquisitionem et considerationem quarundam scripturarum in posternm tempus difforat; cf. uol. LI pag. 71, 1. 331, 23. uol. LII pag. 9. 17 sqq. 115, 19 sqq. postremo Maurini arbitrantur locum cap. 25, 74 ipag. 321, 1): ttitHi quisqne i nfructiiosus, seil nonduiu a radice praecisus ent, euilt mala cupiditute agit ilhi opera dc quibus dictnm est: quoniam qui tulia agnnt regnum dei non possi- dehunt (Gal. 5, 21); sed iinu pro ipsis opcribus c.tiam tteri- tati apertissimae resistere cocjierit. tunc praeciditur compa- ratum cum Ciesc. II 21, 26 (pag. 385, 18): rtiam iteacieittp Praefatio IX ecelestit propter muhim polltitamque eansfieittiniit dumnati a Christo iam iu corpore Christi rton snnt, qiiod est eccltmia, nonnullam difficultatem afferre. quod equidem nego. respondent enim uerbis: cum ueritati resistere coeperit, tune praeciditur haec quae istum locum Cresc. II 21, 26 praecedunt: qni mente pernersa uidetur intns esM cum foris sif, ab ipso Chrislo iam iudicatus est. ipse quippe ait: qui nott crcclit iam iudicatus r.st (Ioh. 3, 18). utroque ergo loco manifesto dicitur damnari a Christo et non esse in ecclesia eos, qui non credunt, qui ueritati resiatunt. — haec sunt, quae Maurinis offensioni esse uidebantur. de rebus uero in epistula comme- moratis, quoniam omnia quae dicuntur optime cum eis con- cordant, quae et in aliis libris aduersus Donatistas et apud Optatum leguntur, omnino tacent, improbantes tantum quas- dam elocutionea ut inelegantes et Augustini non proprias. uerbi gratia dicunt salutationis formam pag. 231, 2: salus quae in Christo est etc. Augustino inusitatam esse. obliti igitur erant eum Petil. I 29, 31 extr. scripsisse: itinatis H perseueretis in Christo et mulliplicemini atqite ttbnndetis iit raritate dii et in iiuiicem et in omnes, dilectisssimi fratres. accedit, quod Augustinus fratres catholicos et in hac epistula et in libro primo contra Petilianum paene isdem uerbis adlo- quitur. ibi enim dicit: Anaustiitas episeopns ililectissimis fratribiis rtd nostrae liisjieimifhlm etiram jmiiiieiititiHs: salus qnae iu Christo est etc, hic: Diltutissimis fratribtis ad nostrae dispeitsatioitis r.urmu pcilinrntibm Autjustintts iit tlomirw salutem. mouit praeterea Maurinos exclamatio 6, 11 ipag. 243, 1): o Jhimtistae, Genesiit let/ile; quasi uero inusi- tatior sit quam interrogatio, quae De bapt. II 3, 4 legitur: insani Ihnntistae, qnid ad hnec dieitis? quin etiam, quod maiime mireris, cap. 15, 38 (pag. 282, 16) uerba e Petri epistula II 2, 8 sumpta: (tspecfit rt ttnditu ittsttis in- habitnns tmiiimin iitstam iniquis ulioritni factioiti- bits cruciabat tamquam ineleganter dicta notantur. sic et pauca reliqua eiempla, quae ad suspicionem mouendam ab elocutione sumuntur, futtilia sunt. nempe satis constat Augu- X Praefatio stinum dicendi genus et materiae et lectoribus uel auditoribus et aduersario, si quis erat oppugnandus, adcommodare con- suesse; ueluti sola elocutione considerata libros Contra epi- stulam Parmeniani et Sermonem ad Caesariensis ecclesiae plebem uix eiusdem scriptoris esse posse putabis. si igitur epistula quasdam stili proprietates habet, sicuti habet, facile explicantur. est enim ex genere earum, quas hodie litteras pastorales uocant, quae non tam ad doctrinam ostendendam quam ad animos legentium commouendos simpliciterque do- cendos aptatae esse solent, quid autem scriptor uelit, capitibus 1 — 2 plane aperteque significat. Petiliani epistula prima, qua uehementer in catholicos inuectus suam ecclesiam ueram esse demonstrare conatus erat, inter multorum manuB uersabatur, qui multa ex illa etiam memoriter tenebant. itaque Augustinus, cum responaionem suam ad illam epistulam, hoc est cum librum secundum contra Petilianum emisisset, ei responsioni quasi appendicem addidit hunc libellum, quo catholici ex lege et prophetis et psalmis et euangelio et apostolicis litteris doce- « rentur, ubi esset ecclesia, qnod in libro secundo contra Peti- lianum, ubi ad singuias epistulae Petiliani partes responden- dum fuit, perpetua disputatione facere non potuit. opportune antem quaestio, ubi sit ecclesia, in epistula hortatiua tractatur, quia Petilianus in extrema parte scripti sui (cf. Petil. II 108, 246 pag. 158, 22) catholicos ita adlocutus erat: iiemte ergo ad ecelesiam (id est Donatistarum), populi, et aufugite traditores (id est episcopos catholicos), si cum indem perire twii vnUis. quam apte autem uel non apte ad propositum Augustinus locos scripturae sacrae elegerit et in- terpretatus sit, non meum, sed theologorum est discutere. certe dicendi genere aptissimo, simplici nimirum et humili, U8U8 est. cnr uero in Retractationibus opusculi huius mentionem non fecerit, nescimus: fortasse epistularum collectioni destinatum, sed postea propter prolixitatem inter eas receptum non erat.1; ') Similiter, etsi alia de cauna, Augnstinus epiatalam 141 inter auas epistnlaa recipi noloit; cf. Ketract. II 66; quin etiam, nbi in Retract. Praefatio XI commemoratur autem, ut Maurini adnotant, a Possidio in in- dicis capite tertio rpistola rontm quos etipra (id est contra Donatistas) ad catltolicon fmtrrs et in concilio generali quinto collat. 5 citantur uerba capitis tertii ciusdem (Augustini) r.r epistoh ad catholicos. ego locos aliorum Augustini operura. quibus probari possit ipsum hanc epistulam composuisse, in adnotationibus significaui. Non plus quam duo libri manu scripti eistant. cum Endo- codke» uiensis Louaniensium iam Maurinis praesto non fuerit. 1. Aurelianensis 163 saec. XI, a Maurinis adhibitus, in o lioc scripto maioris pretii est quam in libris contra Petilianum. contulit A. Papla. 2. Parisiensis 9546 saec. XI. fol. 1' infra legitur: 'Sum // ex libris Ioia a Nierken, qui me emit a Magistratu Aruheniensi. 2. Maij anno 1588'. codex etsi aliquanto inferior est Aurelia- nensi, tamen haud raro contra eum ueram scripturam suppe- ditat eiusque lacunis omnino caret. hoc Amerbachium ad edi- tionem suam usum esse ex eis apparet, quae Maurini ad finem opusculi (cf. ad pag. 322, 6) adnotauerunt. contnli ipse. VI. Epistula (liber primus) Augustini contra Petilianum Dona- Contra tistas uehementer commouisse uidetur. nam non solum Peti- 0resf'<",,", lianus ad eam maledice respondit, uerum etiam Cresconius quidam illum litteris ad Augustinum datis defendendum puta- uit; sed homo laicus neque aut causae aut rerum inter partes gestarum satis gnarus rem tam imperite et inepte egit, ut ad eum redarguendum haud sane magna opera impendenda esset. quoniam autem artem grammaticam profitebatur, eum suis armis oppugnare uisum est. itaque uix ullum aliud opus Augustini inuenias, quod tam plenum sit artis dialecticae, salis, sarcasmi, ironiae, quam Contra Cresconium gram- <le Gestis cura Eraerito loquitur, Sermonis ad Caesariensis ecclesiae ple- bem raentionera non facit, quamquam et materia et ratione cum Gcstis artissime cohaeret et eodem tempore hnbitus est. XII Praefatio maticum et Donatistam libri quattuor. quorum primo postquam ostendit nec eloquentiam nec dialecticam in tractandis rebus ecclesiasticis esse aspernandam, apud haereticos hominem non ideo docet baptizari oportere, quod etiam illi uerum ba- ptismum dare possint, cum sancta quibus mali utantur non ad salutem, sed ad perniciem eorum tractentur. secundo redarguit quod Cresconius contenderat, Donatistas non haereticos, sed tantum schismaticos censendos esse. deinde demonstrat ab eis uenientes non tales suscipi quales fuerant, sed correctos, atque ideo in catholica sanctificationem accipere. porro Donatistarum sententiam refellit, qua peccatorem baptizare posse negabant, et ecclesiam propter malos non esse deserendam Cypriani exemplo probat libro tertio reliquas partes epistnlae Cresconii percurrit, singuias ex ordine refellens; quarto omnia argumenta et criminationes Donatistarum sola Maximianensium causa con- siderata conuinci demonstrat In Retract II 52 (26) dicit se bos libros scripsisse, postquam Honorius imperator leges contra Donatistas dederat quae anno 405 latae cum in libro III 47, 51 (pag. 459, 24) recentissimae uocentur, opus circiter annos 406—407 compositum est codiees Libri manu scripti quotquot exstant Gallici sunt, oriundi ab uno exemplari fortasse tempore Merouingorum scripto, id quod mendorum generibu3, quae in antiquioribus apparent, probari uidetur. uetustissimus et optimus est W 1. Bononiensis (Boulogne-sur-Mer) 60 saec. VII II, quon- dam Bertinianus, foliorum 151. integer est praeter locos non- nullos in ultimis foliis detritos; quae legi iam non possunt. accurate indicaui. correxit partim manus antiqua (ll'm2), par- tim altera multo recentior (If '/«.?). in praescriptione maximam partem_ deleta legi potest: EPISC COXTHA GRAAIil. ET DONATISTAM. X 2. Lugdunensis 605 saec. VIIJI, olim Georgianus, a Mau- rinis adhibitus. initio complura folia interierunt, ultimae pa- ginae partim madore corruptae sunt. correxit manus saec. X. contulit L. Sternbach. Y 3. Parisiensis 12221 saec. VIIII. olim S. Germani a Praefatio XIII Pratis 761, antea S. Petri Corbeiensis sine numero. a Maurinis adhibitus. fol. 1' minio liaec praescribuntur: INCIPJT AU- RELI ACrtlVSTIXI KPl CONTHA CRESCONIUM OIIAMMATICUM ET DONATISTAM. LIIiER PRIMUS. correctus est a pluribus manibus haud multo recentioribus, quas siglo Ym2 complexus sum. contuli ipse. 4. Ualentianensis 191 saec. X, quondam. ut in primo R folio a manu saec. XV adnotatum est, 'Liber Ecclesiae S. Amandi in pabula'. contulit H. Lebegue. praescribitur minio: INCIPIT AURELI AUO EPI CONTRA CRESCONIUM ORAMMATICUM ET DONATISTAM LIB IIII INCI- PIT LIBER PRIMUS. hic codex mirum in modum consentit cum Y. non solum enim multas lectiones. quas Y e correc- tione exhibet, a prima manu habet, sed etiam numerus qua- ternionum et foliorum idem est et unaquaeque pagina fere eandem textus partem continet. non tamen ex >", sed e com- muni archetypo eum fluxisse praeter diuersitatem plurimarum lectionum etiam aliis indiciis comprobatur, e quibus unum proponere satis est. in lihro II cap. 22, 27 extr. (pag. 387, 1) uerba ti fameu mtn mihi propter Imc ucrhum calumniaris, nt, qiioniam dixi lperseqiii lonynm e<ft* in R omittuntur. in }' haec uerba fol. 80° aliquanto post initium paginae in medio textu exstant, quae pagina in R fere isdem uerbis quibus pagina Y incipit. occurrunt autem uerba omissa in R fol. 30" infra in fine paginae post secuiiduni (cap. 23, 28 extr. pag. 887, 24), in quod uocabulum in Vfol. 30 desinit, ita tamen, ut loco uocabulorum Si tamen non lacuna circiter 16 — 18 litterarum po8t mihi conspiciatur et pro calumiiiarLs scriptum sit calumni- eris. haec res sic explicatur: in eo codice, e quo R descriptus est, illa uerba propter homoeoteleuton omissa in margine in- feriore fol. 30° scripta erant, unde a librario R, homine et impe- rito et neglegenti, ita in textum recepta sunt, ut ultimo uoca- bulo secundum eiusdem paginae temere adscriberentur et pro uocabulis si tamen non, quae post mihi trausposita fuisse uiden- tur et siue detrita siue recisa legi iam non poterant, lacuna indicaretur. ergo inter T et R haec fere cognatio intercedit: XIV Praefatio archetypus r « Y cod. ab homine docto correctus unus e li correctoribns Y quod ne nimis audacter conclusisse uidear, ea uelini legantur, quae Fr. Marx de cognatione plane simili Filastiii codicum Salisburgensis et Treuerensis disputauit in commentatione: Cber die Trierer Handschrift des Filastrius. Abhandlungen der Gesellschaft dor Wissenschaften zu Leipzig 1904, phil.-hist. Klasse, pag. 43 sqq. X t 5. Parisiensis 16726 saec. XII, idem atque Cygiranneusis Maurinorum (cf. pag. VI). fol. 35' minio haec scripta sunt: Incijt retractatio beuti any' epi in libro coutra rresconin granutticn <(■ donatistain. Grammaticm quidam etc. deinde: EJj-plic rc- tractatio. Incip lib' aurelii auyustijj. cjii contra cresconium gramtnaticum et doruttistam. contuli ipse. Praeterea in librorum manu scriptorum catalogis comme- morantur: Abrincensis 94 saec XII (= Michaelinus Maurinomm), Trecensis 40 uol. VI saec. XII (cf. pag. VI), Parisienses bybl. nat. 2093 et 15289, Parisiensis bybl. Mazarini 632, Ualen- tianensis B. 5. 34, Diuionensis 149, omnes saec. XIII, Nouo- castellanus (Neufchateau) 3 saec. XV. hos praeterii, nisi quod H. Lebegue a me rogatus centum duodequadraginta locoa e Praefatio XV Trecensi exscriptos mecum communicauit, e quibus eum, ut in libris contra Petilianum, gemellum Z, nusquam tamen me- liorem esse constitit. sic et reliquos omnes ad unum aliquem ex antiquioribus quos adhibui referendos esse neque ullum proprium pretium habere eo comprobari uidetur, quod ne Mau- rini quidem e Michaelino atque e codice Bernardinorum col- legii Parisiensis quicquam frugi attulerunt et quod editio Louaniensium, quibus quinque Belgici praesto fuerant, cor- ruptelis omnis generis laborat. Codicum meorum duae sunt familiae. ad primam, quae melior est, pertinent WYR, ad secundam XZ. W suas lacunas habet et quidem permultas; aliae, quae ei cum Ylt communes sunt, ab XZ itidem lacunosis explentur, sed non omnes; unde conicere licet etiam archetypum fuisse lacunosum. nonnullas ipse expleui et sat multos locos iam in archetypo male habitos emendaui. Scripsi in uico Kroisbach prope Graz, mense Ianuaiio a. 1909. M. Petsehenig. ! 1111. CONTRA LITTERAS PETILIANI LIBRI TRES. LII. \ofiul. e. Don. II. 1 0 = cod. Aurelianensis 163 (olim Floriacensis) saec. XI P = cod. Trecensis 40 uol. 6 saec. XII Q =. cod. Parisiensis 16726 (olim Cygirannensis) saec. XII Cretc. = loci qni in libris contra Cresconium repetuntur v = editio Maurina LIBKK PRLMUS. Dilectissiniis fratribus ad nostrae dispensationis ouram per- tinentibus Augustinus in domino salutem. I. 1. Nostis nos saepe uoluisse Donatistarum haereticorum & sacrilegum errorem in notitiam manifestam non tam ex nostro quam ex ipsorum ore producere atque conuincere. unde factum est, nt ad nonnullos etiam primates eorum litteras daremus non quidem communicatorias, quibus se iam in praeteritum indignos a catholica ecclesia dissentiendo fecerunt, nec tamen 10 contumeliosas sed pacificas, ut nobiscum quaestione discussa, quae illos ab orbia terrarum sancta communione disrupit, considerata ueritate corrigi uellent nec maiorum suorum ani- mosam peruersitatem pertinacia stultiore defenderent, sed ad fructum caritatis radici catholicae redderentur. sed quoniam 15 scriptum est: cum his qui oderant pacem eram paci- ficus, ita illi respuerunt litteras meas, sicut ipsam pacem, cui per eas consulebatur, oderunt. nunc uero cum essem in ecclesia Constantiniensi Absentio praesente et collega meo Fortunato eius episcopo, obtulerunt mihi fratres epistulam, M quam ad suos presbyteros eiusdem schismatis episcopum dedisse dicebant, sicut earundem quoque litterarum praetendebat in- scriptio. quain cum legissem, ita miratus sum, quod primis uerbis suis totam partis suae communionem radicitus ampu- tauit, ut nollem credere illius hominis esse litteras, quem solet 25 fama praedicare quod inter eos doctrina atque facundia maxime 4 Donatislarum—errortm} Cresc. II 16, 20. 1111 10, 12 15 Ps. 119, 6—7 1 Augustinus contra petilianum hereticura 0 Incipit liber primus PQ 5 sacrilegium Pml 9 a om. 0 11 dirupit PQ 14 karitatis Q 15 oderunt v, rf. II S8, 193 18 Absentio] Alypio coni. v 1* 4 IHI. Contra litteraa Petiliani excellat. sed quia me legente aderant quidam, qui eius ser- monis cultum oroatumque cognoscerent, mihi persuadere coepe- runt omnino eius esse iliud eloquium. ego tamen, cuiuslibet esset, refellendum putaui, ne, quisquis ea scripsit, aliquid sibi apud imperitoa aduersus catholicam scripsisse uideretur. 6 2. Hoc ergo ille primum in epistula sua posuit, dicens quod eis obiciaiuus bis baptiama, qui sub nomine baptismi auimas nostras reo lauacro poliuimus. quid autem prodest omnia eius contumeliosa uerba retexere? nam quoniam aliud est documenta firmare, aliud maledicta refellendo tractare, illud potius atten- io damus, quo pacto demonstrare uoluerit nos baptismum non babere et ideo se non repetere quod iam erat, sed dare quod non erat ait enim: conscientia namque dantis attenditur quac ablual accipientis. quid si lateat dantis conscientia et fortasse maculosa sit, quomodo poterit accipientis abluere conscientiam, u si, quemadmodum dicit, conscientia dantis attenditur qnae abluat accipientis? si enira dixerit ad accipientem non perti- nere quidquid mali latuerit in conscientia dantis, ad boc uale- bit fortasse illa igoorantia, ut de conscientia baptizatoris sui non possit nesciens raaculari. suflicial ergo, ut alterius con- 20 scientia maculosa cum ignoratur non maculet; numquid autem etiara abluere potest? II. 8. Unde igitur abluendus est qui accipit baptismum, cum dantis polluta conscientia est et hoc ille qui est accep- turus ignorat, praesertim cura addat et dicat: nam qui fidcm a perfido sumpierit non fidem percipit sed reatum? ecce stat perfidus baptizaturus, at ille qui baptizandus est perfidiam eius ignorat; quid eum accepturum esse arhitraris, utrum fidem an reatura? si dixeris 'fidem', concedes pesse fieri, ut a per- fido quisque fidem percipiat, non reatum, et falsura erit illud so quod dictum est: qui fidein a perfido sumpserit non fidem 6 cf. II 2, 4 13 ait-26 reatum] III 19, 22 cf. II 3, 6 con- tcientia-Vo comcicntiam] Creac. IIII 12, 14 25 cf. II 4, 8 18 qnae scripsi, item lin. 16 qui codd. v 26 etat] namqne 0 26 eum] enira Pml 30 fidem percipiat] percipiens fidem 0 lib. I 1, 1-3, 4 5 percipit sed reatian. imienimus enim fieri posse, ut etiam a perfido fidem quisque percipiat, si perfidiam dantis ignoret non enim ait: 'qui fidem a perfido manifeeto uel eognito sum- pserit', sed qui fidem, inquit, a perfido sumpserit non fidem s percipit sed reatim, quod utique falsum est, quando quisque a latente perfido baptizatur. ai autem dixerit: 'etiam cum ba- ptizator perfidus latet, non ab eo fidem percipit sed reatum', rebaptizent ergo illos, quos ab eis baptizatos esse constiterit, qui diu apud ipsos conscelerati latuerunt et postea proditi 10 conuictique damoati sunt III. Eo quippe tempore quo latebant quoscumque baptiza- uerunt, non eis potuerunt fidem tradere sed reatum, si, quis- quis fidem a perfido sumpserit, non fidem percipit sed reatnm. ergo baptizentur a bonis, ut possint fidem percipere, non is reatum. 4. Sed quomodo et de istis securi erunt, si conscientia dantis attenditur quae latet oculos accepturi? ita secundum eorum 8ententiam fit salus illa spiritalis incerta, dum contra scrip- turas sanctas, quae dicunt: bonum est confidere in do- somino quam confidere in homine et: maledictus omnis qui spem suam ponit in homine, spem bapti- zandorum auferunt a domino deo et in homine ponendam esse persuadent. unde fit omnino, ut non incerta, sed prorsns nuila sit salus, quia domini est salus et uana salus hominis. » itaque quisquis in homine spem posuerit, etiam quera iustum et innocentem nouit, maledictns est unde et apostolus Paulus eos, qui dioebant se Pauli esse, obiurgat et dicit: numquid Paulus pro nobis crucifixus est aut in nomine Pauli baptizati estis? 19 Ps. 117, 8 20 Hier. 17, 5 24 Pa. 3, 9 Ps. 59, 13 27 I Cor. 1, 13 2 qnis * perfidiwn] fidem P 5 quis v 9 cum «celerati 0 cum ■cekndis 16 »i om. O 17 attendit O 19 dorainum tt 20 ho- minem Cresc. III 9, 9 20 in homine] in doraino OmJ 6 Iiri. Contra litteras Pctiliani IIII. 5. Quapropter si errabant illi et nisi corrigerentur per- irent, qui uolebant esse Pauli, quae tandem spes eorum est, qui quaerunt esse Donati? id enim agunt isti, ut origo, radix et caput baptizati non nisi ille sit a quo baptizatur. ita fit ut, quoniam plerumque qualis sit baptizator incertum est, in- » certa origine, incerta radice, incerto capite spes etiam omnis incerta sit. et cum fieri possit ita esse conscientiam dantis, ut scelerata atque maculosa sit et boc ignoret accipiens, consequenter fit, ut scelerata origine, scelerata radice, scelerato capite spes quoque baptizati uana etinanis existat. quippe cum iste in epistula 10 sua ponat et dicat: omnis res enim origine ct radice consistit, et si caput non habet aUquid, nihil est, cumque originem et radicem et caput baptizati hominem a quo baptizatur uelit intellegi, quid prodest misero baptizato, quod ignorat quam malus sit baptizator eius? ignorat enim se malum habere caput u aut omnino se esse sine capite. tamen quae spes est illi, cui siue scienti siue nescienti caput pessimum aut nullum est? numquid ipsa ignorantia fit ei caput, cui suus baptizator uel malum caput uel nullum est? at hoc quisquis putauerit, uere sine capite est. 1 io V. 6. Nos ergo quaerimus, quia dixit iste: qui fidem a perfido sumpserit non fidem percipit sed reatum statimque conexuit dicens: omnis enim res origine et radiee consistit, et si caput non habet aliquid, nihii est, quaerimus itaque nos, cum ille baptizator pertidus latet, si tunc ille quem baptizat » fidem percipit, non reatum, si tunc ei non est baptizator eius origo et radix et caput: quis est a quo accipit fidem, ubi estorigo de qua oritur, ubi radix unde germinat, ubi capnt unde inci- 1 «' errabant—3 Donati\ Cresc HII 28, 30 11 cf. II 6, 10. III 42, 51 24 quaerimus—p. 8, 9 quemadmodum sonent] III 42, 51-13, 52 1 errant 0 3 qaaerant] nolnnt Cresc. 6 oranisj hominis edd. uett. 9 pr. scelera Pml 11 enim res PQv, cf. II 5, 10. III 42, 51 12 ba- beat Gresc. III 7, 7 est ». I. Pm2 15 malus ait W» Qml 19 qni- qnis P 23 connexnit t> lib. I 4, 5-6, 7 7 pit? an forte, cum baptizantem perfidum ille qui baptizatur ignorat, tunc Christus dat fidem, tunc Christus est origo et radix et caput? o humana temeritas et superbia! cur non sinis potius ut uemper Christus det fidem, christianum dando fac- » turus? cur non sinis ut semper sit Christus origo christiani, in Christo radicem christianns infigat, Christus christiani sit caput? neque enim etiam cum per sanctum et fidelem dispen- satorem gratia spiritalis credentibus impertitur, dispensator ipse iustificat ac non ille unus, de quo dictura est quod iusti- io ficat impium, -aut uero apostolus Paulus caput est et origo eorum quos plantauerat aut Apollo radix est eorum quos riga- uerat ac non ille, qui eis incrementnm dederat, cum idem dicat: ego plantaui, Apollo rigauit, sed deus incremen- tum dedit; itaque neque qui plantat est aliquid u neque qui rigat, aed qui incrementum dat deus; nec radix eorum erat ipse, sed potius ille qui ait: ego sum uitis, uos estis sarmenta. caput etiam eorum quo- modo esse poterat, cum dicat nos multos unum esse corpus in Christo ipsumque Christum caput esse uniuersi corporis » pluribus locis apertissime praedicet? VI. 7. Quapropter siue a fideli siue a perfido dispensatore sacramentum baptismi quisque percipiat, spes ei omnis in Chri8to 8it, ne sit maledictus qui spem suam ponit in homine. alioquin si talis quisque in gratia spiritali rena- « scitur, qualis est ille a quo baptizatur, et, cum manifestus est qui baptizat homo bonus, ipse dat fidem, ipse origo et radix caputque nascentis est, cum autem latet perfidus bapti- zator, tunc quisque a Christo percipit fidem, tunc a Christo dncit originem, tunc in Christo radicatur, tunc Christo capite % gloriatur, laborandum est omnibus qui baptizantur, ut bapti- 4 temper—1 eaput] Creec. III 5, 6. IIII 19, 22 9 cf. Rom. 4, 5 13 I Cor. 3, 6—7 16 Ioh. 15, 5 21 eiue o— 23 Christo sit] Cresc. Iin 18, 21 28 Hier. 17, 5 11 Apollo] apostolus O 12 incrementum ecripsi coll. III 42, 51 in credendo fldem codd. v 16 ille potius III 42, 51 23 qui] omnia qui III 42, 51 30 laborandum eet] optandum este roU. III §§ '»2. 54. 56 8 IIII. Contra litteraa Petiliani zatores perfidos habeaot et ignorent eos. quamlibet eniui bonoa habaerint, Christas eet atiqae incomparabiliter nielior, qui tunc erit baptizati caput, si perfidus lateat baptizator. VII. 8. Quod si dementissimum est credere — semper enim Ghristus iustificat impiom faciendo ex impio christianam, sem- & per a Christo percipitur fides, semper <Christus> est origo rege- neratorum et caput ecclesiae — , quid habent ponderis illa uerba, quae uani lectores non attendunt quid intus habeant, sed tantum quemadmodum sonent? qui autem non aure sola excipit uoces, sed et mente sententias intuetur, cum aodierit: 10 conscicntia dantis attenditur quae abluat accipienUs, respon- debit: 'saepe mihi ignota est humana conscientia, sed certus sum de Christi misericordia'. cum audierit: qui fidem a perfido sumpserit non fidem percipit sed reatum, respondebit: 'non est perfidus Christus a quo fidem percipio, non reatum'. cum u audierit: omnis res enim origine et radice consistit, et si eaput non liabet aliquid, nihil est, respondebit: 'origo mea Christus est, radix mea Christus est, caput meum Christus est.' cum audierit: nec quicquam bene regenerat, nisi bono semine re- generetur, respondebit: 'semen quo regeneror uerbum dei est, » quod obaudienter aadire sum monitus, etiamsi ille, per qaem audio, quae mibi dicit ipse non facit, dicente domino et me securum faciente: quae dicunt facite, quae faciunt facere nolite. dicunt enim et non faciunt' eom au- dierit: quae potest esse peruersitas, ut qui suis criminibtu a> reus est akum faciat innocentem? ', respondebit: 'me imioeentem non facit nisi qui mortuus est propter delicta nostra et resur- rexit propter iustificationem nosfram. non enim in ministrum per quem baptizor oredo, sed in eum qui iustificat impium, ut deputetur mihi fides ad iustitiam'. » VIII. 9. Cum audierit: arbor bona bonos fructus 5 cf. Rom. 4, 5 6 cf. Gal. 3, 26 cf. Tit. 8, 5 7 cf. Eph. 5, 28 19 cf. II 5, 10 23 Matth. 23, 3 25 cf. II 6, 12 27 ef. Rom. 4, 25 29 cf. Eom. 4, 5 81 Matth. 7, 17. 16. cf. II 6, 12 6 Christua om. codd. 11 qnae seripsi qni codd. v 19 regeneret 0 seminine Oml 26 aliue Oml aliad Pml lib. I 6, 7-9, 10 9 facit, arbor mala malos fructus facit. numquid eolligunt de spinis uuas? et: omnis bonus homo de thesauro cordis sui producit bona, et malus homo de thesauro cordis sui profert mala, respon- /> debit: 'hoc ergo bonus fructus est, ut arbor bona sim, hoe est bonus homo, ut praebeam fructum bonnm, hoc est opera bona. hoc autem non qui plantat et qui rigat mihi dabit, sed qui incrementum dat deus'. nam si arbor bona bonus bapti- zator est, ut fructus eius bonus sit ille quem baptrzauerit, m quisquis ab homine malo, etiam non manifesto, fuerit bapti- zatus, bonus esse non poterit — de mala quippe arbore exortus est; alind est enim arbor bona, aliud arbor occulta sed tamen mala — ; aut si, cum occulta est arbor mala, quicumque ab illa fuerit baptizatus non de illa, sed de Christo nascitur, eanctius u iustificantur qui baptizantur ab occultis malis quam qui bapti- zantur a manifestis bonis. VIIII. 10. Item cum audierit: qui bapttzatur a mortuo non ei prodest lauatio eius, respondebit: 'uiuit Chri- stus, iam non moritur, et mors ei ultra non domi- eonabitur, de quo dictum est: ipse est qui baptizat in spiritu sancto'. baptizantur autem a mortuis qui baptizan- tur in idolorum templis. non enim et ipsi a sacerdotibus suis se accipere arbitrantur sanctificationem quam putant, sed a diis <euis). qui quoniam homines fuerunt <et) ita mortni sunt, ut ne- ■ que super terras neque in requie caeli sint, uere ipsi a mortuis baptisantur, etsi quo alio modo ista sanctae scripturae uerba ueraciter quaeri ac salubriter discuti et intellegi possunt nam si hoc loco mortuum intelleiero peccatorem baptizato- 2 Matth. 12, 35 7 cf. I Cor. 8, 7 8 si arbor—\1 lamen mala} 1U H, 53 13 «-16 bonit] III 45, 54 17 cum-26 baptinantw} CnK. II 25, 80 17 Eccli. 81, 30. cf. II 7, 14 18 Rom. 6, 9 20 Ioh. 1, 33 28 nam si— 10, 4 mortuo] Cresc. II 26, 81 3 producit] profert v, cf. Cresc. III 11, 14 6 bona opera PQ 18 faerit »b illm OQml «, cf. III 45, 54 19 et iam Cresc. 24 sais Ctetc., om. codd. v et om. codd. mortni] modo codd. 25 reli- *aie Pml eint] sant PmlQ caeli sint] sanctoram aiaant Cretc. 10 IIII. Contra litteras Petiliani rem, eadem illa consequetur absurditas, ut, quisquis etiam a latente impio fuerit baptizatus, tamquam a mortuo bapti- zatus inaniter lotus sit. non enim ait: 'qui baptizatur a mortuo manifesto', sed absolute dizit: 'a mortuo'. at si raortuum quem- que tunc putant, cum eum peccatorem sciunt, uiuere autem, & etiamgi sceleratus in eorum communione astutissime lateat, primo execrabili superbia sibi plus arrogant quam deo tribuunt, ut, cum eis peccator notus est, mortuus appelletur, cum autem deo notus est, uiuus eiistimetur. deinde si peccator ille dicen- dus est rnortuus, qui est hominibus cognitus, de Optato quid 10 responsuri sunt, quem sceleratum longo tempore sibi notum damnare timuerunt? cur, qui ab illo baptizati sunt, non dicun- tur a mortuo baptizati? an ideo uiuebat, quod deus illi comes erat? quod facete et eleganter a nescio quo primario collega 8uo dictum solent etiam ipsi iactare atque laudare, non intel- is legentes exitu Goliae superbissimi suo sibi gladio caput au- ferri. X. 11. Postremo si neque occultum sceleratum neque mani- festum, qui tamen ab eis nondum damnatus sit, uolunt appellare mortuum, sed et manifestum et damnatum, ut quisquis ab eo «o baptizatur ipse a mortuo baptizetur et nihil ei prosit lauacrum eius, quid dicturi sunt de his, quos plenarii concilii sui, sicut dixerunt, ore ueridico cum Maximiano et ceteris eius ordina- toribus damnauerunt, Felicianum dico Mustitanum et Praetex- tatum Assuritanum, de quibus interim loquor, qui nominantur » inter duodecim Maximiani ordinatores et erectores altaris contra eorum altare cui Primianus assistit? isti certe ab eis inter mortuos deputantur. testis est illa concilii eorum uidelicet prae- clara sententia, quae quondam quando apud eos decernenda 16 cf. I Reg. 17, 51 22 cf. e. gr. De bapt. II 7, 10 29 quan- rfo-11, 2 obmutescunt) Cresc. III 25, 28. IIII 41, 48 4 dicit v a om. Cretc. at] aut Pml ac v 7 exsecrabilis 0 18 uiuebant Oml dens coni. v fides codd. v, cf. II §§ 53. 88. 237 18 si *. I. Q 22 his) iis t> sicut dixernnt om. v, cf. p. 13, 13 et De bapt. II 7, 10 28 illa] illius v 29 quando] cum Cretc. IIII 41, 48 lib. I 9, 10-11, 12 11 recitata est, ore latisaimo acclamauerunt, nunc autem, si forte eis a nobis recitata fuerit, obmutescunt, cum potius deberent primo non gaudere disertam, ne postea plangerent diffamatam. ibi quippe de Maximianistis a consortio suae coramunionis « exclusis ita dicunt, quodueridica unda in asperos sco- pulos nonnullorum naufraga proiecta sunt membra et Aegyptiorum admodum exemplo pereuntium funeribus plena sunt litora, quibus in ipsa morte maior est poena, quod post extortam aquis ultri- tocibus animam nec ipsam inueniunt sepulturam. ita quidem isti insultant schismaticis suis, ut eos et mortuos et insepultos uocent. sed certe optare debuerunt ut sepelirentur, ne de multitudiue iacentium in litore cadauerum insepultorum Gildonianus Optatus incedens cum agmine militari tamquam is rabidus fluctus altra prosiliens Felicianum et Praetextatum introrsus postea resorberet. XI. 12. A quibus quaero, utrum ad eorum pelagus comme- ando reuixerint an adhuc ibi mortui manent. ei enim nihilo- minus cadauera sunt, nec aliquo modo prodest lauacrum eis » qui ab istis mortuis baptizantur; si autera reuixerunt, quomodo prodest lauacrum illis, quos, cum exanimes iacerent foris, antea baptizarunt, si eo modo quo putant intellegendum est: qui. baptizaturamortuoquideiprodestlauacrumeius? eos enim, quos Praeteitatus et Felicianus, cum adhuc Maxi- « miano communicarent, baptizauerunt, nunc secum non reba- ptizatos cum eisdem baptizatoribus suis, hoc est Feliciano et Praetextato, intus habent permixtos communioni suae. cuius facti occasione, si non suae pertinaciae principatum fouerent, sed spiritalis suae salutis tam certum eiitium cogitarent, eui- 5 Sententia coneilii Bagaienaia 7 Aegypliorum—S litora] Parm. II 10, 20 10 ita quidem— 16 retorberet] Creac IIII 24, 31 22 Eccli. 31, 80 1 est recitata eat Pml si forte eisj cum Cresc. 2 omnteacnnt Oml potius] potins non eam v 3 non om. Ov, cf. Cresc. III 20, 23 7 eierapla Oml 8 littora codd. t> (pauim) 9 poena] plena Pml 15 rapidna v 18 renixernnt v 26 .idem O 29 euigilate Pml 12 IIII. Contra litteras Petiliani gilaTe utique deberent et animi sanitate recepta in pace ca- tholica respirare, si tumore superbiae posito et peruicaciae furore superato uellent attendere, quam immani sacrilegio tranBmarinarum ecclesiarum, quas primaeuas sitas ex sanctis Jibris aooepiraus, baptismus execretur et Maximianistarum, o quos ore proprio damnauerunt, baptismus recipiatur. XII. 13. Ipsi uero fratres nostri, memoratarum ecclesiarum filii, quid ante tot annos in Africa gestum sit et tunc nesci- erunt et modo nesciunt; unde illos crimina, quae ab eorum ■ parte Afris obiecta sunt, etiamsi uera essent, ignorantes con- 10 taminare non possent. isti autem palam separati atque diuisi, cum Primiani ordinationi etiam interfuisse dicantur, Primia- num damnauerunt, alium episcopum contra Primianum ordi- nauerunt, extra Primianum baptizauerunt, post Primianum rebaptizauerunt cumque suis foris a se baptizatis et intus a i& nullo rebaptizatis ad Primianum redierunt. si tanta Maximiani- starum coniunctio Donatistas non maculat, quomodo Afrorum fama potuit maculare peregrinos? si in pacis osculo sine cri- mine coeunt labia quae se inuicem damnauerunt, cur in eccle- siis ualde eorum iudicio remotissimis trans mare ab eis quisque *> damnatus non ut fidelis catholicus osculatur, sed ut paganus impiu8 exsufflatur? quodsi pacem receptis Maximianistis pro sua unitate fecerunt, ecce non reprehendimus, nisi quod suo se iudicio iugulant, ut, cum pro unitate concisionis suae a se rursua concisa recolligant, ipsam concisionem suam uerae uni- » tati reBarcire contemnant. XIII. 14. Si pro unitate partis Donati in nefario schismate baptizatos nemo rebaptizat et rei tanti sceleris, ut eos in cou- cilio buo antiquis illis auctoribus schismatis, quos uiuos terra sorbuit, compararent, aut separati non puniuntur aut damnati so in integrum restituuntur, cur non pro unitate Christi, quae toto terrarum orbe diffusa est, de quo praedictum est quod domi- 27 cf. Cresc. III 24, 27 29 cf. Nura. 16, 31-35 32 Ps. 71, 8 1 pacem catholicam PQ 5 exsecretur Ov 24 pr. se om. 0 28 re- baptizatnr QmJ lib. I 11, 12-15, 16 18 nabitnr a mari usque ad raare et a flumine usque ad terminos orbis terrae et quod praedictum est uidetur ac probatnr impleri, cur ergo non pro ista unitate nera et plenaria lex iilius hereditatis agnoscitur, quae de comrauni- s bus codicibus personat: dabo tibi gentes hereditatem tnam et possessionem tuam terminog terrae? — pro Donati nnitate non coguntur reuocare quod dispereerunt, sed ammonentur exandire quod clamant scripturae — , cnr non intellegunt id secum actum misericordia dei, ut, quoniam io catholicam ecclesiam falsis criminibns accusabant, quorum quasi contagione nimiam sanctitatem suam contaminari nole- bant, uera et maxima crimina plenarii concilii sui ueridico, 8icut dicunt, ore damnata rursus recipere per Optaii Gildo- niani regnnm et sibi sociare cogerentur? iam tandem sentiant i& quemadmodum ueris suornm sceleribus irapleantur, qui in fratres suos falsa confingunt, quae si etiam uera diiissent, iam tandem sentire deberent, quanta siut pro pace toleranda, et pro pace Christi redire ad ecclesiam quae non damnauit incognita, si pro pace Donati placuit reuocare damnata. k XIIII. 15. Itaque nobis, fratres, hoc unum, quod de Maxi- mianistis apnd eos factura est, ad eos ammonendos corrigen- dosque sufficiat. non uetera archiua discutimus, non antiqua' armaria uentilamus, non in longinquas terras nostram proba- tionem transmittimns, sed sequestramus omnia nostrorum docn- » menta maiorum, differimus testimonia toto terrarum orbe clamantia. XV. 16. Ecce Mustitana et Assuritana ciuitates! supereunt adhuc in hac nita et in hac prouincia, qui se disiunxemnt et a quibus disiuncti sunt, qui altare erexerunt et contra quos so crexernnt, qni damnarunt et qui damnati sunt, qui recepernnt 5 Ps. 2. 8 12 cf. p. 10, 22 17 iam tandem— 19 damnata] Creac III 25, 28. mi 39, 46 3 ego Oml 4 lei I.ouan. ex Cresc. III 24, 27 pai codd. 8 ad- raonentur PQv 11 conteminare Oo 21 admonendos PQv 22 arcihn» ex arcina m20 23 in scripti ad PQv, om. O H I III. Contra litteras Petiliani et qui recepti sunt, qui foris baptizati sunt et intus rebapti- zati non sunt: si haec pro unitate maculant, maculati compri- mant uocem, si haec pro unitate non maculant, correcti auferant litem. XVI. 17. Iam uerba epistulae suae ille ipse qui scripsit 5 irrideat, qui usurpato indocte ac mendaciter testimonio quod scriptum commemorat: qui bapti 'x atur a mortuo quid ei prodest lauatio eius? conatur nobis ostendere, quatenus tradi- tor uita mortuus habeatur, et adiungit dicens: mortuus est ille qui baptiimo tiero uasci non ntcruit, mortuus est ille simi- 10 liter qtti iusto baptismo genitus tnixlus cst traditori. si ergo Maximianistae mortui non sunt, cur in plenario concilio suo dicunt, quod eorum pereuntium funeribus plena sunt litora? si autem mortui sunt, unde uiuit baptisma quod dederunt? deinde si Maximianus mortuus non est, quare post illum re- i& baptizatur? si autem mortuus est, quare cum illo non est mortuus Felicianus Mustitanus ordinator eius et cum nescio quo traditore Afro collega mori potuit transmarinus? aut si et ipse mortuus est, unde cum illo apud te uiuunt intus non rebaptizati, qui ab illo mortuo foris sunt baptizati? 20 XVII. 18. Deinde subiunxit: ambo uitaui baptismi noti habent, et qtti tiiitnqiiam penilus habuit et qui liabuit et atnisit. numqnam ergo habuit quem Maximianista Felicianus aut Prae- textatus foris baptizauerunt, ipsi autem quod habuerunt amise- runt. quando ergo isti cum suis recepti sunt, quis dedit eis 25 quos baptizarant quod non habebant, et quis ipsis reddidit quod amiserant? si autem formam baptismi secum abstulerunt, uirtutem ipsam autem baptismi per malum schisma amiserunt, cur ipsam formam, quae semper et ubique sancta est, exsuf- flas in catholicis quos non audisti, et in Maximianistis am- *i pleeteris quos punisti? 7 Eccli. 31. 30 7. 9. 21 cf. II 7, 14 13 cf. p. 11, 7 2 hoc 0 pro om. Oml 6 quod| quo PQo 9 eat om. PQ 10 est om. Q, del. Pm2, cf. II 7, 14 11 iuita baptisma Oml 26 baptizarunt Ov 28 autem ipsain PQo non amiserunt 0 29 ex- suflas O 30 in catholicos non audistis O lib. I 15, 16-18, 20 15 19. Quidquid autem de Iuda traditore criminose sibi dicere uisus est, ad nos quid pertinet, qui neque ab eis probamur traditores neque, si aliquorum ante nos in nostra communione defunctorum traditio probaretur, etiam ipsa nos improbata 6 et displicens nobis aliqua ex parte macularet? si enim ipsi damnatis a se criminibus et receptis non maculantur, quanto rainus nos auditis et improbatis maculari poterimus! quantum- libet ergo in traditores inuebatur, totidem uerbis eos et a me deputet accusari. sed sane distinguo, quia ille apud me arguit 10 eum, quem iam olim defunctum mea cognitio non iudicauit, ego eius lateh cohaerentem ostendo, quem a se damnatum uel certe sacrilego achismate separatum sine ulla honoris eius deminutione suscepit. XVIII. 20. Xetjuissimus, inquit, traditor iiobis legcm scr- ij uantibus persceutor ct carnifex extitisti. si legem seruauerunt Maximianistae, cum a te separati sunt, sis et tu seruator legis, cum ab ecclesia quae in toto orbe diffusa est separatus es. quodsi de persecutionibus agis, cito respondeo, si aliquid ini- que passi estis, non pertinere ad eos qui talia quamuis ira- iu probe facientes pro pace tamen unitatis laudabiliter tolerant. quapropter non habes quod obicias frumentis dominicis paleam suaru usque ad uentilationem ultimam sustinentibus, a quibus tu numquam recessisses, nisi leuior palea uento temptationis et ante aduentum uentilatohs auolasses. sed ut ab hoc uno exem- » plo, quod ad istorum ora claudenda et eos si sapiant coni- gendos, si autem in peruersitate raaneant confundendos in eorum facies refudit dominus, non recedara, si iustiores sunt qui patiuntur persecutionem quam illi qui faciunt, idem Maxi- mianistae iustiores sunt, quorum et basilica funditus euersa 1 cf. II 8, 17 3 neque si—b macularet] Cresc. III 35, 39 9 apud me— 10 iudicauit] Cresc. III 39, 43 14 cf. II 8, 17 extr. 18 quodti— 20 tolerant] Creec. III 41, 45 1 qnicqnid codd. 9 distingui Oml distingo PQ 13 diminatione PQo 16 sisj sed 0 18 per8ecutionibus Louan. ex Creec. I. c. nostris codd, 19 qnamuis improbe facientes scripsi coll. Cresc. I. c. facientes, quain. nis improbent, codd. o 24 aduolasses Omt 28 iidem o 16 IIII. Contra littera. Petiliani «st et militari Optati comitatu grauiter agitati sunt et iussi- ones proeonsulis ad omnes eos de basilicis excludendos a Pri- mianistis impetratae manifestae sunt. quapropter si imperato- ribus eorum communionem detestantibus ad persequendos Haximianistas tanta sunt ausi, quid facerent, si eis per regum » communionem aliquid efficere liceret? si autem, ut prauos corrigerent, ista fecerunt, quid mirantur, si eatholici impera- tores maiore potestate urgendos corrigendosque decernunt eos, qui totum orbem christianum rebaptizare conantur, cum causam dissentiendi non habeant, quandoquidem malos, etiamsi uera io crimina obicerent, pro pace tamen tolerandos etiam ipsi te- stantur, quando eos quos damnauerunt cum suis honoribus et cum foris dato baptismo receperunt? considerent aliquando, quid digni sint (pati a) christianis potestatibus orbis terrarum hostes christianae unitatis diffusae toto orbe terrarum. iam 1» igitur, ai correctio pigra est, saltera adsit pudor, ne, idem ipsi cum ea quae scribunt legere coeperint, risus eos uincat, dum io se non agnoscunt quod uideri uolunt in aliis nec in se agnoBcnut quod aliis obiciunt, XVIIII. 21. Quid igitur sibi uult, quod iste in epistula sua » posuit dicentem dominum Iudaeis: ideoque mitto ad uos prophetas et sapientes et scribas, et ex illis occi- detis et crucifigetis et flagellabitis? nam si se ipsos intellegi uolunt sapientes et scribas et prophetas, nos autem tamquam persecutores sapientium et prophetarum, quare no- » biscum loqui nolunt, cum ad nos missi sint? denique iste, qni illam scripsit epistulam cui modo respondemus, si urge- atur a nobis, ut ei manu propria suscribens suam esse fateatur, forte non faciat; usque adeo timent, ne ulla eorum uerba teneamus. nam cum eiusdem epistulae posteriorem partem 30 aliquo modo uellemus accipere, quia totam describere a qui- 21 Mattb. 23, 34. cf. 11 14, 31 . 14 pati a seripti pati e, om. codd. 16 iidem v 18 nec] et Ertum., Louan. (quod nidari aolnnt = acbiama, quod obieiunt = p«re«cutionera) 24 et proptaetas et gcribas PQ 26 aunt Qml 28 aubacribena OmMPQo lib. I 18, 20-20, 22 17 bus nobis data est nequiueiunt, nullus a quo petita est eam dare uoluit, posteaquam cognouerunt nos ei parti ad quam peruenimus respondere. itaque cum legant quemadmodum do- rainus prophetae dicat: exclama uehementer — non est s quod parcas — et scribe stilo meo peccata eorum, isti prophetae ueri, qui missi sunt ad nos, nihil sic timent et cauent quam ne a nobis eorum clamor audiatur, quod utique, si uera de nobis dicerent, non timerent. non inmerito, sicut in psalmo scriptum est, oppilatum est os loquentium iv iniqua. si enim propterea baptismum nostrum non suscipiunt, quia nos sumus progenies uiperarnm, sicut iste in epi- stula sua posuit, cur Maiimianensium susceperunt, de quibus concilium eorum sic loquitur, quod uiperei serainis noxios partus uenenati uteri alueus diu texerit et con- 15 cepti sceleris uda coagula in aspidum membra tardo se calore uaporarunt? nonne de ipsis etiam in eodem concilio consequenter dictum est, quod uenenum aspidum sub labiis eorum quorum os maledictione et amaritudine plenum est; ueloces pedes eorum 20 ad effundendum sanguinem; contritio et infelici- tasin uiis eorum, et uiampacis noncognouerunt? et tamen et ipsos in honore integro et ab eis foris baptizatos intus nunc habent. XX. 22. Quapropter haec omnia de progenie uiperarum et » de ueneno aspidum sub labiis eorura et alia quae dicta sunt in eos, qui uiam pacis non cognouerunt, si uere isti uellent dicere, ipsi potius sunt, quando eorum baptismum, in quos per concilii sententiam ista dixerunt, propter pacem Donati receperunt et baptismura ecclesiae Christi toto orbe diffusae, 4 Esai. 58, 1 9 Ps. 62, 12 11 cf. II 14, 31 Mattli. 23, 33. cf. 3, 7 13. 17 Sententia concilii Bagaiensis 17 Pb. 13, 3 25 cf. II 15, 34 6 ueri] uiri Pv timent, sed cnueut ne (oiu. quain) Oo 7 clamor eorum Qmt 8 immerito PQo 9 opilatum PQ 14 uenenati — texerit om. O alueas scripiti aluus Po alius Q 15 in aspidum membra om. 0 27 quos scripti quo eodd. v VO. August. c. Don. n. 2 18 1 1 1 1 . Contra litteras Petiliani unde in Africam ipsa pax uenit, ad sacrilegam iniuriam pacis Christi repudiant. qui ergo sunt potius pBeudoprophetae qui ueniunt in uestitu ouium, intus autem sunt lupi rapaces? utrum hi, qui uel nesciunt in catholica malos et eis innocenter communicant uel eos, quos de area dominica, priusquam uen- & tilator adueniat, segregare non possunt, pro pace tolerant uni- tatis, an hi, qui ea quae in catholica reprehendunt in schismate faciunt et, quae in unitate toleranda eaque incerta fugere se fingunt, in sua praecisione manifesta et a se ipsis damnata recipiunt? 10 XXI. 23. Denique ita dictum est et hoc etiam ipse com- memorauit: ex fructibus eorum cognoscetis eos. ergo fructus consideremus. obicitis traditionem: hanc ipsam multo probabilius nos uobis obicimus. et ne per multa curramus, in eadem Constantiniensi ciuitate Siluanum episcopum maiores i& uestri in ipso eiordio sui schismatis ordinauerunt. iste cum adhuc esset subdiaconus, manifestissimus traditor municipali- bus gestis ezpressus est. si et uos aduersus maiores nostros aliqua documenta profertis, aequa condicio postulatur, ut aut utraque uera aut utraque falsa esse credamus. si utraque uera » sunt, uos estis sine dubio schismatis rei, qui crimina uos fugere in totius orbis communione finxistis, quae in ipsa par- ticula uestrae concisionis habebatis. si autem utraque falsa sunt, uos estis sine dubio schismatis rei, qui propter falsa crimina traditorum immani separationis crimine maculamini. 2* quodsi a nobis aliqua et a uobis nulla uel a nobis uera et a uobis falsa proferuntur, non est discutiendum quam penitus uestra ora claudantur. XXII. 24. Quid, si uos eancta et uera Christi ecclesia con- uinceret atque superaret, etiamsi nos nulla uel falsa, uos autem so 2 cf. II 16, 36 cf. Matth. 7, 15 12 cf. H 16, 86 Matth. 7, 16 ergo— p. 19, 18 j.raecidistis] III 58, 70 29 cap. 22] cf. Cresc. IIII 58, 70 4 et 7 hi] ii t> 13 obicis Oml quos obicis Om2PQ, cf. III 58, 70 14 nos uobis scripsi eis ipsis codd. v, cf. III 58, 70. Cresc. III 72, 84. IIII 55, 65 16 ordinarunt /// 58, 70 23 si] sin v lib. I 20, 22-28, 25 19 aliqua et uera traditionis documenta teneretis, quid iaro uobis restet, nisi ut, si uultis, pacem diligatis, si autem non uultis, saltem obmutescatia? etenim quaecumque modo proferretis, facillime et uerissime dicerem tunc ecclesiae plenariae et 5 catholicae unitati iam per tot gentes diffusae atque tirmatae uos ea probare debuisse, ut uos intus essetis, illi autem quos conuinceretis pellerentur foras. quod si conati estis facere, procnl dubio probare non potuistis et uicti uel irati uos ab innocentibus, qui damnare incerta non possent, immani sacri- 10 legio separastis. si autem nec conati estis id agere, nimis execrabili et impia caecitate uos a frumentis Christi, quae per totum agrum, id est totum mundum, usque ad finem cre- scunt, paucis in Africa zizaniis offensi praecidistis. XXIII. 25. Postremo testamentum a quibusdam pereecuti- u onis tempore flammis traditum perhibetur: nunc undecumque prolatum est recitetur. certe in eiordio promiBsionum testa- toris id inuenitur Abrabae dictum: in semine tuo bene- dicentur omnes gentes, et hoc quid sit uerax interpre- tatur apostolus: in semine, inquit, tuoquod estChristus, » nullius traditio fidem dei euacuauit. communicate omnibus gen- tibus et tunc uos testamentum a pernicie flammarum conser- uasse gloriamini. si antem non uultis, quae pars potius cre- denda est quod testamento institerit exurendo, nisi quae non ault consentire prolatoPquanto enim certius sine aliqua temeritate s sacrilega ille traditoribus successisse iudicatur, qui nunc lingua persequiturtestamentum, quod illi flamma persecuti perhibentur! Obicitis pereecutiouem: respondent uobis frumenta domi- nica: 'aut iuste factum est aut palea nostra fecit.' quid ad baec dicitis? obicitis quod baptismum non habeamus: respon- w dent uobis eadem frumenta dominica formam sacramenti etiam intus quibusdam nihil prodesse, sicut Simoni mago baptizato 14 cf. II 8, 17 15 nunc-rccitetur) Cresc. IIII 60, 72 17 Qen. 22, 18 19 Gal. 3, 16 31 cf. Act. 8, 13-24 2 restat PQ, cf. III 58, 70 3 obtumescatis ti 6 probare] 6rmare codd., cf. III 58, 70 et Creti: 1. c. nt om. Pml 11 eisecrabili Oe 21 pernici Oml 2' 20 II II. Contra litteras Petiliani non proderat, multo magis niliil prodesse his qui foris sunt, inesse illis tamen discedentibus hinc probari, quia redeuntibus non restituitur. numquid igitur nisi impudentissime poteris aduersus ista frumenta clamare et dicere pseudoprophetas uestitos pellibu8 ouium, intus autem lupos rapaces, quando- » quidem inalos in unitate catholica uel non nouerunt uel pro unitate tolerant quos nouerunt? XXIIII. 26. Uestros autem fructus si consideremus, omitto tyrannicas in ciuitatibus et maxime in fundis alienis domi- nationes, omitto furorem circumcellionum et praecipitatorum 10 ultro cadauerum cultus sacrilegos et profanos, bacchationes ebrietatum et sub uno Optato Gildoniauo decennalem totius Africae gemitum; omitto ista, quia sunt in uobis quidam qui haec sibi displicere ac semper displicuisse proolament. sed ea se dicunt, quia comprimere non possunt, pro pace tolerare; 15 ubi se iudicio suo condemnant, quia, si amarent pacera, non discinderent unitatem. nam quae tanta dementia est pacem in ipsa pace uelle relinquere et eam in dissensione uelle retinere? itaque propter eos, qui mala eiusdem partis Donati, quae oranes uident et reprebendunt, fingunt se non uidere, usque adeo ut 20 etiam de ipso Optato dicant: 'quid fecit? quis eum accusauit? quis conuicit? ego nescio, nou uidi, non audiui' — propter hos ergo, qui se mauifesta ignoraie confingunt, exorti sunt Maximianistae, in quibus eis oculi pateant et ora claudantur: aperte se separant, aperte altare contia altare erigunt, aperte 25 in concilio sacrilegi et uiperae et ueloces ad effundendnm sangninem et Dathae et Abiron et Corae comparandi appel- lantur et asperis uerbis detestati damnantur, aperte recipiuntur rursus in honoribus suis cum baptizatis suis. hi sunt fructus 1 nihil prodexte—A restituitur] Cresc. IIII 62, 76 4 cf. II 16, 36 1 iis v fori Oml 2 probari scripsi probatnr codd. v, cf. Cresc. I. c. quia] quod v 8 numquid) noraquara v 4 ista om. PQ 8 ob- mitto 0 10 cercicellionuin 0 circicellionum P circellionum Q 11 bac- cationes codd. 17 disciderent 0 21 etiam om. PQ 27 datae OmlPml datan PmZ Dathan v core 0 chorac P chore Qv lib. 1 23, 25—26, 28 21 eorum pro Donati pace iata facientium, ut pelle ouina se con- tegant, et Christi pacem in toto orbe terrarum recusantium, ut intus sint lnpi rapaces. XXV. 27. Nihil me praetermisisse arbitror eorum, quae s iste in epistula sua posuit, dumtaxat quae in ea parte ad quam peruenimus potui repperire; prodant etiam reliquum partem, ne forte ibi sit aliquid quod refelli non possit. haec autem, quae domino adiuuante respondimus, ammoneo caritatem uestram ut non solum petentibus detis, sed etiam non petentibus inge- 10 ratis. respondeant si quid uolunt, et si nobis nolnnt, saltem ad 8U08 litteras mittant, quas tamen nobis occultari non iubeant. quod si faciunt, apertissime fructus suos produnt, quibus lupi rapaces induti pellibus ouium demonstrentur, qui occulte insi- diantur ouibus nostris et aperte pastoribus respondere formi- u dant. nos eia tantummodo schismatis crimen obicimus, quo penitus omnes inuoluti sunt, non quorundam eorum crimina, quae sibi quidam eorum displicere respondeant. ipsi uero si nobis aliena crimina non obiciant, non habent quod obiciant, et ideo se ab scelere schismatis defendere omnino non possunt, » quia siue propter falsa et a se conficta sine etiam propter uera sed tamen paleae crimina se ab area dominica et ab innocentia frumentorum toto orbe crescentium nefaria direm, ptione separarunt. XXVI. 28. Nisi forte expectatis a me, ut etiam de Mani- » cheo quae interposuit refellantur. qua in re nobis non displicet- nisi quia pestilentioaissimum et perniciosissimum errorem, id est Manicheorum haeresem, omnino leuissima et prope nulla reprehensione culpauit, qnem ueritatis fortissimis documentis catholica expugnat. hereditas enim Christi in omnibus gentibus M constituta aduersua omnes exheredatas liaereses tuta est. sed sicut ait dominus: quomodo potest satanas satanan 1. 8. 13 cf. Matth. 7, 15 24 cf. II 18. 40 81 sicut—p. 22, 2 euertere] Creac. III 78, 90 Marc. 8, 28 6 reperire OmSPQv 8 admoneo PQv 11 quas Moreliua quae eodd. v 15 noa) non Q 22 direptione O 24 exspectati8 Ov 25 rp- felluntur Oml 27 haeresira v 31 sathanas sathanan PQ Satanam o 22 HII. Contra litteras Petiliani eicere, ita Manicbeorum errorem quomodo potest Donatistarum error euertere? XXVII. 29. Quapropter, carissimi, quamquam multia modis conuictus error iste superetur nec ullis (ass)ertionibus qualis- cumque rationis, sed sola impudentia pertinaci resistere audeat t ueritati, tamen, ne memoriam uestram documentorum oneret multitudo, lioc unum Maximianistarum factum tenete, hoc in eorum fronte configite, hoc eis ad comprimendas dolosas lin- guas in ora coartate, hoc tamquam tridenti te u uelut trici- pitem bestiam eorum calumniam trucidate. traditionem obiciunt, «o persecutionem obiciunt, falsum baptisma obiciunt: de aolis Maximianistis ad omnia respondete. quod enim maiores eorum tradiderunt sanctos codices flammis, occultum esse arbitrantur: sed cum <sacrilegium schismatis crimen superet traditionis, Maximianistas) sacrilegio schismatis inquinatos in suis hono- » ribus receperunt. hoc certe occultare non possunt. item per- secutiones uiolentissimas, quas quibuslibet ubi potuerint faciunt, occultas esse arbitrantur: sed cum spiritalis persecutio perse- cutionem superet corporalem, Maximianistas, quos ipsi corpo- raliter persecuti sunt et de quibus ipsi dixenint: ueloces » pedes eorum ad effundendum sanguinem, in suis honoribus receperunt. hoc certe occultare non possunt. XXVIII. Postremo baptismi quaestionem qua miseros fal- lunt occultam esse arbitrantur: sed cum dicant baptismura non habere quotquot praeter comraunionem unius ecclesiae bapti- » zantur, Maximianistas cum eis, quos extra istorum communi- onem in schismate baptizarunt, in suis honoribus receperunt. hoc certe occultare non possunt. 30. 'At haec,' inquiunt, 'pro pace non maculant et bonum est rigorem seueritatis ad misericordiam flectere, ut denuo rami » 7-10 cf. Crejc. IIII 65, 81 18 cf. p. 40, 8. Cresc. IIII 52, 62 20 cf. p. 17, 19 1 eiccre] excludere Cresc. I. c. 3 kitii PQ 4 assertionibus templaui, cf. e. gr, p. 30, 16; erroribus 0 nec ulla qualicumque ratione PQv 6 honeret 0 8 frontem PQ. cf. Cretc. IIII 65, 81 lingas Oml 14 sacrilegium— Majimianistas tuppleui 16 receperint PQ lib. I 26, 28-11 1, 1 23 fracti inserantur.' ita ergo tota causa concluditur uicta in illis, inuicta pro uobis, quia, si nomen pacis ad tolerandos in schismate malos in qualemcumque umbram defensionis assu- mitur, procul dubio cum horrendo scelere et sine ulla defen- s sione per unitatem orbis terrarura ueia pai ipsa uiolatur. XXVIIII.31.Haec, fratres, cum impigra mansuetudine agenda et praedicanda retinete: diligite homines, interficite errores, sine superbia de ueritate praesumite, sine saeuitia pro ueritate certate, orate pro eis quos redarguitis atque conuincitis. pro io talibus enira propheta deurn deprecatur dicens: iraple facies eorum ignominia, et quaerent nomen tuum, domine. quod quidera iam fecit dominus, ut eorura facies ignominia Maximianistarum apertissime impleret; superest ut norint salubriter erubescere. ita enira nomen domini quaerere pote- w runt, a quo perniciosissime auersi sunt, dum pro eo suum nomen extollunt. uiuatis et perseueretis in Christo et multi- plicemini atque abundetis in caritate dei et in inuicem et in omnes, dilectissimi fratre9. LIBER SECUNDUS. 20 I. 1. Primis partibus epistulae Petiliani quas tantummodo inueneramus satis nos respondisse meminerunt qui ea legere uel audire potuerunt. sed quia postea tota est a fratribus inuenta atque descripta missaque nobis, ut uniuersae respondeamus, non erat defugiendum hoc officium stili nostri, non quia ille nouum 10 Ps. 82, 17 20 Primis partibus] cf. I 19, 21. 25, 27 22 tota) cf. III 50, 61 5 orbe Oml 14 potuerunt O 18 fratres] add. Kinit responsio Augustini episcopi catholici contra Petilianum et partem illius epistolae. incipit eiusdem Aurelii Augustini summi sancte religionis assertoris uera et firma respon8io contra totam epistolam ipsius Petiliani perfidi episcopi Donati- atarum disputata et elucidata sub distinctionibus nomimim OEiplicit liber primus sancti augustini episcopi contra petilianum et partem epistole illius. Incipit secundns eiusdem contra totara epistolam ipsius petiliani sub distinctionibus nominum PQ 24 difugien ium P diffugicndum Q IIII. Contra litteras Petiliani aliquid dicit, cui non iam multis modis et saepe responsum est; sed propter tardiores fratres, qui ea quae alicubi legerint ad omnia paria referre non possunt, ita morem geram eis qui me omnino ad singula respondere compellunt, ut quasi alternis sermonibus in praesentia disseramus. uerba ex epistula eius 5 ponam sub eius nomine et responsionem reddam sub meo no- mine, tamquam, cum ageremus, a notariis excepta sint. ita nerao erit qui me aliquid praetermisisse aut propter indiscretas personas se non potuisse intellegere conqueratur; simul etiam ut idem ipsi Donatistae, qui coram nobiscum disserere nolunt, ift per litteras quas suis ediderunt ita non effugiant respondentem sibi ad singula ueritatem, tamquam nobiscum faciem ad faciem colloquantur. 2. Ab ipso exordio epistulae suae Petilianus dixit: Petilia- nus episeopus dilectissimis fratribas compresbyteris et dia- is conibus ministris per diocesim nobiscum in saiuto euangelio constitutis: yratia uobis et pax a deo patre nostro et domitw Icsu Chrixto. 3. Augustinus respondit: Agnosco apostolicam salutationem. uideris quid dicas; unde tamen didiceris quod dicis aduerte. so sic salutat Paulus Romanos, sic Corinthios, sic Galatas, sic Ephesios Colossenses Philippenses Thessalonicenses. quae igitur dementia est cum his ecclesiis nolle communicare pacis salu- tem, in quarum epistulis didicisti pacificam salutationem? II. 4. Petilianus dixit: Bis baptisma uobis obiciiint hi qui » snb nomine baptismi animas suas reo lauacro poUuerunt, quibus equidcm obsrrnis sordes cuuctae mundiores sunt, quos pcruersa munditia aqua sua contigit inquitiari. 5. Augustinus respondit: Nec aqua nostra inquinamur nec uestra raundamur, sed aqua baptismi, in nomine patris et iilii so et spiritus sancti cum datur alicui, nec nostra nec uestra est, 8 morain Pml 10 iidem v 11 effugient 0 12 facie ad faciem PQe 15 curri prcsbyteri8 per comp. PQ 16 dioecesim » 19 respondit] B P 21 galathas PQ 22 colosenses PQ 23 his tx iis 0m2 24 didi- oiatis Q 25 ii v 29 AVG. 8 Q (passim) 31 spiritu Oml lib. II 1, 1—5, 11 25 sed illius de quo Iohanni dictnm est: super quem uideris spiritum sicut colnmbam descendentem et manen- tem super eum, hic est qui baptizat in spiritu 8ancto. 5 III. 6. Petilianus dixit: Conscientia namque dantis atten- ditur quae abluat accipientis. 7. Augustinus respondit: De conscientia Christi ergo securi sumus. nam si quemlibet hominem ponas, incerta erit accipientis mundatio, quia incerta conscientia est abluentis. 10 im. 8. Petilianus dixit: Nam qui fidem a perfido sum- pserit non fidem percipit sed reatum. 9. Augustinus respondit: Non est perfidus Christus, a quo fidelis homo fidem percipit, non reatum. credit quippe in eum qui iustificat impium, ut deputetur fides eius ad iustitiam. l» V. 10. Petilianus dixit: Omnis rcs mim origine et radicc consistit et, si caput non habet aliquid, nihil est, nec qnic- quam bene regencrat, nisi bono semine icgeneretur. 11. Augustinus respondit: Qnid te pro Christo uis opponere, sub quo te non uis ponere? ille est origo et radix caputque » nascentis, de quo non timemus sicut de, homine quolibet, ne forte sit fictus et pessimus et de origine pessima oriamur, de pessima radice surgamus, pessimo capiti conformemur. quis enim homo de homine seourns sit, cum scriptum sit: maledictus omnis qui spem suam ponitin homine? semenautem quoregene- » ramur uerbum dei est, id est euangelium, unde apostolus dicit: in Christo enim Iesu per enangelium ego uos genui. qui tamen etiam non caste annuntiantes euangelium annuntiare permittit et in hoc gaudet, quia, etsi non caste annuntiabant aua quaerentes, non quae Iesu Christi, castum so tamen erat quod annuntiabant et dixerat dominus de quibus- dam talibus: qnae dicunt facite, qnae antem faciunt 1 Ioh. 1, 83 18 cf. Rom. 4, 5 23 Hier. 17, 5 26 I Cor. 4, 15 27 cf. Phil. 1, 16. 18 29 cf. Phil. 2, 21 31 Matth. 23, 3 6 qnae Louan. qnl codd. v 7 ergo christi PQ 10 Petif. dii. Q (painm) 17 regenerat] regeneret Oml 23 lecrus Oml 26 IIIL Contra litteraB Petiliani facere nolite. dicunt enim et non faciunt. si ergo caste annuntiatur quod castum est, etiam ipse annuntiator, quia uerbo consociatur, credentem congenerat; si autem ipse non regeneretur, castum tamen sit quod annuntiat, nascitur credens non ex ministri sterilitate, sed ez ueritatis fecunditate. t, VI. 12. Petilianus dixit: Quae cum ita sint, fratres, quae potest esse peruersitas, ut qui suis criminibiis reus est atyum faciat innocentem, dicente domino Iesu Christo: arbor bona fructns bonos facit,arbor mala malos fructus facit. numquid colligunt de spinis uuas? et iterum: om- le /iis homo bonus de thesauro cordis sui profert liona, et omnis homo malus de thesauro cordis sui profert mala? 13. Augustinus respondit: Omnis homo, etiamsi non sit suis criminibu8 reus, alterum non facit innocentem, quia non est » deus. alioquin si ex innocentia baptizantis expectatur ut fiat innocentia baptizati, tanto erit quisque innocentior, quanto inno- centiorem a quo baptizetur inuenerit, et tanto ipse minua erit innocens, qnanto et ille a quo baptizatur; et si forte cootra aliquem tenet odium qui baptizat, hoc et illi qui baptizatur so imputabitur. ut quid ergo miser currit ad baptismum? ut ei dimittantur peocata sua an ut imponantur aliena? an sicut nauis mercatoris alia ponat, alia suscipiat? arborem autem bonam et fructum eius bonum et arborem malam et fructum eius malum homines solemus intellegere et opera eorum, sicut »6 consequenter ostenditur in uerbis quae tu quoque commemo- rasti: bonus homo de bono thesauro cordis sui pro- fert bona, et malus homo de malo thesauro cordis sui profert mala. cum autem dei uerbum praedicat aut dei sacramentum ministrat, non de suo, si malus est, prae- to 6 Quae CMm-13 profert mala) Cresc. III 11, U 8 Matth. 7, 17. 16 10. 27 Mattb. 12, 35 4 regeneretur 0m2 v aimuntiet (sicl) Oml regeneratetar PQ 5 steri- tate O 9 frnctna maloa P 29 nerbura dei PQ ant om. PQv 80 non de— ministrat om. PQ \ lib. II 5, 11—7, 15 27 dicataut ministrat, sed depatabitur in ois de quibus dictum «st: quae dicunt facite, quae autem faciunt facere nolite. dicunt enim quae dei sunt, faciunt autem quae sua sunt. nam si ita est, ut dicis, id est fructus baptizantium 5 ipsi baptizati ezistimantur, magnum malum Africae denuntiatis, si tot Optati pullulauerunt quotquot baptizauit Optatus. VII. 14. Petilianus dixit: Et iterum: qui baptixatur a mortuo non ei prodest lanatio eins. non nwrtuum corpus exanime nec hominin fnnus dure porreitum adseruit io esse Imptistam, sed dei non habcntem spiritnm qui mortuo comparatnr, sicnt alio loco discipnlo manifestat. euangelio protestante ait discipulus eins: domine, pcrmitte mihi sepelirc putrem menm; ait illi Jesus: sequere me, et sirit martuos, mortnos snos sepeliant. pater discipuli 15 noii erat luiptixatus, paganinii paganis addixit. nisi hoc de infidelibus dircrit, mortmis mortiium non potest sepelire. mortniis igitnr quidem non aliqua morte, sed nita sna per- cussus. nain qni sic niuit ut rcus sit, nita moitua crnciatur. ii mortno igitnr baptixari hoc cst morteni snmpsisse, non » nitam. agendiini nobis et diceiuliim est, quatenus truditor uita mortims Imbeatur. mortims est ille qui baptisnui uero nasci non meruit, mortims est ille similiter qtti iusto l/aptisino genitus mixtns est traditori. aml/o iiitam baptismi non ha- bent, e,t qui nmiujuam penitus habuit et qui habuit et amisit. » dicit enim dominus Jesus Christus: ttdiieiiiriil itt eiim septem spiritns neqniores et erit homo ille, drle- rior priore. 15. Augustinus respondit: Diligentius quaere quomodo dic- tum et quomodo intellegendum sit testimoniura quod de scrip- 2 Matth. 23, 3 7 Eccli. 31, 30 12 Matth. 8, 21—22 25 Matth. 12, 45 1 deputatur Q 3 enim] antem 0 6 baptitizauit 0 9 dure om. PQv asaernitP^p 10 habentem Bpiritum] habet christum 0 11 inter- ptmxi cum Q manifestat, euangelio protestante. ait eeU t> 17 quidem] qaid est codd. 18 nt om. Oml 22 iusto] iuxta eodd. baptiimura OmZPQ, cf. p. 14, 11 26 deteriore Pml 28 J III. Contra litteras Petiliani tura posuiati. nam quia mortui solent mystice appellari omnes iniqui, manifestum est; sed Christus, cuius est baptisma uerum, quod propter hominis uitia dicitis falsum, uiuit sedens ad dexteram patris et nec ipsa carnis infirmitate iam morietur et mors ei ultra non dominabitur. cuius baptismo qui baptizatur, non a.mortuo baptizatur. et si forte ministri, operarii dolosi, sua quaerentes, non quae lesu Christi, et euangelium non caste annuntiantes et Christum per contentionem et inuidiam prae- dicantes, propter iniquitates suas mortui sunt appellandi, sacra- mentum tamen dei uiui nec in mortuo moritur. mortuus enim erat Simun ille a Philippo in Samaria baptizatus, qui donum dei uolebat pecunia comparare, sed uiuebat ad eius poenam baptisma quod habebat. 16. Quam ait autem falsum quod dicis: ambo nitam ba- ptismi non httbent, et qai hamquam penitus habait et qai hal/uit et amixit, hinc licet aduertas, quod, qui baptizati apo- statant et per paenitentiam redeunt, non eis redditur baptismus, quem si amitterent redderetur. mortui sane uestri quomodo baptizant secundum sensum uestrum? an mortui non sunt — ut cetera taceam et dicam quod omnibus notum atque coti- dianum est — ebriosi, cum de uidua dicat apostolus: quae autem in deliciis agit uiuens mortua est? deinde in illo concilio uestro, quo Maximianum cnm suis anctoribus uel suis rainistris daranastis, ezcidit tibi quam eloquenter dixeritis: Aegyptiorum admodum exemplo pereuntium fune- ribus plena suntlitora, quibus in ipsa mortemaior est poena, quod post extortam aquis ultricibus animam nec ipsam inueniunt sepulturam? et amen unus eorum Felicianus utrum reuixerit uos uideriris, secum 4 cf. Rom. 6, 9 6 cf. II Cor. 11, 13 7 cf. Phil. 2, 21 cf. Pbfl. 1, 17. 15 11 cf. Act. 8, 13. 18. 19 14 p. 27, 23 21 I Tim. 5, 6 25 Sententia concilii Bagaienais, cf. p. 11, 7 15 penitus] add. non Q 16 auertas (hnl 18 redderentur Oml 28 inneniunt codd., iU est p. 11, 10 et Guud. I 39, 54, inuenerunt v, ut Cresc. IIII 63, 77 lib. II 7, 15-8, 17 29 tamen apud uos intus habet quos foris mortuus baptizauit sicut ergo a uiuo baptizatur qui uiui Christi baptismo indui- tur, sic a mortuo baptizatur qui mortui Saturni uel cuiuslibet alterius baptismo inuoluitur, ut interim cito dicamus, quomodo 5 uerba quae posuisti sine cuiusquam nostrum angustia possint intellegi. nam sicut accipiuntur a uobis, non uos explicare, sed nos uobiscum implicare contenditis. VIII. 17. Petilianus dixit: Agcndnm, inqutim, iu>bis diren- thtmque ext, quatenus perfitlns trttditor itita mortiim lutbeatur. iu ludas apostolns fnit. emu traderet Christum. itlemqite Iwnore ti/wstoli jicrdifo spiritaliter mortitus csf, stto postca luqueo utorituriin, sicnt xrriptmii rst: ptienitc.t iiic, iiiquit, quia fradidi sttnt/itiitem institin, rt ubiil et Ittqtteo se s n spend i t. Iiii/iico trtulitor pcriit, laqitcttm talibtts dcreli- 15 tjuit, dc quo tlominns Christus clamanit ad patrem: pater, tjuos drdisti milti, oiuues scrnani, etcx illis nulltta pcriit uisi filins jierditiouis. nt imple.rel n r scrip- turu. oliiu nnniqne Dunid sir in Cltin senteutimn dixcrnt qai essct Cltristuni perfidis tiuditnrus: cpiscoputum eins eo urcipiat al/rr. sit n.ror e.ius uitlua et filii ciits firfaui, ccce qmtittm est spiritns /noplictarnm, ut cuncta fittttra pro jnwsentibits uidrrit, ut aute pliiriuia saecala iiasrituriis traditor damnaretur I dcniquc nt dirtn sentrntia roiiipleretur, cjiiscopatttm rius ttjiOsfoli perditi saurttis yiathias a accepit. ucmo hiur stolitlits, nciiio prrfidus (lisjntfet: triitm- jihttm Mutltius, naii ininrittm rctulit, qui dc dtnniiii Christi uirtoria spolinni retnlit protlitoris. hor igilur facto ejiisco- /Hititm tibi t/nid itiudicus, hercs iteqnioris trtulitoris? ludas Clirisfiim carualiter tradidit, tu spiritaliter furcns euangelium 30 saiietnm ftammis sarrilcgis frtulidisti. Iudas lcgislatorem tra- didit perpZdis, ta quasi eius reliqiiias lcgem dci pcrdendam 12 Matth. 27, 4-5 15 Ioh. 17, 12 19 Ps. 108, 8-9 24 cf. Act. 1, 26 5 po88unt Qml 12 quia] qui 0 20 sit] »ic Pml 21 spiritus] christus 0 ut tm. 0 28 nequiori Oml 30 1 1 1 1 Contra litterai Petiliani hominibu* tradidinti. qui «f Irgetn diligen*. ut iuueiu* ifa- ekabaei. pro dei Irgibus urroreri*. si nex diri Itomiitum potest quos moriendo pro domino prrfirit immortale*: quorum unu* m-ilirrt fratrum tijronno sarrUrgo hae fidri um* respondit: tu quidtni. scelerate et impie, dt praesrnti uita * no* penli*: rrx autem intindi. qui regnat in aeter- num el regiti eia* UOii erit fini*. mortttos uos pro *ni* satteti* legibut in arteruae uitae i onuersa- lionem reniiieitabit. si hominis mortui testameutum ftammi* iiurudere*. uonue falsariu* puitirerisf qtiid te ergo 1» futurunt r*t. qni *aneti**imam legem dri ittdiri* incendistif Iudam fru-ti tiel in morte paenituit: te nou modo uon paenitet. uerum etiam tieqni**imus traditor nobis legeut srrtiantibits perserutor et ttiritifex exliti*ti. 18. Augustinus respondit: Cide quid intersit inter uestras i* maledicas uoces et nostras ueridicas asaertiones. adtende pau- lulum. ecce exaggerasti crimen traditionis et inuidiosissimis uerbis uelut copiosus inaentor Iudae nos perdito comparasti. ad hoc tibi ego cum breuissime respondero: 'non feci quod dicis. non tradidi: falsa obicis, numquam id probabis,' nonne » orunis iste uerborum ingentium fumus repente dilabitur? an forte probare conaberis? hoc ergo prius faceres et deinde in nos tamquam in conuictos quo uelles cumulo inuectionis in- •urgeres. ecce una uanitas: audi alteram. 19. Tu ipse, cum de praedicta Iudae damnatione loquereris, » diiisti: ecee ijuantiis est spiritus prophetarum. ttt cttnct fn- turn pro prarsmtUms ttiderit. ut aute plurima saccula na- Ktitttrus traditor damnaretitr, et non uidisti eadem prophetia stabili et certa et inconcussa ueritate, qua praedictum est 5 II Mach. 7, 9 25 cf. Ps. 108, 8—9 26 p. 29. 21 2 ti neij Senei Q 8 coniernationem c 10 te] de te PQv U ex- titiiti scripsi coll. p. 15, 13 eititit O eiistis PQv 16 attende PQv 17 eiageraiti O 18 captiosos v peidito] proditoii v 19 tibi] ifitnr PQ 21 ditabetnr Engelbreeht 23 qno] qoos Q 24 unaj oana Q 2* prophetiaj prophetica P propbetica et Q lib. II 8, 17-20 31 quod unus discipulus traditurus esset Christum, praedictum etdam qaod totus mundus esset crediturus in Christum. cur attendisti in prophetia hominem qui tradidit Christum et non ibi attendisti orbem pro quo est traditus Christus? quis tra- 6 didit Chri8tum? ludas. quibus eum tradidit? Iudaeis. quid ei fecerunt Iudaei? foderunt, inquit, manus meas et pedes, dinumerauerunt omnia ossa mea. ipsi uero consi- derauerunt et conspexerunt me, diuiserunt sibi uestimenta mea et super uestimentum meum mise- loruot sortem. quantum sit ergo, quod tanto pretio emptum est, in psalmo ipso paulo post lege: commemorabuntur et conuertentur ad dominum uniuersi fines terrae et adorabunt in conspectu eius uniuersae patriae gentinm, quoniam dominiestregnumetipsedomi- lsnabitur gentium. quis autem potest ad commemoranda cetera de orbe credituro innumerabilia prophetica documenta sufficere? sed tu laudas prophetiam, quia uides in ea hominem qui uendidit Christum, nec in ea uides possessionem quam emit uenditus Christus. ecce altera uanitas: audi tertiam. « 20. Inter multa tuae inuectionis uerba dixisti: si homini* mortui testamentiim flammis incenderes, nonne falsarius puni- reris? quid te ergo futnrum cst, qui sanctissimam legem dei iudicis incendisti? haec dicens non attendisti quod te utique mouere deberet, quomodo fieri posset, ut nos testamentum » incenderemus et in ea hereditate consisteremus quae illo testa- mento conscripta est; uos autem mirum est testamentum seruasse et hereditatem perdidisse. nonne in eo testamento scriptum est: postula a me et dabo tibi gentes hereditatem tuam et possessionem tuam terminos loterrae? huic hereditati communica et obice mihi de testa- mento quod uoles. nam quae dementia est ideo testamentum 6 P8. 21, 17-19 11 Ps. 21, 28-29 20 p. 30, 9 28 Ps. 2, 8 9 inper uestem meam Q 16 prophetica] prophetiae PQ 22 de te PQv 29 pr. tnam bia Qml 32 IIII. Contra litteras Petiliani tradere te noluisse flammis, ut contra uerba litiges testatoris? nos autem cum habeamus in manibus gesta ecclesiastica et municipalia, in quibus legamus eos, qui contra Caecilianum alterum episcopum ordinauerunt, potius fuisse diuinorum codi- cum traditores, non tamen insultamus, non inuehimur in uos 6 nec sanctarum paginarum cineres in uestris manibus plan- gimus nec Machabaeorum tormenta flagrantia sacrilegio uestri tumoris opponimus dicentes: 'uestra potiuB membra quam dei eloquia ignibus traderetis'. nolumus enim esse uani, ut alienis commissis, quae aut ignoratis aut improbatis, uobis inanem 10 strepitum concitemus. quod autem uos a totius orbis com- munione separatos uidemus, quod scelus et maximum et mani- festum et omnium uestrum est, si exaggerare uelim, tempus me citius quam uerba deficient et hoc tu si defendere uelis, ea es obiecturus orbi terrarum, quae si obicienda sunt ammo- 16 nes unde amplius accuseris, si obicienda non Bunt non defen- deris? ut quid ergo inflaris aduersus me de traditione quae nec mea est nec tua, si manet illud pactum, ut nobis non obiciamus aliena, si autem non manet, tua potius est quam mea? quamquam et manente illo pacto arbitror me iustissime ao dicere, ut ille iudicetur socius eius qui tradidit Christum, qui oum toto orbe non se tradidit Christo. ergo, inquit apostolus, Abrahaesemeneatis, secundumpromissionemhere- des, et iterum dicit: heredes quidem dei, coheredes autem Christi, idemque seraen Abrahae ad omnes gentes u pertinere demonstrat ex illo quod Abrahae dictum est: in eemine tuo benedicentur omnes gentes. quapropter puto iustum esse quod postulo, ut testamentum dei, quod iam olim apertum est, aliquantum aduertamus et, quem non in- uenerimus traditi coheredem, ipsum iudicemus traditoris here- 3« dem, ille pertineat ad Christi uenditorem, qui Christum negat 22 Gal. 8, 29 24 Rora. 8, 17 25 cf. Gal. 3, 8 26 Gen. 22, 18 8 tumoris Erasm., Louan. timoris codd. v, cf. e. gr. p. 12, 2 14 defi- ciunt Oml defedere Oml 15 admoncs PQv 16 si om. 0 17 ad- nersum PQ 18 ut et non om. PQ ut non nobis v 19 obiamua Oml lib. II 8, 20—10, 24 33 orbis emptorem. nempe quando se post resurrectionem disci- pulis demonstrauit et palpanda membra dubitantibus praebuit, hoc illis ait: quoniam sic Bcriptum est et sic opor- tebat Chri8tura pati et resurgere tertia die, et prae- s dicari in nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes, incipientibus ab Hierusalem. ecce a qua hereditate uos alienatis, ecce cui heredi resistitis! itane uero parceret Christo in terra ambulanti qui contradicit in caelo sedenti? adhuc non intellegitis, quoniam 10 quidquid nobis obicitis sermoni eius obicitis? promittitur chri- stianus orbis et creditur, impletur et contradicitur. cogitate, obsecro, quid pati pro tanta impietate debuistis; et tamen si quid passi estis nescio, non uidi, non feci. tu hodie qui non pateris uim persecutionis meae, redde mihi rationem separa- is tionis tuae. sed iterum ac saepe dicturus es, quae si non probas ad nerainera pertinent, Bi autem probas ad me non per- tinent. VIIII. 21. Petilianus dixit: His ergo criminibus saeptus esse uerus episcopus non potes. M 22. Augustinus respondit: Quibus criminibus? quid docuisti, quid ostendisti? etsi ostendisses crimina nescio quorum, quid hoc ad semen Abrahae in quo benedicuntur omnes gentes? X. 23. Petilianus dixit: Si apostoli persecuti sunt aliquem aut aliquem tradidit Christus? 25 24. Augustinus respondit: Possem quidem dicere ipsum satanan omnibus malis hominibus esse peiorem, cui tamen tradidit apo- stolua hominem ininteritum carn is, u t spiritussaluus sit in die domini Iesu, itemque alios de quibus dicit: quos tradidi satanae, ut discant non blaspheraare. so et dominus Christus flagellatos expulit de templo improbos mercatores, ubi etiam conexum est testimonium scripturae di- 8 Lnc. 24, 46-47 22 cf. Gen. 22, 18 27 ICor.5,5 29ITim.l,20 7 ieruaalem codd. (passim) 8 parcere 0 10 qaicquid codd. (passim) 25 sathanan PQ satanam t> 29 eathanae P sathane (h s. t ml) Q 81 con- nexam v LH. Augo.t. o. Don. II. 8 34 mL Contra litterae Petiliani centis: zelus domus tuae comedit me. ecce inuenimu» apostolum traditorem, Christum pereecutorem. possem ista dicere et te in non paroos aestus mittere, ut non querelas eorum qui patiuntur, sed animum eorum qui faciunt quaerere cogereris. sed hinc noli laborare; non ea dico, sed dico ad & semen Abrabae quod est in omnibus gentibus non pertinere, si quid non recte uobis factnm est fortasse a palea dominicae segetis, quae nihilominus est in omnibus gentibus. uos ergo reddite rationem separationis uestrae, sed prius attendite quales habeatis quos uobis obici non uultis, et uidete quam inique 10 faeiatis, cum aliena facta nobis obicitis, etsi ea quae dicitis probaretis. ita nulla erit ratio separatiouis uestrae. XI. 25. PetiliaDus dixit: At enim aliqui dtcent: 'filii non sumus traditoris'. eius est aliquis filius cuius facta sectatur. hi enim certissimi filii sunt idemque parentibus similes, quos is non ista caro nec sanguis, sed mores et facta parentibus consimiles genuerunt. 26. Augustinus respondit: Paulo ante nihil contra nos dice- bas, nunc iam coepisti dicere aliquid et pro nobis. haeo enim propositio tua in eo te tenet, ut, si nos hodie cum quibus agis 20 non conuiceris traditores et homicidaa et si quid aliud crimi- naris, quidquid tale ostenderis in eis qui nos tempore prae- cesserunt, omnino nobis obesse non possit quorum enim dissimilia facta habemus, eorum filii esse non possumus. et uide quo te commiseris. si aliquem forte etiam nostrae aetatis * hominem et nobiscum uiuentem de aliquo tali reatu forte con- uiceris, nullo modo praeiudicat omnibus gentibus quae in semine Abrabae benedicuntur, a quibus tu te separando sacri- legus inueniris. ita, quod fieri non potest, nisi omnes qui ubique sunt noueris omniumque mores et facta non solum so didiceris, sed etiam demonstraueris tam mala esse quam dicis, 1 Ioh. 2, 17 27 cf. Gen. 22, 18 7 aj ad Pm! 13 fllii traditoris eiaa non snmns. cet aliqnis filiue PQ 19 iam] etiam v 26 conninceris Oml 28 eacrile&na om. PQ lib. II 10, 24-13, 30 35 non habes cur obicias orbi terrarum, qui est in sanctis, nescio quos parentes, quibus eos probes esse consimiles. nec te ali- quid adiuuabit, si etiam demonstrare potueris eos qui tales non sunt cum eis qui tales sunt sumere sacramenta communia, 5 primo quia uos ipsos respicere debetis, cum quibus ea cele- bretis, quibus detis, a quibus sumatis et uobis eos obici noli- tis. deinde, si filii sunt Iudae, qui diabolus inter apostolos fnit, quicumque facta eius imitantur, cur non filios apostolo- rum dicamus qui non facta sua cum talibus, sed domini sacra- io menta communicant, sicut apostoli dominicam cenam cum illo traditore sumpserunt, ideo uobis longe dissimiles, quod homi- nibus unitatem seruantibus hoc obicitis quod conscissa unitate uos facitis? XII. 27. Petilianus dixit: De se ipso lndaeis dicit domiitns 15 Christus: si non fttcio faeta patris ntei. itolite mihi credere. 28. Augustinus respondit: lam supra respondi; hoc et uerum est et pro nobis contra uos est. XIII. 29. Petilianus dixit: Falsidiros et mendttces sic iden- «o tidem obiurgat: filii diaboli cstis; et ab initio eitim illc accasator fttit et in uciitate iton stctit. 30. Augustinus respondit: Non solemus legere: ille accu- sator fuit, sed: ille homicida fuit. quaerimus autem unde fuerit diabolus homicida ab initio et inuenimus, quod primum » hominein occiderit non gladium stringendo aut aliquam uim eorporaliter inferendo, sed persuadendo peccatum et a paradisi felicitate deiciendo. quod tunc paradisus, hoc nunc ecclesia. diaboli ergo filif sunt qui homines ab ecclesia seducendo inter- ficiunt. sicut autem per uerba dei nouimus ubi sit plantatus » paradisus, sic per uerba Christi ubi sit ecclesia didicimus: per omnes, inquit, gentes, incipiens ab Hierusalem. ab isto uniuerso ad partem quamlibet quisquis separat homi- 15 Ioh. 10, 37 20 Iob. 8, 44 31 Luc. 24, 47 1 orbi tm. Oml 2 probes scripsi probas codd. v cumsimiles Omt 24 diabolus fuerit Q 8* 3(3 Ilir. Contra littcras Petiliani nei», ille diaboli filius et homicida conuincitur. sed et uerbum quod ipse posuisti, ut de diabolo diceres: itle accusator fuit et in ueritate non stetit, uide in quos conueniat accusatis enim orbem terrarum criminibus aliorum, quos etiam ipsos acousare potius quam conuincere potuistis et in ueritate 5 Christi non stetistis. ille enim dicit ecclesiam per omnes gentes incipientem ab Hierusalem, uos autem in parte Donati. XIIII. 31. Petilianus dixit: Tertio quoqm simiUter persecn- toruni dementiam hoc noinine appellai: prot/enies uipe- rarum, quomodo fugietis iudiciitm t/cliennae? io ideoqne mitto ad nos prophetas et sapientes et scribas, et cx illis occidetis et cr uci fi yctis et fla- gcllabitis iu sijnaijotjis uestris, donec ueuiat supcr nos omnis sanguis iitstits, qnem r ffudistis in terra a sant/uine Abcl iusti usque ad santjitinem 15 Zftchariae filii Darachiae, queiifoccidistis inter templutn et ultare. mtmquid itere carualiter filii sunt uiptrarum ae uon magis mente serpenks et trilingui nuilitia Utduquc mortifero rt spiritu tteneni flagellaulrs? uere uiperae facti sunt qtti insontibus populis moiies morsibus uomucriint. 20 32. Augustinus respondit: Haec si dicam de talibus esse dicta quales uos estis, respondebitis: 'proba.' quid enim? tu probasti? aut si eo putas probari quia dicuntur, non opus est eadem repetere. recita illa ipsa tibi et a nobis in uos: ecce et ego probaui, si hoc est probare. et tamen disce quid sit 25 probare. neque enim extrinsecus quaero documenta, ut uos uiperas probem. ecce id ipsuni uipereum est non habere in ore firmamentum ueritatis, sed uenenum maledictionis, sicut 8criptum est: uenenum aspidum sub labiis eorum. et quia hoc passiru a quolibet in quemlibet dici potest, quasi 30 quaereretur quorum, continuo subiecit: quorum os maledic- tione et amaritudine plenum est. cum ergo talia dicitis 2 p. 35, 21 9 Mattb. 23, 33-35 29. 31 Ps. 13, 3 1 terram v (gr. M rf(? -rffi) 17 snnt fllii v 19 flagrantea PQo uere PQ 23 quia] quo v 27 est om. PQ 31 subicit PQ lib. II 13, 80-14, 33 37 in homine8 per totura mundum dispersos quos omnino igno- rati8, quorum etiam multi nec Caeciliani nec Donati nomen audierunt, nec auditis in silentio respondentes: 'non ad nos pertinet quidquid dicitis, non uidimus, non fecimus, quid loqua- !> mini penitus ignoramus,' uos qui nihil aliud uultis quam dicere quod probare omnino non potestis, quid aliud quam os nestrum maledictione et amaritudine plenum est? iam uide utrum uos possitis ostendere non esse uiperas, nisi ostende- ritis omnes christianos omnium gentium traditores esse et 10 homicidas et non esse christianos. immo uero etiamsi potestis singulorum hominum per totum orbem diffusorum uitas et facta nosse et ostendere, tamen antequam id faciatis, cum temere ista iactatis, os uestrum uipereum est, os uestrum maledictione et amaritudine plenum est. ostendite iam, si 15 potestis, quem prophetam, quem sapientem, quem scribam occiderimus et crucifixerimus et flagellauerimus in synagogis nostris. attendite, quanto labore impenso nullo modo probaturi sitis, quod Donatus et Marculus prophetae fuerint aut sapientes aut scribae, quia non fuerunt. quod etsi possetis, quid faciatis, 20 ut ostendati8 a nobis occisos quos nec nos ipsi nouimus, quanto minus orbis terrarum cui uenenoso ore maledicitis? aut uade potestis ostendere animum nos liabere consimileminterfectoribus eorum, quos nec saltem ab aliquibus interfectos potestis osten- dere? attendite haec omnia, uidete utrum aliquid horum uel 2o de orbe terrarura uel orbi terrarum probare possitis, cui tamen quia maledicere non quiescitis, in uobis uera ostenditis quae de illo falsa iactatis. 33. Porro si nos uelimus probare uos esse interfectores prophetarum, non imus longius, ut per loca singula colligamus, 30 quas furiosi uestri principes circumcellionum et ipsae cateruae uinulentonim atque insanorum non tantum ediderint ab initio 18 sqq.) cf. p. 46, 16 sqq. 1 quos] et quos t> 5 qui] que Oml 7 uestram Pml uidete ti 8 non| nos Moreliu» 17 probaturi sitis ] probastis v 18 fueric Oml 19 aut om. O 29 non imus (unus Q) longius] nimis longum sit v 30 cerci- celionum 0 cercicellionuiu P circellionum Q 31 uinolentorum OmSPQn 38 IIII. Contra litteras Petiliani schismatis uestri, sed omnino edere non desinant strages. de proiimo ago. proferantur eloquia diuina quae uersantur in manibu8 et nostris et uestris: eos teneamus interfectores pro- phetanim quos contradictores inuenerimus linguis prophetarum. quid ocius dici potest, quid citius ostendi potest? mitius age- 5 retis traiciendo ferrum per uiscera prophetarum quam quod lingua interficere conamini uerba prophetarum. dicit propheta: commemorabuntur et conuertentur ad dominum uniuersi fines terrae. ecce agitur, ecce impletnr; uos autem non solum contra id quod dicitur aures incredulas 10 clauditis, sed etiam contra id quod iam geritur linguas furiosas exeritis. audiuit Abraham dictum: in semine tuo benedi- centur omnes gentes et credidit et deputatnm est illi ad iustitiam. uos uidetis factum et reclamatis et non uultis deputari uobis ad iniustitiam quod recte deputaretur, etiamsi 15 nondum factum, sed tantummodo dictum non crederetis. immo non solum non uultis uobis deputari ad iniustitiaro, sed etiam si quid pro hac impietate patimini, deputari uobis uultis ad iustitiam. aut si non sunt istae persecutiones pro- phetarum, quia non fiunt ferro sed uerbo. quae fuit causa ut 20 diuinitus diceretur: filii hominum, dentes eorum arma et sagittae et lingua eorum gladius acutus? sed quando colligam ex prophetis omnibus omnia testimonia eccle- siae toto orbe diffusae, quae omnia contradicendo interficere et extinguere conamini? sed ligati estis, quia in omnem » terram exiit sonus eoruro et in fines orbiB terrae uerba eorum. uerumtamen unum illud commemorabo ex ore domini qui testis est testium: oportebat, inquit, im- pleri omnia quae scripta sunt in lege et pro- phetis et psalmis de me. quae sunt haec, ipse indi- so 8 Ps. 21, 28 12 Gen. 22, 18 13 Gen. 15, 6. Rom. 4, 3 21 Ps. 56, 5 25 Ps. 18, 5 28 Luc. 24, 44 1 sed] add. et ti desistant Pv 2 elequia 0 5 otins Q doctius v 13 illi] ei PQ 15 uobis depntari PQ iniustitiam] institiam O 30 sint Po lib. II 14, 33-15, 35 39 cet. tunc aperuit illis sensum, inquit, ut intellege- Tent scripturas, et dixit eis: quoniam sic scriptum est et 8 i c oportebat Christum pati et resurgere a mortuis, et praedicari in nomine eius paenitentiam set remissionem peccatorum per omnes gentes, in- cipientibus ab Hierusalem. ecce quod scriptum est in lege et prophetis et psalmis de domino; ecce quod de se et de ecclesia ipse dominus aperuit se ostendens, illam promit- tens. uos autem his tam manifestis testimoniis resistentes et w ea, quia delere non potestis, deprauare conantes quid faceretis, si inneniretis membra prophetarum, qui sic saeuitis in eloquia prophetarum, ut nec dominum audiatis impletorem manifesta- torem expositorem prophetarum? nam quantum potestis, etiam ipsum caeditis, quando et ipsi non ceditis. is XV. 34. Petilianus dixit: De uobis quoque Dauid (in) per- secutores haec dicit: sepu lchrum patens est guttur eorum; linguis suis dolose agebant; uenenum aspidum sub labiis eornm quorum osmaledirtione et amaritudi ne plenum est; ueloces pedes eorum ao ad effundendum sangninem; contritio et infclici- tas in uiis eornm, et tiiam pacis non cognouerunt; non est timor dei ante ocnlos corum. nonne rogno- scent omnes, qui operantur iniqui latem, qui dcuo- rant plebem meam sicut cibum panis? as 35. Augustinus respondit: Sepulchrum patens est guttur eorum,unde mendaciorum mortes exhalant; os enim quod men- titur occidit animam. si autem nthil est uerius quam id quod dixit Christus, ecclesiam suam per omnes gentes incipientem ab Hierusalem, nihil est mendacius quam id quod dicitis 'in 3o parte Donati'. linguae autem dolosae sunt eorum, qui cum facta sua nouerint non solum se dicunt iustos esse homines 1 Luc. 24, 45-47 16 Ps. 13, 3-4 26 Sap. 1, 11 28 cf. Lne. 24, 47 6 ert in mg. 0 9 his tamj irtam Oml 15 in addidi, cf. p. 29, 18 pereecutoribo. Pm2v 26 eialant codd. 27 aniraum P 31 nouerunt PQ 40 I III. Contra litteras Petiliani eed etiam iustificatores hominum, quod de uno diotum est qui iustificat impium et quod sit iustus et iustificanB. iam de ueneno aspidum et ore maledictione et amaritudine pleno satis diximus. ueloces pedes autem ad effundendum sanguinem etiam Maximianistas habere dixistis; testis est plenarii uestri concilii & sententia totiens gestis proconsularibus et municipalibus alle- gata. illi autem neminem, quantum audimus, corporaliter occi- derunt. intellexistis ergo etiam spiritali caede animarum san- guinem fundi gladio schismatis, quod in Maximiano damnastis. uidete ergo si non sunt pedes uestri ueloces ad effundendum 10 sanguinem, cum praeciditis homines ab unitate orbis terrarum, si hoc in Maximianistis recte dixistis, quia praeciderunt aliquos a parte Donati. itane nos uiam pacis non cognouimus, qui studemus seruare unitatem spiritus in uinculo pacis, et uos eam nostis, qui sermoni Christi quem habuit post resurrec- ir> tionem cum discipulis suis tam pacifico, ut inde inciperet dicens: pax uobiscum, ita resistitis, ut nihil aiiud quam hoc ei dicere conuincamini : 'tu quod dixisti de unitate omnium gentium falsum est, nos quod dicimus de crimine omnium gentium uerum est>? qui dicerent ista, si esset timor dei ante *> oculos eorum? uidete itaque, si non ista cotidie dicendo plebem dei diffusam toto orbe terrarum tamquam cibum panis denti- bns finire conamini. XVI. 36. Petilianus dixit: Monet etiam dominus Christus: cauete n pscudoprophetis; neniunt ad uos in ue- »> stitn ouium, intus autem sunt lupi rapaces. ex fr uctihus eorum cognoscetis eos. 37. Augustinus respondit: Si abs te quaeram, quibus nos fructibus lupos rapaces esse cognoscatis, dicturus es crimina aliena nec in eis quorum esse dicuntur umquam probata. si » autem tu a me quaeras, quibus fructibus uos potius esse lupos 2 cf. Bom. 4, 5. 8. 26 5 cf. p. 17, 19. 22, 20 14 cf. Eph. 4, 8 17 Iob. 20, 19 25 Matth. 7, 16-16 2 iam] nam v 10 sint v 20 qui idtm quod qnomodo 23 cf. II HZ, 72 extr. 25 nenient PQ qni naniunt t> ueatitum OQ neatimentiB v, Sf. III 58, 70 lib. II 15, 35-18, 40 41 rapaces cognoscaraus, obicio schismatis crimen quod tu negabis, ego autem statim probabo: neque enim communicas omnibus gentibus et illis ecclesiis apostolico labore fundatis. hic dictu- rus es: *non communico traditoribus et bomicidis'. respondet tibi 6 semen Abrahae: 'haec sunt illa crimina uel non uera uel non mea*. sed haec interim sepono, tu ostende ecclesiam. iam uox illa mihi sonabit, quam in pseudoprophetis uitandam dominus monuit ostendentibus partes et ab uniuerso alienare conanti- bus: ecce hic est Christus, ecce illic. sed usque adeo 10 putas ueras oues Christi cor lion habere quibus dictum est: nolite credere, ut lupum audiant dicentem: ecce hic est Christus et pastorem non audiant dicentem: per omnes gentes, incipientibus ab Hierusalem. XVII. 38. Petilianus dixit: Sic sic, improbe persecutor, 15 quocumque te uelamine bonitatis obtexeris, quocumque nomine pacis bellum osculis geras, quolibet iniitatis uocabulo homi- ntttn gentis inlicias, qui kactenus fallis ac dccipis, uere dia- Ijoli filius e.i, dum moribus indicas patrem. 39. Augustinns respondit: Haec a nobis in uos dicta esse ao reputa et, ut noueris in quos potius conueniant, quae superius dixi commemora. XVIII. 40. Petilianus dixit: Nec adeo mirum quod tibi nomen episcopi inlicite assumis. kaec est uera diaboli con- suetudo, ita dernum decipere, si sibimet niiulicet uocabulum »5 sanctitatis, apostolo praedicantc: ncc mirum cst, inquit, si ipse satanas transfigurat se nelut angelum tucis et ministros suos quasi ministros iustitiae. nec tnirum est ergo quod tc falso episcopum uocas. nam et illi angeli perditi, amatores uirginum mundariarum, qui carnem so corrumpendo corrupti sunt, licet diuinis exuti uirtutibus angeli esse desieri?it, iwmen tamen retinent angebrum sescque semper 9. 11 Matth. 24, 23 12 Luc. 24, 47 16 cf. p. 12, 18 25 II Cor. 11, 14—15 17 illicias PQv actenus Oml 23 episcopi] chriBti Q 24 uendicet P 26 ti] quoniara (vip)PQ catbanasPQ 28 falsum codd. 31 desierunt^m/ 42 IIII. Contra litteras Petiliani angehs putant, qui diuina soluti militia in exercitttm diaboli simUes transierunt, deo magno clamante: non permanebit spiritus meus in hominibus istis in aeternum, quoniam caro sunt. quibus reis ac uobis dicet dominus Christus: ite in ignem aeternum, quem paranit pater 6 tneus diabolo et angelis eius. si angeli mali non essent, diabolus angelos non halieret, quos et sancttts apostoltts in illo iudicio resurgendi a sanctis hominibus dicit esse damnandos: nescitis quoniam angelos iudicabim us? si ueri angeli essent, iudicium in angelos deihomines non haberent. sic quoqnc »o apostoli sexaginta, qui cum domino Christo duode.cim dere- lictis a fide apostatae recesserunt, in tantnm hominibus mi- seris adhuc putantur apostoli, ut ex his Manicheus et ceteri multi-s diabolicis sectis multas animas implicent. qttas nt caperent prodierunt. natn profecto pcrdittts Maitichcus, si 15 tamen fuit, in illis seraginta ponendus cst, si nomen eiti.s ajyostoli inter duodecim (iton) continetur. at in locum Iudac traditoris sitbrogato Mathia uoce Christi orilinatns est ut tertins decimus Paulus. qui scse apostoloittm nouissimum mtmorat, ne quisquis esset posterior apostolus crederettir. sic enim dixit: » cgo enim sum nouissi mus apostolorum,quinon sttm dignus uocari apostolu s.quia persecu tus suni eccle- siam dei. nec in koc nobis blandiamini: ludaetts haeo feceratf lieet et uos nobis perniciem nt pagani faciatis. bellum namqnc inlicite geritis quibus non licet repngnarc. uos enim cupitis » iiiuere nobis occisis, nobis uero uictoria est fugere uel occidi. 41. Augustinus respondit: Uideris quemadmodum teetimonia scripturarum posueris uel quomodo intellexeris: nihil ad rem de qua nunc agitur. ad lioc enim certe iata omnia dixisti, ut 2 Gen. 6, 3 5 Matth. 25. 41 9 I Cor. 6, 8 11 cf. Ep. c. Don. 13, 33 21 I Cor. 15, 9 2 dampnante 0 14 mnltisj multi PQ 15 prodierunt scripti perdi- derunt codd. e periernnt coni. v 16 non in illis Ov 17 non addidi, cf. Aug. Contra epitt. Manich. 5, 6 at] ant Ov interpunctionrm correxi 18 ut om. PQ 19 apostolornm] apostolis 0 apostolum PQ 21 nouisaimuaj minimus PQ 23 nec] ne Oml in om. 0 lib. II 18, 40-19, 43 43 probares esse falsos episcopos, sicut sunt falsi angeli et falsi apostoli. nouimus et nos esse falsos angelos et falsos aposto- los et falsos episcopos et sicut dicit uems apostolus falsos fratres; sed cum ab utrisque aduersus inuicem poasint ista 3 iactari, probare aliquid opus est, non inaniter loqui. in quos tamen conueniat crimen fallaciae, recole quae supra dixiraus et inuenies, ne taedio simus legentibus eadem saepius repe- tendo. et tamen quid hoc ad ecclesiam toto terrarum orbe diffusam, siue quod de palea eius, quae cum illa per totum 10 mundum est, potueris dicere, siue quod de Manicheo dixisti uel de ceteris diabolicis sectis? si enim ad triticum non per- tinet, quidquid etiam de palea dicitur quae adhuc cuin illo est, quanto minus pertinent ad membra Cliristi toto orbe dif- fusa tam olim et tam aperte separata portenta! u XVIIII. 42. Petilianus dixit: lul/rt nobis dominus Christus: cvm ?io.i persecuti fnerint hominr.s i n riuitate ista, fugite i n alteram; quodsi inea uos persequen- tur, fugite in alia/n. ameu rnim iliro uobis, non ronsummabit i .i cinitatrs Israhel, doncr ur/iiat 20 filitis hominis. si dc ludaeis rf paganis nobis pracinonet, tu qui christianum te me/nora* dira farln gentilium uon del/es imiUiri. an sic dro snuitis. ut iiextris manibus orr.i- (kimnr? erratis erratis, » hnr. rrrditis miscri; mm non habet deus earnificrs sacerdotes. 28 43. Augustinus respondit: Fugere de ciuitate in ciuitatem a facie persecutionis non haereticis uel schismaticis praecep- tum siue permissura est, quod estis uos, sed praedicatoribua euangelii, cui resistitis uos. quod ut facile probemus, nunc certe in ciuitatibus uestris estis et nemo uos persequitur. pro- 30 deundum ergo uobis est et reddenda ratio separationis uestrae. 3 ef. II Cor. 11, 26 15 iubel — 18 aliatn] huc usque pertinebat epiatolae Petiliani pars prima, cui Augustinus libro priino respondit ; cf. III 50, 61 16 Matth. 10, 23 2 falaos eue P 4 utriusque Oml possunt Qml 8 orbe terrarum v 18 enim (t<^p) icripri amen Oml, del. 0m2, om. PQv, cf. Gaud. 1 18, 19 oobia om.Q 19 israel codd. v 20 pagania et iudeis PQ 26 hereticos Oml 44 IIII. Contra litteras Petiliani neque enim sicut excusatur infirmitas carnis, quando cedit uiolentiae persecutionis, sic debet et ueritas cedere falsitati. proinde si persecutionem patimini, quare non dimittitis ciui- tates in quibus estis, ut impleatis quod ei euangelio comme- morati8? si autem non patimini persecutionem, quare nobis 5 respondere non uultis? ant si timetis forte, ne cum responde- ritis persecutionem patiamini, quomodo ergo imitamini eos praedicatores quibus dictum est: ecce mitto uos sicut oues in medio luporum, quibus item dictum est: nolite timere eos qui corpus occidunt, animam autem non 10 possunt occidere? et quomodo non facitis contra prae- ceptum Petri apostoli qui ait: parati semper ad respon- sionem omni poscenti uos rationem de fideetspe uestra? postremo quare per uiolentissimas turbas etiam ultro improbi estis ecclesiis catholicis ubi potueritis, quod innumera- 15 bilibus exemplis res ipsa indicat? sed dicitis uos loca uestra defendere et resistitis fustibus et caedibus quibuscumque po- tueritis. quare ibi non audistis uocem domini dicentis: ego autem dico uobis non resistere malo? aut si fieri potest, ut aliquando recte per uim corporalem resistatur uiolen- *> tis nec ideo praeceptum uioletur quod audimus a domino: ego autem dico uobis non resistere malo, cur non etiam hoc fieri potest, ut per ordinatas et legitimas potestates de sedibus, quae inlicite usurpantur uel ad iniuriam dei retinentur, pius expellat impium et iustus iniustum? neque enim eo »5 modo persecutionem passi sunt pseudoprophetae ab Helia quo- modo ipse Helias a rege iniquissimo, aut quia flagellatus est dominus a peraecutoribus, propterea passionibus eius compa- randi sunt quos ipse de templo flagellatos eiecit. restat ergo ut nihil aliud requirendum esse fateamini nisi utrum iuste an » 8 Matth. 10, 16 9 Matth. 10, 28 12 I Petr. 3, 15 18. 21 Matth. 5, 39 26 cf. III Rcg. 18 6 ne om. O 7 patimini O 8 ecce om. PQ 13 rationem ().*f«,vj om. Oo 19 aut] an Oml aut si aliquando fleri potest ut recte P 27 helyas Q nequis«imo Pv lib. II 19, 48-20, 45 impie uos separaueritis a communione orbis terrarum. nam 8i hoc inuentum fuerit quod impie feceritis, non miremiui si non desunt ministri deo per quos flagellemini, quia persecu- tionem patiraini non a nobis, sed sicut scriptum est ab ipsis 6 factis uestris. XX. 44. Petilianus dixit: Clnmal rursits ih raclo dominus Christtts ad Paiilum: tia u l c Saulc. i/itid me perseij ueris? durum est tibi c.ontra stimittum caltitrare. tiau- lus tttnc dichts cst, ut ci postmotlum baptisnta componcret io nomen. itobis cryo non durum esi Christtlin totiens persequi in sacerdotibus suis, domino ipso elnmantc: uc tetigeritis christos meos. saiictorum compulatc tot funera, et uitui- eem Christnm totiens oeeidistis. postrcino si sacrileyus nort sis, sanctus esse non potcs homicida. »5 45. Augustinus respondit: Defendite uos ipsos a persecuti- one, quam passi sunt a uestris qui cum Maximiano se a uobis separauerunt, et illic inuenietis defensionem nostram. si enira dicitis non uos fecisse, gesta proconsularia et municipalia reci- tamus. si dicitis recte uos illis fecisse, cur ipsi talia pati non » uultis? si dicitis: 'sed nos schisma non fecimus', hoc ergo quaeratur et, antequam constet an ita sit. nemo persecutores accuset. si dicitis etiam schismaticos persecutionem pati non debaisse, quaero utrum et de basilicis, in quibus insidiantur ad seducendos infirraos, expelli per ordinatas potestates non » debeant. si dicitis nec hoc debere, reddite prius Maximianistis basilicas et sic nobiscum agite. si dicitis debere, quaerite iam quid pati debeant a potestatibus ordinatis, qui eis resistendo dei ordinationi resistunt. unde aperte apostolus dicit: non enim sine causa gladium portat; uindex est enira Min iram ei qui raale agit. quodsi oranino diligenter ueri- tate tractata hoc inuentum fuerit, ut nec per iudicia publica 4 Sap. 11, 21 7 Act. 9, 4-5 11 Ps. 104, 15 27 cf. Rom. 13, 2 2S Rom. 13, 4 3 flagellamini Pml 12 tot computate Pml 18 uos non PQ 26 queri etiam O 4* tni. Cmsr* lil5*tM P-iTHUni seaismatici aliquifi pati <i*b*ant ae« 4* [•}•:» mfflitiarnrn « tallaeiarum iuarum peHairEur. rt -iiieTras inbis «£spiieerer quod Maiimianista* a quibasdam uestris ista perpessi suut. tfttt mm liberias >i* tot<> ajro dominL i-i est <i* Koca man*i<>. cla- maat frnmenta dominiea: 'nee a<i in pertiaec qio<i xiiania s> ■el quod palea nostra eommiccit. q-.ia •iispLi.xc nob»'? si oobis soflkere ad pariracionem facemiai. qioatam q<iMqu:i mali fic a ■eitris displicet aobts. qaare o-H erz> separastLi? aia<: eaim ■os aeeusac ip*a uestra defeniio. ji eaim propcerea aoi ab ittiquia partis Doaaci noa separarii. <iaia uaisqaisque sareinam u> nam portat. car ab iniquis orbis cerraram qaos patatds aat fineicis aoi separaiti*? an at iarcinam scaiimatii omnes pari- ter portaretii? 4f>. Et tamea qaaerimai a aobis. qaos aestrum a nostris probetis oeeijos. naliam qaidem lezem ab imperatoribai datam i* nt occi.ieremir.i reeolo. illi autem, <ie quibus maximam inui- diam facere ioletii, Jlarculus et Doaatus. ut m<vieracius dixe- rim. ineertam esc acram se ipji praecipicaaerint. sicut aestra doetrina non cessat eoti.iianis exemptis. an uero aiieuius pote- atatis io§§a praeeipitati sint. si enim ineredibile est magistros » rireamcellionum soiitas mortei sibimet intnlijse. quanto inere- dibikus potestates Romanas iniolita supplicia iubere potoisse! itaque de hae re. quam nimij inuidiosam putatii. si uerum *st qnod dicitis. qnid h >c perticet a-i dominieum tritieum? palea qnae forzs uolanit paleam quae intus reniansit accuset: » ■on enim tota poterit niii nentilabro ultimo separari. si autem est falsam. qui-J mirum si palea tamquam leui flatu dissen- aiODis ablata etiam dominicum triticum falsis criminationibus insectatur? quapropter de omnibus talibus inuidiosis eriminibus boc uobis frumentum Christi. quod per agrum, id est per » 10 ef. Gal. 6, 3 17 cf. Cr<~c. III 49. 34. Optat. III 6 2 HUntorl P«»l« PQc * oberios cod.i. 12 fingati* Qml tepa- ratia P 14 taraen) com p 20 sont Oml posi incredibile est tn P lUleta nunt: maloisse <ioac1o incredibilioa 21 cercicellioaom O circel- li.nam circe in longiore ras.. 0 27 est om. PQ fabam eat « lib. II 20, 45-21, 48 47 totum raundnm, cum zizamis crescere iussum est, libera et secura uoce respondet: 'si non probatis quod dicitis, ad nemi- nem pertinet, si autem probatis, ad me non pertinet'. ex quo fit ut, quicumque se ab ista unitate frumenti propter zizaui- » orum uel paleae crimina separauit, propter ipsum dissensionis et schismatis malum nec ab ipso crimine homicidii se possit defendere, dicente acriptura: qui odit fratremsuumhorai- cida est. XXI. 47. Petilianus dixit: Ergo, nt dirimus, dominus 10 Christus clamanit ad Paulum: Saule Saule, quid me persequeris? durum est tibi aduersus stimulum ralcitrare. dixit antern Paulus: quis es, domine? eiquc responsum est: ego Christns Xa xarenus, quem tu persequeris. et ille tremens ac stupens dixit: domine, uquid ine uis facere? et dominus ad illum: surge et intra in ciuitatem, et dicetur tibi quid te oporteat facere. et interpositis: surrerit autem Saulus a terra apertisque oculis suis nihil uidebat — o nltris furoris caecitas ocnlorum, perscquentis lumen obnnbilas, solo so baptismo recessura! — uideamus ergo in ciuitate quid gessit. introiit, inquit, Ananias ad Saulum, et cum impo- suisset ei manus, ait: Saulc fratcr, dominus misit me, lesus qui uisus est tibi in nia qna neniebas, ut uideas et implearis spiritu sancto. confestim » ceciderunt ab oculis eius tamquam squamae, et nismn recepit et surgens bapti uitus est. cum igitnr Paulus a crimine persequendi baptismo liberatus oculos sum- pserit innocentcs, cur non uus, persecidor ct traditor carcw falso baptismate, ab kis qms insequeris bapti-.ari? m 48. Augustinus respondit: Nec persecutorem nec traditorem probas quem uis denuo baptizare. et si probas aliquem, non est tamen denuo baptizandus persecutor et traditor, si iam 7 I Ioh. 3, 15 10 sqq.) Act. 9, 4-6. 8. 17—18 16 in om. Q 17 a) de PQv 18 inttrpunctionem correxi 20 ba- tiamo Pml 25 »c»m§ Q 28 peccator persecutor Pml 29 iis v 48 IIII. Contra litteras Petiliani Cbristi baptismo baptizatus est. Paulum quippe propterea baptizari oportuit, quia numquam tali baptismo tinctus fuit. itaque nihil habet simile ad causam, quam nobiscum agitis, quod de Paulo interponere uoluisti. sed si hoc non interpo- suisses, puerili declamationi locum non inuenisses ubi diceres: 6 o uttrix furoris caecitas, solo baptismo recessura! quanto enim fortius in uos exclamandum est: 'o ultrix furoris caecitas, quae non Paulo comparata, sed Simoni, nec accepto baptismo recedit a uobis!' nam si persecutores ab eis quos persequuntur bapti- zandi sunt, Priraianus a Maiimianistis baptizetur, quos instan- 10 tissime persecutus est. XXII. 49. Petilianus dixit: At enim constanter opponitis: 'dixit apostolis Christus: qui semel lotus est non habet causam nisi pedes lauandi. sed est mundus totus.' si uerba ista plenc discutias, stibsequentibus obtineris. sic 15 namque locutus est dicens: qui semel lotus est non ha- bet causam nisi pedes lauandi, sed est miindus totus; et uos mundi estis, sed non omnes. hoc autem dixit propter Iudam qui eum fuerat traditurus. quisquis ergo traditor factus es, baptismum perdidisti. denique postquam a> ipse damnaius est traditor Chrisii apostohts, undecim sic plenius eonfirmauit: iam uos mundi estis propter ser- monem quem locutus sum uobis; manete in me, et ego in nobis. et iterum his undecim dixit: pacem meam do uobis, pacem meam dimitto uobis. cum haec ergo ss damiuito ul diximus traditore apostolis undecim dicta sint, uos quoque traditores similiter pacem et baptismum non habetis. 50. Augustinus respondit: Si ergo perdidit baptismum tra- ditor, quisquis a uobis baptizatus postea traditor factus fuerit, » si redire ad uos uoluerit, denuo baptizetur. quod si non facitis, 6 p. 47, 18 8 cf. Act. 8, 9-19 13. 16 Ioh. 13, 10 22 Ioh. 15, 3—4 24 Ioh. 14, 27 2 tali numquam PQ 8 non— Siraoni om. PQ 9 a e. I. 0 persecun- tur Q 10 quos om. Oml 21 Christi, apostoloe v 31 ad uos redire t> lib. II 21, 48-23, 51 49 satis uos ipsi indicatis falsum esse quod dictum est: si quia ergo traditor factus es, baptismum perdidisti. si enim perdi- dit, redeat et reeipiat; si autem redit et non recipit, non per- diderat. deinde, si propterea dictum est apostolis: iam uos 6 mundi estis et: pacem meam do uobis, quia iam inde dis- cesserat traditor, non erat ergo munda et pacifica cena illa tanti sacramenti, quam priusquam ille eiiret omnibus dedit. quod si clausis ocnlis dicere audetis, quid faciamus nisi potins nos eiclamemus: 'o ultrii furoris caecitas eorum qui uolunt esse 10 legis doctores, sicut dicit apostolus, non intellegentes neque qnae locuntur neque de quibus affirment'? nisi tamen pertinaciae caecitas impediret, non erat difficilis intellectns, ut uideres non diiisse dominum praesente Iuda: 'nondum mundi estis', sed: iam uos mundi estis addidit u autem 'non omnes', quia ibi erat qui mundus non erat. qui tamen si praesentia sua ceteros pollueret, non eis diceretur: iam uos mundi estis, sed diceretur, ut diii: 'nondum mundi estis'. postquam uero ille discessit, diiit eis: iam uos mundi estis nec addidit: 'sed non omnes,' quia iam dis- » cesserat quo etiam praesente, sicut eis dictum est, mundi erant, sed non omnes, quia erat illic unus immundus. qua- propter his nerbis magis dominus declarauit in uno coetu hominum eadem sacramenta sumentium aliquorum immundi- tiam mundis obesse non posse. certe si putatis esse apud nos » similes Iudae, haec uerba nobis dicite: 'mundi estis, sed non omnes'. non autem hoc dicitis, sed dicitis propter quosdam immundos: 'immundi estis omnes'. hoc discipulis dominus Iuda praesente non diiit, et ideo qui hoc dicit non didicit a bono magistro quod dicit 20 XXIII. 51. Petilianus diiit: Quodsi nos bis baptismum facere dicitis, immo uos facitis qui oceiditis baptixatos. non, quia baptixatis, hoc dicimus, sed quin unumqnemque, dum lp.48,19 4Ioh. 15,3 5 Ioh. 14,27 9ITira. 1,7 28 cf. Luc. 18, 18 1 indicatis ncripsi iudicatis codd. v 6 cena Q 11 loquuntur v affirmant v 22 cetu Q 24 apud noa esse v 30 baptismom 0 UI. Augml c. Don. II. 4 50 IIII. Contra litteras Petiliani occiditis, sanguine suo facitis baptixari. etenim baptismum aquae uel spiriins extorto sanguine martyris qnasi factum est geminum. sic [autem] ipse namque saluator baptixatus primitus a Iolianne baptixandum sese professus est iterum non iam aqua nec spiritu, sed sanguinis baptismo cruce pas- b sionis, sicut scriptum est: accesserunt ad eum duo discipuli filii Zebedaei dicentes: domine, cum ueneris in regnum tuum, fac nos sedere unum ad dexteram tuam et alterum ad sinistram. respondit eis Iesus: difficilem rem petitis. numquid cali- 10 cem quem ego bibiturus sum potestis bibere et baptismum quod ego baptixor baptixari? dixerunt illi: posstimus. et ait illis: calicem quidem quem ego bibiturus sum bibere potestis et baptismum qnod ego baptixor baptixabimini, et cetera, si haec i& duo sutit baptismata, uestra nos laudatis inuidia, profitemur. cum enim nostra corpora occiditis, non bis baptismum faci- mus, sed impturmo nostro et sanguine baptixamur ut Christus. erubescite erubescite, persecutores: similes Christo martyres facitis quos post aqiuim ueri baptismatis sanguis baptista » perfundit. 52. Augustinus respondit: Primo cito respondemus quia non U08 occidimus, sed ipsi uosmet ipsos uera morte occiditis, cum uos ab unitatis uiua radice praeciditis. deinde si omnes qui occiduntur sanguine suo baptizantur, omnes latrones iniqui » impii scelerati, qui damnati feriuntur, martyres habendi aunt, quia suo sanguine baptizantur. si autem non baptizantur san- guine suo nisi qui occiduntur propter iustitiam, quia ipsorum estregnum caelorum, uide sis prius esse quaerendum propter 5 cf. Iob. 8, 5 6 Marc. 10, 35—89 28 Matth. 5, 10 3 autem del. Q nanque del. P sic autem ipse qnoque t>, cf. sic namqae p. 48, 15 4 a] ab Q 12 baptismo v quo PQo 14 bibere po- testiel bibetis (nt'«a»t) Q quidem meum (del.) bibetis quem ego bibiturus snm P baptismo t> 15 quo PQv 17 occidistis Oml non bis acripsi nobis 0 bis PQv 29 uide sis scripai uidistia codd. v, cf. uide potius p. 57, 27 lib. II 23, 51-53 51 quid patimini et postea quid patiamini. quid ergo buccae in- flantur, antequam facta defendantur? quid perstrepit lingua, antequam probetur uita? si schisma fecisti, impius es; si im- pius es, ut sacrilegus moreris, cum pro impietate puniris; si b ut 8acrilegu8 moreris, quomodo tuo sanguine baptizaris? an dicis: 'non feci schisma'? hoc ergo quaeramus: quid ante cla- ntaa quam probas? 53. An dicis: 'etsi sacrilegus sum, a te occidi non debeo'? alia quaestio est de atrocitate facti mei quod numquam uera- 10 citer demonstras, alia de baptisuio sanguinis tui unde te men- daciter iactas. nam neque occido te nec probas te ab aliquo occidi nec, si probes, ad me pertinet quicumque te occiderit, siue secundum potestatem legitime sibi a domino datam iuste fecerit siue sicut messis dominicae palea cupiditate aliqua mala » scelus admiserit: sicut ad te non pertinet qui recentibus tem- poribus cum intolerabili potentatu etiam militibus sibi comi- tantibus, non quia timebat aliquem sed nt ab omnibus timeretur, uiduas oppressit, pupillos euertit. aliena patri- monia prodidit, aliena matrimonia separauit, rcs uendendas » innocentium procurauit, uenditarum pretia cum dominis plan- gentibus diuisit. ex me ista dicere uidear, si non tacito nomine agnoscitur de quo dicam. quae si uera sunt, sicut ad uos ista non pertinent, ita nec quidquid dicis ad nos, etiamsi uera diceres. si autem falsa fama de illo collega uestro iusto et » innocente mentita est, nullo modo etiam famae credendum est, quae de innocentibus tamquam de traditoribus codicum uel tamquam de interfectoribus hominum seminata est. huc aceedit, quia ego illum commemoro qui uobiscum uixit, cuius natali- cia tanta celebratione frequentabatis, cui pacis osculum inter » sacramenta copulabatis, in cuius manibus eucharistiam pone- 15 qui rccentibus temporibus seqq.] cf. cap. 35, 82 1 patiamini] patiraini v 4 cum pro— moreria om. PQ 5 quomodo] add. ergo PQ 6 dicitis O 11 occido scripsi occidi codd. v, cf. p. 50, 23 13 sibi scripsi siue 0, om. PQv 15 ammiserit 0 16 intollerabili Pml potentu Q 21 dicere ista P 27 uc Oml 30 eucaristiam Oml 4* 52 IIII. Contra litteras Petiliani batis, cui uicissim danti manns porrigebatis, cuius aures inter tantos Africae gemitus surdas libera uoce offendere timebatis; quem nescio quis uestrum quia uel ex obliquo urbanissime tetigit, ut ei diceret quod comitem haberet deum, ingenti laude ferebatur. tu autem illos nobis obicis cum quibus non uiximus, quorum faciem non uidimus, quorum aetate uel pueri uel fortasse nondum nati eramus. quae est ista tanta iniquitas atque peruersitas uelle nobis iraponere sarcinas ignotorum, cum uos portare nolitis amicorum? clamat scriptura diuina: uidebas furem et concurrebas cum eo. si te non con- taminauit quem uidisti, cur mihi obicis qucm uidere non potui? an dicis: 'non cum eo concurri, quia facta eius displicebant mihi"? sed nempe ad altare accedebas cum eo. age iam, ut te defendas, discerne ista et dic aliud esse concurrere in pec- catum, sicut concurrerunt duo seniores castitati Susannae in- sidiantes, aliud cum fure accipere domini sacramentum, sicut apostoli cum Iuda etiam primam illara cenam acceperunt. faueo defensioni: sed cur non attendis quanto facilius in hac tua defensione absolueris gentes et terminos terrae qua hereditas Christi diffunditur? si enim potuistis furem uidere et cum fure uiso sacramenta communicare <et) tamen peccatum non communicare, quanto minus potuerunt remotissimae nationes cum Afris traditoribus uel persecutoribus, etiamsi uera dice- retis et osteuderetis, mala facta habere communia, quamuis cum eis tenerent sacramenta communia! an dicis: 'ego illum episcopum uidi, furem uero illum non uidi"? dic quod uis: etiam huic faueo defensioni, et in hac absolutus est a uestris criminationibus orbis terrarum. si enira uobis licuit cogniti hominis ignorare uitam, cur totus mundus ignotos ignorare non sinitur? nisi forte Donatistis licet nescire quod scire nolunt, gentibus non licet nescire quod scire non possunt. 54. An dicis: 'aliud est furtura, aliud traditio uel persecu- 3 cf. p. 10, 13 10 Ps. 49, 18 15 cf. Dan. 13, 10 5 obicU] ibicis Q 11 cor] cui Pml 17 cenam Q 18 de.fensioni P 19 defeasione P 21 et addidi 24 malefacta v 27 faueto Pml 111», II 28, 53-54 53 tio'? concedo alind es3e, nec modo laborandum est quid intersit ostendere. adtende compendium. si te ille non fecit furem, quia tibi non placet furtum, quis potest facere traditores aut homi- cidas eos quibus displicet siue traditio siue homicidium? prius 5 igitur confitere te esse quidquid mali fuit Optatus quem noueras, et uel sic mihi obice quidquid mali fuerunt quos ego non noueram. nolo mihi dicas: 'sed illa magna sunt, ista parua'. prius enim oportet fatearis ipsa parua de te, non ut ego quo- que fatear, sed ut uel sinam te dicere nescio quae magna de io me. Optatus quem noueras fecit te furem, quia collega tuus fuit, an non fecit? responde unum de duobus. ei dicis: 'non fecit', quaero <quare> non fecerit: quia nec ipse fuit, an quia nescis, an quia tibi displicuit? si quia nec ipse fuit, multo magis illos de quibus nos arguitis tales fuisse quales dicis i5 credere non debemus. si enim de Optato non est credendum quod et christiani et pagani et Iudaei, postremo et nostri et uestri dicunt, quanto minus credendum est quod uos de aliquo dicitis! si quia nescis, respondent tibi omnes gentes: 'multo magis nos nescimus quidquid de illis obicis nobis'. si quia tibi displicuit, eadem tibi uoce respondent: 'quamuis num- quam probaueris, talia tamen displicent nobis'. si autem dicis: *ecce me furem fecit Optatus ille quem noueram. quia collega meus fuit et cum illo ad altare accedere solebam cum ista committeret, sed non curo, quia leue est peccatum. te autem » illi traditorem homicidamque fecerunt', respondeo non me con- cedere, ut ego quoque traditor et homicida factus sim peccatis alienis, quia tu te alieno peccato furem factum esse confessus es; neque enim iudicio nostro, sed ore tuo fur factus es. noa enim dicimus unuraquemque sarcinam suam portare, sicut apo- » stolus testis est; tu uero non quia furtum fecisti uel <in) furtum consensisti, sed quia id quod alius fecit ad te pertinere exi- 29 cf. Gal. 6, 5 7 maga Oml 12 quare addidi, om. O cur supplevervnt PQo fece- rit) feeit v ipse fur fnit v 14 arguitis scripsi arguistis todd. r 26 3um Pml 30 in addidi furto Pm2v, cf. index 'consentio' 54 IIII. Contra litteras Petiliani stimasti, sub sarcina Optati ultro tuos humeros subdidisti. nam sicut apostolus ait, cum de cibis loqueretur: scio et confido in domino Iesu quia nihil commune per ipsum; sedeiquiexistimataliquid communeesse, illi commune est, eadem regula dici potest aliena peccata & non pertinere ad eos quibus displicent, sed si quis existimat ad se pertinere, pertinent ad eum. quapropter tu nos non tenes traditores nec homicidas, etiamsi aliquid tale probes de his qui nobiscum sacramenta communicant; te autem, etiamsi tibi displiceat quidquid fecit Optatus, furem tamen tenemus non 10 per calumniam nostram, sed per sententiam tuam. et ne putes hoc leue esse, apostolum lege dicentem: neque fures re- gnum dei possidebunt. qui autem regnum dei non possi- debunt, non erunt utique ad dexteram inter illos quibus dice- tur: uenite benedicti patris mei, percipite regnum 15 quod uobis paratum est ab origine mundi. si ibi non erunt, ubi erunt nisi ad sinistram, inter illos ergo quibus dicetur: ite in ignem aeternum qui paratus est dia- bolo et angelis eius? frustia ergo te securum facis leue putando peccatum, quod a regno dei separat et in ignem mittit 20 aeternum. quanto melius ad ueram confessionem confugies et dices: 'unusquisque nostrum proprium onus portabit et a tri- tico paleam uentilabrum ultimum separabit!' 55. Sed uidelicet times ne statim tibi dicatur: 'cur ergo, dum aliis aliena onera conamini iraponere, ausi uos estis ante » ultimum uentilabrum a totius mundi dominica segete separa- re?' itaque uos, quibus displicent facta uestrorum, dum cauetis ne uobis obiciatur schisma quod omnes fecistis, etiam peccatis uos implicatis quae uos non fecistis, et dum timet uir disertus Petilianus.ne mihi liceat dicere non me esse talem qualem fuisse w 2 Rom. 14, 14 12 I Cor. 6, 10 15 Matth. 25, 34 18 Hatth. 25, 41 22 cf. Gal. 6, 5 cf. Matth. 3, 12 1 sarcino QmJ 6 ad eos non pertinere v quis] quid OmJ 8 omi- cidas OmJ iis ti 9 etiamsi tibi] etiam sibi 0 14 dicitux Pm2 23 palea 0 29 timet uir scripri timetur codd. timet v, cf. uir diserte cap. 98, 226 et Cresc. III 55, 61. 71, 83. IIII 11, 13 lib. II 28, 5*-26, 60 55 putat Caecilianum, ipse cogitur dicere esse se talem qualem fuisse nouit Optatum. an tu non es talis qualem illum fuisse Africa tota conclamat? nec nos ergo tales sumus, quales illos quos nobis obicitis uel error uester suspicatur uel furor infamat s uel ueritas probat; multo minus talia sunt per omnes gentes frumenta dominica, quae istorum nec nomen audierunt. nulla igitur causa est, cur tanto scelere separationis et sacrilegio schismatis pereatis. et tamen si quid pro hac tanta impietate diuino iudicio patiamini, etiam baptizari uos uestro sanguine io dicitis, ut parum sit quod diuisi non compungimini, nisi etiam puniti gloriemini. XXIIII. 56. Petilianus diiit: At enim in eodem perduratis: 'qui semel lotus est non habet causam nisi pedes lauandi.' semel est quod habet auctorem, semel est quod a ueriias firmat. 57. Augustinus respondit: Baptismus in nomine patris et filii et 8piritus sancti Christum habet auctorem, non quem- libet hominem, et Christus est ueritas, non quilibet homo. XXV. 58. Petilianus dixit: Nam cum reus falsa committas, 20 bis baptisma ego non facio quod semel ipse non facis. 59. Augustinus respondit: Nec reos nos probas et, si reus baptismo falso baptizat, non habent uerum baptismum quot- quot ab eis baptizantur, qui apud uos non solum manifesti, sed etiam occulti iam rei sunt. si enim rem dei dat qui baptis- » mum dat, cum iam deo reus est quomodo rem dei dat, si reus uerum baptismum non dat? sic enim expectatis, ut et uobis reus sit, quasi quod daturus est uestrum sit XXVI. 60. Petilianus dixit: Nam si ueris falsa perrnisceas, isdem saepe uestigiis uerum falsitas imitatur. sic sic hominem 3o simulat naturae pictura ueiumque coloribus exprimit falsa facies ueritatis. sic sic speculi nitor tiiittum rapit, ut reuocct 13 Ioh. 13, 10 16 cf. Matth. 28, 19 18 cf. I Ioh. 5. 6 • 26 sic] aed v 27 reus nobis PQ 29 hisdem Om2PQ iisdem v 30 uerunqne Oml uerum, quae PQo falsas PQv w> ITX Ciatr» '.'.z.trti l*€tl.:ii: «wto i*f»u&t**: mt m**i->i>m «■»»•»'•»-»'": »tf mhitm*. nt im*n tirtimr.t '#"imm ftrir* w »*»»»."£# K>9f>T*mt. tnrnfi.-mqtmr naift m-n.tin f"..-xmt. mt if**i *» >t-»i p*r~*4em: •armli ■immm im nlr*.-o **** »yn fjmytmt. >f.*n f— :>.■••> m**i*v -* •• xrterii imnno. r** mfmtmnf mrr-zmn ex j*tr>.. wmttmitei' >'mi- & inUm. i.w»«,W a>i*o »*r». . '.*:. £»-*>i f;*n m-:-'»Crrf i*d nJimti '*t kf,mi'.'m fimtftrm. n/invi vm* -ttn. mr-m pmln fdtff fjrrSnnfi f'f*r^t f ••■:•! •••' '•>.''*. '>f ■$••■>* &~-~.>tr>t* mtm- mWio >i'rr*> k*r**i** trpr.tft? ^-r- ■"'«*> irtmtH^i <*t mmimti d>>»»f> m f"*i fti>rv*i '*t r-.ar* y..-i>,r**i-. m 61. Aoja-rl-i* r«?->;ir:: Iztz* *n:*5ej. erianasi ia hoaiiae faUacmim»! foerit. bafdsc^x Ccristi fali:tat<?n u-xare? absit q^ieaa «t d->tt:ni -nm ba-wcna. qu>i per uiu agruB. i& est baic mu^dom. imi» ia rr«s*fc. id es* as-Tse ia uaera wrr.Vi. i&Tet xizacia *xe*f*re iuss-m est_ i*stris miledk-us ** iBterisse cre-iarcr. a»»rszc;aa:ea ei ia ipcis liiaeLsj. <pae aaaue ia tb-m b a e>Il:2i s*d tilenri pneeepta sant. et n ip«a paiea. q-;ae e-:n ciri oltimo nenriiabro tota s*parabi:ur. xadet qoL?«2iim dieere taisom esse baprisma qood ia nomi-e patris et f.'..i et spirin» saceti datar et somitur? qsos tesrimooio a> grao.^aumm femicaram eonoietos ael eoilecas ael presbrteros aestroi ab honore depociris — qoandocui-iem ista eiem:>ia abiqoe bob desont — . qaaero. antequam eonaineereutur. atram faUaces foerint an ueraees. respoBdebis oriqoe: 'tYiiaees'. cor ergo Berom baptiarnam et habebant et dabant? cor in eb diainam oeri- a> tatem noo eorrompebat homana failaeia? aonne aerisaime seriptoai est: sanetas enim spiritas diseiplinae effa- riet fietom? fietos ergo istos eum sanctos spiritos fageret, cur apud eos baptismi ueritaa erat nisi qoia spiritas saactos bominis fallaeiam, non ueritatem sacramenti fugiebat? porro » 13 ef. Manb. 13. 24—30. 36—43 1S et Vatth. 3. 12 27 Sap. 1, 5 1 eeaiaa Om2PQt Cocnlig daliwtu ttt) 4 nnibne mrimti ankra codd. • imago, res tenpn ircagines codd. c 6 adeo| ideo v 9 aaimaa OQ 14 aa«ae ad memrm e 19 quisqae t> 21 s^aaidatanw Oml 25 di- ohtam Pml 2ri spiritos aaaetas Q Iib. II 26, 60-28, 65 57 si et fallaces habent baptismum uerum, qui hoc habet <quam- uis a fallacissimo baptiiatore acceptum, idem habet) quod ue- raceB habent. unde te oportet aduertere sermonem tuum potiut esse pigmentis puerilibus coloratum, et ideo qui neglecto 6 uerbo uiuo fucia talibus delectatur, ipse amat pro ueritate picturam. / XXVII. 62. Petilianus dixit: At enim dieit apostolus Pau- lus: unus deus, una fides, unum baptisma. unum nos profitemur; nam certum est eos qui duo existimant in- w sanire. 63. Augustinus respondit: In uos ista dicitis, sed insaniendo nescitin. illi enim dicunt dno baptismata, qni aliud existimant habere iustos, alind iniquos, cum neque istorum neque illo- rum sit, sed sit Christi, in utrisque unum, quamuis ipsi non 16 sint unum, sed id quod est unum isti habeant ad aalutem, III i ad perniciem. XXVUI. 64. Petilianua dixit: Uerum ut aliquid comparenk, solem geminum uideri furiosis, licet nubes caerulea saepe concurrat eiusque decolor facies splendore percussa, dum radii so soUs ab eadem redeunt, quasi proprios radios emittere uide- atur, sic sic in fide baptismatis aliud est quaerere imagines, aliud agnoscere ueritatem. 65. Augustinus respondit: Quid loqueris, quaeso? quando nubes caerulea radios solis percussa repercutit, numquid furi- » osis quasi dno soles apparent ac non omnibus qui intuentur? cum autera furiosis ita nidetur, solis ipsis uidetur. sed si raoleatum non est quod ammoneo, uide potius, ne forte talia dicere et sic loqui furiosum sit. nempe tamen hoc dicere uolu- isti, iustos habere ueritatem baptismi, iniustoB autem imaginem. » si ita est, audeo dicere imaginem fuisse in illo uestro cui noo 4 ef. Cic. De or. II 45, 188 8 Eph. 4, 5 1 habet] habent Pv tmtentiatn expleui, cf. p. 66, 11. 58, 14 2 qood] add. non PQ 18 istorum] iustorum O 18 uidere furiosi Oml 26 cum antero— ipais uidetnr om. PQ 27 adrooneo OQ ne forte potius Qml 29 iuito 0 jmaginem P 58 IIII. Contra litteras Petiliani deus, sed quidam comes erat deus, neritatem autem uel in te uel in illo qui hoc in eum eleganter emisit, quando ei dizit: cui comes est deus. et discernite illos quos uterque baptizauit et in aliis approbate baptismum uerum, ab aliis autem ezcludite imaginem et introducite ueritatem. s XXVIIII. 66. Petilianus dizit: Sed ut haec minora discur- ram, numquid ius dicit qui non est curiae magistratus, aut id qtiod dixerit itis est, cum priuati persona publica iura perturbet? an non magis reus non modo non prodest, sed cum eo quod conficit falsarius obtinetur? 10 67. Augustinus respondit: Quid, si iste priuatus atque fal- sarius legem imperatoris alicui det, nonne ille, cum contulerit cum eis qui hanc habent et ipsam esse inuenerit, non attendit a quo acceperit, sed quid acceperit? falsarins quippe quando ez sua falsitate dat aliquid, falsum est; quando autem alienum u uerum ab aliquo datur, etiamsi a falsario detur, quamuis ille weraz non sit, uerum est tamen quod datur. XXX. 68. Petilianus dizit: Aut si quisquam carmina sacer- dotis memoriter teneat, numquid indc sacerdos est, quod ore sacrilego carmen publicat sacerdotis? *> 69. Augustinus respondit: Ita istud dicis, quasi modo quae- ramus quis sit uerus sacerdos et non quid sit uerum baptisma. ut enim sit quisque uerus sacerdos, oportet ut non solo sacra- mento, sed iustitia quoque induatur, sicut scriptum est: sacer- dotes tui induantur iustitia. qui autem solo sacramento 25 eacerdos est, sicut fuit pontifez Caiphas, persecutor unius et uerissimi sacerdotis, quamuis ipse non sit ueraz, quod dat tamen uerum est, si non det suum sed dei, sicut de ipso Caipha dictnm est: hoc autem non a se dizit, sed cum esset pontifez prophetauit. et tamen, ut eo quoque *> simili utar quod ipse posuisti, si audias ab aliquo uel profano 1 cf. p. 52, 8 24 Ps. 131, 9 29 Ioh. 11, 51 7 iusj instius 0 16 detur] datur O 22 quis] quid PQ quid] quis 0 quod PQ 26 caipbas pontifei P 31 prophano Q lib. II 28, 65-30, 69 59 precem sacerdotis uerbis et myateriis euangelicis conformatam, numquid potes ei dicere: cnon est uera\ quamuis ipse non solum uerus non sit, sed etiam nullus sacerdos sit, cum apo- stolus Paulus quoddam testimonium uerum esse dixerit Cre- s tensis nescio cuius prophetae, qui inter prophetas dei non computabatur? ait enim: dixit quidam ex ipsis proprius eorumpropheta:Cretensessempermendaces, malae bestiae, uentres pigri. testimonium hoc uerum est. si ergo apostolus nescio cuius alienigenae testimonium, quia io uerum comperit, etiam ipse adtestatus est, cur nos, apud quem- libet inuenerimus quod Cbristi est et uerum est, etiamsi ille apud quem inuenitur peruersus et fallax est. non discernimus uitium quod homo habet et ueritatem quam non suam sed dei babet, et dicimus: 'sacramentum hoc uerum est,' sicut 15 ille ait: testimonium hoc uerum est? numquid ideo dicimus: 'etiam ipse homo uerax est', quia dicimus: 'sacra- mentum hoc uerum esf? sicut et apostolus numquid ideo prophetam illum inter prophetas dei computauit, quia quod in eo uerum inuenit uerum esse firmauit? sirailiter idem apo- 20 stolus, cum apud Athenas esset, inter aras daemonum aniraad- uertit aram quandam in qua scriptum erat: ignoto deo, et hoc testimonium ad illos in Christo aedificandos assumpsit, ita ut hoc commemoraret in sermone suo atque subiungeret: quem uosignorantescolitis, huncuobisnosadnuntiamus. 25 numquid quia uel inter idolorum aras uel a sacrilegis erectam aram illam repperit, propterea quod in ea ueruru erat damnauit aut respuit, aut propter uerum quod in ea legerat etiam sacri- legia paganorum sectanda esse persuasit? consequenter autem cum ipsum etiam dominum illis ignotum, sibi autem notum » etiam illorum notitiae, sicut congruere iudicabat, insinuare uellet, ait inter cetera: et quidem non longe positum 6 Tit. 1, 12-13 21. 23 Act. 17, 23 31 Act. 17, 27-28 3 cum] sed cum Pml 8 ucntris PQ 9 teatimonio PQu 13 et om. PmlQ 14 hoc sacramentum P 24 annuntiamus OQ 25 ydo- loram P 26 reperit v 60 IIII. Contra litteras Petiliani ab unoquoque nostrum. in illo enim uiuimus et mouemur et suraus. sicut et quidam secundum uos dixerunt numquid etiam hic, quia inuenit apud sacrilegos testimonia ueritatis, aut propter ista illos approbauit aut pro- pter UI08 ista damnauit? uos autem necesse est ut semper 6 erretis, quamdiu propter bominum uitia dei sacramenta uio- latis aut nos propter dei sacramenta, qnae in uobis uiolare nolumus, etiam uestri schismatis sacrilegium assumere putatis. XXXI. 70. Petilianus dixit: Omn-is enim potestas ez deo est, non in homine potestatis, sicut Pontio Pilato respondit io dominus Iesus Christus: non habcres in me potestatem nisi esset tibi desuper data, et iterum dicente Iohanne: non potest homo facere quicquam nisi ei datum fuerit e caelo. doce igitur, traditor, simnlandi mysteria quando acceperis potestatem. l» 71. Augustinus respondit: Tu doce potius, uniuersus orbis terrarum, qua diffusa est hereditas Christi, et illa tot gentium multitudo, ubi apostoli ecclesias fundauerunt, quando bapti- zandi amiserit potestatem. numquam docebis, non solum quia eos calumniari8, non doces traditores, sed quia, etiamsi docu- x> eris, non potest quorumlibet malorum scelus siue ignotorum siue fallacinm siue ut zizania uel palea tolerandorum euertere promissa dei, ut non in semine Abrahae benedicantur omnes gentes; a quibus promissis uos alienos facitis, qui cum omni- bus gentibus communionem unitatis habere non uultis. K XXXII. 72. Petilianus dixit: Licet enim unum sit baptismum, tribus tamen est gradibus consecratum. dedit aquam Iohannes sine nomine trinitatis, sicut ipse pofessus est dicens: ego uos baptixo in aqua paenitentiae; alius neniei qui fortior me est, cuius non snm dignus calciamenta » portare; ipse uoa baptixnt in spiritu sancto et igni. 9 cf. Bom. 18, 1 11 Ioh. 19, 11 13 Iob. 3, 27 23 cf. Gen. 22, 18 28 Matth. 3, 11 8 neitril Oml 14 e] de t> 16 nnioereoi 0 17 quo Pm2Qt 26 baptiBma Pm2 30 calceamenta Ov 31 igne PQv lib. II 30, 69 -32, 73 61 iledit sanctum spiritiim Christus, sicut scriptum est: sibi- lauit in faciem eorum et dixit: accipite spiritum sanctum, ipseque iynis paracletus crejntantibus fiammis ardescens in apostolos sn/ieruenit. o uera diuinitas, quae accendere ttisn esf, non ardere, situt scriptum cst: factus est subito de caelo sontts. tamqtiam ui magna spiritus ferrctur, et replenit totam domum ubi erant sedentes upostoli. et nisae sunt distriltutae lintjnae tamqitam ignis. sedit outem super uniimi/iieini/He eornm, et re- pleti sunt omnes spiritu sanrto, ct coeperunt loqui uariis lingnis sicitt spiritus saiirtms dabat eloqitinm eis. tu igititr, persecttior, uel aquam paenitentiae non habes, qui non Johannis orci.ti, sed occisoris Herodit retines pote- statem. tu igitur, traditor, sanctitm spirititm Christi non habes; etenim morti Christns est traditus, non ad mortem tradidit Ckristus. tibi ignis in spiritit aptul inferoe uiuax est, qui ieinnis apicibus aestnans membra ttta per saeculum affiare ualeat, non finire, sicut scriptitm est de reorum in- feriu) siippliiio: ignis eorum non exting uet nr. 78. Augustinus respondit: Tu es ille maledicus conuiciator, non ueridicus disputator. nonne aliquando desines talia dicere, quae si non probas ad neminern pertinent, si autem probas ad unitatem orbis terrarum, quae in sanctis tamquam in fru- mentis est, omnino non pertinent? si placeat et nobis pro maledictis maledicta reponere, possumus et nos forte diserte conuiciari, possumus dicere: crepitantibns fiammis, sed nulio modo mihi sonat diserte quod dicitur inepte; possumns et nos dicere: ieimiis apicibus aestuans, sed scriptorum no8trorum apices nolumus, cum ab aliquo sano leguntur, a suco grauitati9 ieiunos iudicari et ipsum in eis, dum nullis sententiis utilibus pascitur, 8uperuacaneo laborare ieiunio. ecce 1 Ioh. 20, 22 5 Act. 2, 2-4 19 Esai. 66, 24 1 spiritQm Banctnm Pv 3 paraclitns OP paraclvtus Q 12 igttnr| ergo P nero v 14 spirituin sanctum v 18 reornm] add. in v 20 mendicua P 26 possumus] add. et nos o 31 ieiutio Pml 62 IIII. Contra litteras Petiliani dico circumcelliones uestros non crepitantibus, sed praecipi- tantibu8 flammis furoris ardere. si responderis: 'quid ad nos?\ cnr et tu cum obieceris quos uolueris non uicissim audies: 'et nos nescimus'? si responderie: 'non probabie', cur non tibi orbis terrarum respondeat uicissim: 'nec uos probatis*? paci- * scamur ergo, si placet, ut nec tu nobis malos obicias quos putas nostros nec uobis ego uestros. ita uidebis hoc pacto tam iusto placito atque firmato nihil te habere quod obicias semini Abrahae in omnibus gentibus. atque tibi ego plane inuenio magnum quod obiciam: cur ergo uos impie separastis iq a semine Abrahae quod est in omnibus gentibuB? hoc certe quemadmodum defendas non habes. purgamus enim nos utri- que a criminibus alienis; hoc autem, quod omnibus gentibus quae in semine Abrahae benedicuntur non communicatis, et magnum crimen est <et> non quorundam uestrum, sed omnium. 15 74. Et tamen nosti et commemoras sanctura spiritum ita uenisse, ut illi quos tunc impleuerat linguis omnibus loque- rentur. quid sibi uolebat illud signum atque prodigium? cur modo ita datur spiritus sanctus, ut nemo cui datur linguis omnibus loqui possit, nisi quia omnes gentes credituras ac sic 20- in omnibus linguis futurum euangelium illud tunc miraculum portendebat? quod et in psalmo tanto ante praedictum est: non sunt loquelae neque sermones quorum non audiantur uoces eorum. hoc propter eos dictum est qui 8ancto spiritu accepto linguis erant omnibus locuturi. sed quia » id ipsum in oranibus gentium linguis futurum euangelium et corpus Christi per totum orbem terrarum linguis omnibus per- sonaturum significabat, secutus ait: in omnem terramexi- uit sonus eorum et in fines orbis terrae uerba eorum. hinc fit ut ecclesia uera neminem lateat. unde est 30 illud quod in euangelio ipse dicit: non potest ciuitas 23 Ps. 18, 4 28 Pa. 18, 5 31 Matth. 5, 14 4 ei] sed P 9 atqui v tibi] ibi O ego tibi v 10 uob ergo v 15 et addidi, cf. p. 32, 12 16 spiritum sanctum Pv 25 apiritu sancto Qv 26 gentibus 0 gentibus et v lib. II 32, 78-75 63 abscondi super montem constituta. ideoque in eodem psalmo conectitur: in sole posuit tabernaculum suum — id est in manifestatione, sicut in Regnorum libris legimua dictum: quod tu in occulto fecisti, patieris in so- 5 1 e — , et ipse tamquam sponsus procedens de tha- lamo suo exultauit ut gigas ad currendam uiam: a summo caelo egressio eius — ecce habes aduentum domini in carne — etoccursus eius usque ad summum eius — ecce habes resurrectionem et ascensionem — nec io est qui se abscondat a calore eius: ecce habes ad- uentum spiritus sancti quem in linguis igneis misit, ut feruo- rem caritatis ostenderet, quam profecto non habet qui cum ecclesia, quae in omnibtis linguis est, non seruat unitatem spi- ritus in uinculo pacis. io 75. Iam uero quod unura quidem baptismum esse dixisti, sed tamen tribus gradibus consecratum, ipsaque tria sic per- sonis singulis dispertitus es, ut aquam Iohanni, spiritum sanc- tum domino Iesu Christo et ignem tertium paracleto desuper misso tribueri8, quantus error sit parumper aduerte. eo quippe jo ductus es ut ita sentires, quia Iohannes ait: ego quidem baptizo in aqua, qui autem post me uenit maior me est; ipse uos baptizat in spiritu sancto etigni, nec considerare uoluisti non tria tribus singillatim esse coap- tata, aquam Iohanni, spiritum Christo, ignem paracleto, sed » tria haec ad duos potius pertinere, unum ad Iohannem et duo cetera ad dominum. neque enim dictum est: 'ego quidem uoa baptizo in aqua, qui autem post me uenit maior me est, cuius non sum dignus calciamenta portare; ipse uos baptizat in spiritu sancto, qui autem post illum uenturus est para- 30 cletua ipse uos baptizat in igni', sed: ego quidem, inquit, 2 Ps. 18, 6—7 4 II Reg. 12, 12 13 cf. Eph. 4, 3 20 Matth. 3, 11 2 connectitur o 6 gygas Q 9 eius] celi Q 12 karitatis Q 18 paraclito O (jpatsim) paraclitum Pml paraclyto Q (jjassim) 19 mis- inm Pml 23 sigillatim PQ 25 pr. ad] a 0 27 est me P 28 cal- ceamenta v 30 igne v 64 IIII. Contra littera» Petiliani in aqua, qui autem post me uenit in spiritu sancto et igni. unum sibi tribuit, illi duo. uides ergo quemad- modum te fefellit numerus. adhuc attende. unnm dixisti baptismum tribus gradibus consecratum, aqua, spiritu sancto et igni, et tres personas per singula posuisti, Iohannem ad s aquam, Christum ad spiritum, paracletum ad ignem. si ergo aqua Iohannis ad eundem pertinet cuius unitas commendatur, non debuerunt baptizari iubente Paulo apostolo quos compe- rerat baptizatos a lohanne; iam enim habebant aquam ad eun- dem, sicut dicis, baptismum pertinentem. restabat ut spiritum 10 et ignem acciperent, quia defuerant Iohanni, ut compleretur baptismus tribus, ut asseris, gradibus consecratus. cum uero auctoritate apostolica iussi sunt baptizari, satis declaratum est aquam illam Iohannis non pertinere ad baptismum Ghristi, sed pro necessario tempore alterius dispensationis fuisse. i» 76. Postremo quid tibi uisum est, ut, cum probare uoluisses spiritum sanctum a Ohristo datum et adhibuisses ex euangelio testimonium, quod resurgens a mortuis insufflauit in faciem discipulorum dicens: accipite spiritum sanctum, ad ultimum illum ignem, qui cum baptismo nominatus est, in » linguis igneis quae paracleto ueniente demonstratae sunt uellea ostendere? dixisti enim: ipseqve ignis paracletus crepitantibns flammis ardescens in apostolos snperuenit, quasi alius sit spi- ritus sanctus quem dedit insnfflando in faciem discipulorum, et alius qui post eius ascensum in apostolos superuenit num- » quid ergo duo sunt spiritus sancti? quis hoc dementissimua dixerit? ipse itaque Christus eundem spiritum sanctum dedit siue in8ufflando in faciem discipulorum siue desuper eum die pentecostes certa sacramenti commendatione mittendo. proinde non Christus spiritum sanctum dedit et ignem paracletus, ut so quasi compleretur quod dictum erat: inspiritu sancto et 8 cf. Act. 19, 1-6 19 Ioh. 20, 22 22 p. 61, 8 31 Matth. 8, 11 1 sancto om. PQ 10 pertinentem baptismum Pml 15 tepore 0 16 cum probare] coprobare («c) 0 17 adibaiesee Oml 18 insuflauit 0 19 ad] atque v 22 enim om. v interpiinctione mutata 28 ineuflando 0 lib. II 82, 75-38, 77 igni, sed idem ipse Christus sanctum spiritum dedit, quem in terra positus suo flatu, in caelo autem positus linguis igneis demonstrauit. namque ut noueris non tunc impletum esse quod dictum est: ipse uos baptizat in spiritu sancto, quando b eis sufflauit in faciem, ut iam non in spiritu sed in igni bapti- zandi uenturo paracleto uiderentur, reminiscere apertissimam scripturam et uide quid eis dixerit quando ipse doroinus ascendit in caelum: Iobannes quidem baptizauit aqua, uos autem spiritu sancto baptizabimini quem et 10 accepturi estis non post multos dies hos ad pente- costen. quid hoc testimonio clarius? secundum autem sensum tuum dicere debuit: 'Iohannes quidem baptizauit aqua; uos autem spiritu sancto baptizati estis, quando uobis in faciem sufflaui, et deinceps baptizabimini in igni, quem accepturi u eatis non post multos dies hos', ut uidelicet complerentur tres iili gradus quibus dicis unum baptisroum consecratura. ita tit, ut adhuc nescias quid sibi uelit quod dictum est: ipse uos baptizat in spiritu sancto et igni et temere uelis do- cere quod nescis. x XXXIII. 77. Petilianus dixit: Sed ut pltne discutiam ba- ptismnm trinitatis, dixit apostolis tniis dominus Ckristns: itc, baptizate gentes in nomine patris et filii et spiritvs sancti, docentes eas seruare omnia quaeciimque mando uobis. qitem doces, traditor? quem condemnas? quem doccs, » traditor? quem occidis? postremo quem doces? att qucm fece- ris homicidam? quomodo ergo baptixas in nomine trinitatis? patrem deum dicere non potes. nam eum dixcrit dominns Ckristus: beati pacifici, quia filii dei uocabuntur, tit qui parem animi non habes deum non habes patrem. quo- 2 cf. Act. 2, 8 4. 17 Matth. 3, 11 8 Act. 1, 5 21 Matth. 28, 19—20 28 Matth. 5, 9 1 spiritum «anctnm PQv 5 eie om. PQ Buflauit O igne v 6 paraclito PQ uidetur O 9 baptizabimini spiritu aancto t> bapti- zaraini 0 et om. v 10 recepturi o 13 baptizati estig apiritn sancto v 14 suflaui Oml igne v 20 plane codd., cf. p. 48, 15. 66, 10 22 spiritn Oml 26 ergo] igitur v 29 animi om. Q VO. Anguat. c. Don. II. •r» 66 IIII. Coutra litteras Petiliani modo aulem in nomitic fdii baptixas, qui tradis ipsumque filium dei non ullis passionibtt* nec erucibus imitaris? quo- modo autem baptixas in nomine spirittts sancti, cum spiritus sanctus in illos apostolos uenerit qtti non fiterant traditorcs? cum igitur deus uobus genitor non sit nec aqua baptismatis b ttera nascamini, nemo ncstrum penitus natus est nec patrem habelis impii nec nuiirem. uos ergo huittsmodi non debeo baptizare, etsi, ut carnem Indaei qnasi baptixant, mUies uos lauetis? 78. Augustinus respondit: Certe proposueras plene diacutere 10 baptismum trinitatis et intentos nos mnltum feceras; sed sci- licet, quod uobis facillimum est, quam cito ad solita male- dicta uertisti. hoc reuera copiose facis. proponis enim tibi quos uis, in quos inueharis quantum uis; in qua magna sermonis latitudine uno breuissimo uerbo quod dicitur 'proba' in artis- » simas coartaris angustias. hoc enim tibi dicit semen Abrahae, in quo cum omnes gentes benedicuntur non curant cum a te male- dicuntur. sed tamen, quia de baptismo agis, quem tunc putas «sse uerum cum in homine iusto est, falsum autem cum in homine iniquo est, ecce et ego secundum tuam regulam si *> discutiam baptismum trinitatis, copiosius ut arbitror potero dieere, quod non habeat deum patrem cui comes est deus, nec Christum suum credat nisi pro quo passus est, nec spiritum sanctum habeat qui longe diuerso modo linguis igneis mise- rabilem Africam incendit. quomodo ergo habet baptismum aut *> quomodo dat in nomine patria et filii et spiritus sancti? certe iam aduertis posse in homine iniquo esse uel ab homine ini- quo dari baptismum non iniquura sed iustum et uerum, non quia illius est, sed quia dei est. et ego tibi de isto nil calura- nior, quod tu de nescio quibus orbi terrarum facere non w 16 cf. Gen. 22, 18 22 cf. p. 10, 13. 52, 8. 58, 1 1 ipsum, qui Ov 2 nonnullis Oml nec] ne Oml 5 uobii deus Pml 6 uere naacimini Ov 7 non om. PQ, cf. p. 67, 24 12 cito] add. tet 16 coarterie 0 18 tonc] tu PQ 23 spiritum— miserabilem «». PQ 25 habet scripai habent codd. v 26 dant t> 29 nil (i «. I, 1 a m2) 0 nihil Pv 80 orbi» 0m2 lib. II 88, 77—34, 80 67 cessas et, quod est intolerabilius, nec de ipsis aliquid probas. illud uero nescio quomodo tolerari possit, quod non solum hominibus sanctis de hominibus iniquis calumniamini, sed etiam ipsi sancto baptismati, quod in quolibet iniquo necesse s est ut sanctum ait, crimen ex contagione peccatorum hominum comparati8, ut tale dicatis esse baptisma, qualis est ille a quo habetur uel datur uel sumitur. porro si talis fit homo, qualis fuerit ille oum quo accedit ad sancta, et talia fiunt ipaa sacra- menta, quales fuerint homines in quibus sunt, sufficit sanctds k hominibus ad solacium cum sancto baptismo communiter a uobis falsum crimen audire. uos tantum uidete quemadmodum uestro ore damnemini, si et sobrii uestri ex contagione ebrio- sorum uestrorum ebriosi sunt et misericordes uestri ex rapto- rum contagione raptores sunt et, quidquid apud uos in malis >5 hominibus inuenitnr, hoc coguntur esse qui non sunt, et ipse baptismus in omnibus immundis uestris immundus est et pro ipsius immunditiae diuersitate diuersus est, si talis esse cogi- tur, qualis est ille a quo habetur et datur. haec utique falsa sunt et ideo nobis nihil obsunt, cum ea dicitis in nos nec » respicitis uos; uobis autem obsunt, quia cum ea falsa dicitis in nos non cadunt, sed quia ea uera putatis in uos recidunt. XXXIIII. 79. Petilianus dixit: Nam si Ulott apostolis limit baptixare quos paenitcntiae baptismo Iohannes abluerat, mihi uos baptixarc sacrilegos non licebit? » 80. Augustinus respondit: Ubi est ergo quod supra diieras non alium baptismum fuisse Iohannis, alium Christi, sed unum baptismum tribus gradibus consecratum, quorum trium gra- dnum aquam Iohannes, spiritum Christus, ignem paracletus dedit? cur ergo aqnam repetiuerunt apostoli in eis quibus iam » Iohannes aquam dederat pertinentem ad unum baptismum tri- bus gradibus consecratum? cernis certe quam sit necessarium, ut sciat quisque quod loquitur. 25 p. 60, 26 7 fit] ait Ot> 9 nneti Oml 10 aolatium codd. v Oml 14 qnicquid codd. 29 aqua Oml 11 falsum bis 5* 68 IIII. Contra litteras Petiliani XXXV. 81. Petilianus dixit: Neque enim spiritus sanctus in quemquam manus impositione pontificis poterit inseri, nisi aqua purae conscientiae praecesserit generatrix. 82. Augu8tinu8 respondit: In bis paucis uerbis tuis duo sunt errores. et unua quidem ad quaestionem quae inter nos discutitur & non ualde pertinet, sed te imperitiae coarguit. nam in centum uiginti homines sine cuiusquam manus impositione, in Corne- lium uero centurionem et eos qui cum illo erant etiam prius- quam baptizarentur spiritus sanctus aduenit. alter autem error in his uerbis tuis totara causara uestram penitus perimit dicis 10 enim aquam purae conscientiae praecedere oportere generatricem, ut spiritus Banctus consequatur. proinde aut omnis aqua in nomine patris et tilii et spiritus sancti consecrata purae con- scientiae est — non propter eos a quibus ministratur uel a qui- bus accipitur, sed propter illum qui hunc baptismum inma- 15 culatus instituit — , aut si aquam purae conscientiae non facit nisi pura conscientia et rainistrantis hominis et sumentis, quid agitis de his quos inuenitis ab eis baptizatos, qui nonduro proditi conscientiam maculosam gerebant, praesertim si inter ipsos baptizatos aliquis existat, qui se fate.atur malam cum 20 baptizaretur habuisse correcientiam, quod per illam forte occa- sionem ad aliquod flagitium peruenire uoluisset? cum ergo uobis fuerit manifestatum nec illum qui ministrauit nec illum qui accepit baptismum puram habuisse conscientiam, denuo baptizandura esse censebitis? nequaquam hoc dicturus, nequa- as quam facturus es. baptismi ergo puritas a puritate uel inmun- ditia conscientiae siue dantis siue accipientis omnino distincta est. aude ergo iam dicere purae conscientiae fuisse fraudatorem, raptorem, pupillorum et uiduarum oppressorem, coniugiorum separatorem, patrimoniorum alienorum proditorem uenditorem 30 diuisorem. aude etiam dicere purae conscientiae fuisse illos quos talibus temporibus defuisse difficile est, si qui forte non 6 cf. Act. 1, 15. 2, 4. 10, 44 28 fraudatorem cet] cf. p. 51, 15 sqq. 7 uiginti quinque Qml 9 altera Oml 18 hie] iis t> 20 ipsoe] istos Pv 22 aliquot Pml 23 nec illum qui accepit baptismum nec illum qui ministrauit P \ lib. II 85, 81-86, 84 69 propter Christum nec propter uitam aeternam, sed propter amicitias terrenas conciliandas et cupiditates terrenas satiandas ab illo ut baptizarentur ambierunt. porro si hos purae con- scientiae fuisse non audes dicere, si quos ex eo numero rep- & pereris baptizatos, da eis quam non acceperunt aquam purae conscientiae; quod si non facis, desine aduersus nos iactare quod non nosti, ne cogaris aduersus uos respondere quod nosti. XXXVI. 83. Petilianus dixit: Qui utique spiritus sanctus in uos uenire non potuit, qitos non uel paenitentiae baptismus «o abhiit, sed paenitenda, quod uerum est, aqua jwlluit traditorui. 84. Augustinus respondit: Traditores quidem non solum nos non probatis, sed nec patres uestri patres nostros probare po- tuerunt. qui si probati essent, non utique patres nostri essent secundum tuam superiorem assertionem, quorum non essemus ik facta sectati, nec tamen propter eos a consortio diuelleremur unitati8 et a semine Abrahae in quo benedicuntur omnes gentes. uerumtamen si alia est aqua Christi et alia est aqua traditoris, quia non fuit traditor Christus, cur non alia sit aqua Christi et alia sit aqua raptoris, quia nec raptor utique fuit Cliristus? *> baptiza ergo tu post raptorem tuum et baptizabo ego post traditorem nec meum nec tuum aut, si chartis prolatis cre- dendum est, et meum et tuum, si autem communioni orbis terrarum magis quam parti Donati, Don meum sed tuum. me- liore uero et saniore sententia, quia secundum apostolicam » uocem unusquisque. nostrum proprium onus portabit, nec ille raptor uester est quotquot non estis raptores. nec quisquam traditor aut noster aut uester est quotquot non sumus tradi- tores. et ideo nos sumus catholici, qui secundum istam sen- tentiam non deserimus unitatem, uos uero haeretici, qui pro- ao pter quorundam hominum crimina seu uera seu falsa non uultis tenere cum Abrahae semine caritatem. 14 cf. p. 84, 14 16 cf. Gen. 22, 18 21 chartis] actie et gestis 25 Gal. 6, 5 4 repereri* t> 7 uos] nos OPmlv 9 uel oin. P 14 asaertionem superiorem Qml 21 cartis PQ 28 catholici sumus PQ 70 IIII. Contra litteiaa Fetiliani XXXVII. 85. Petilianus dixit: Sed ut haec ab apostoUs facta praeluceant, eorum Actibus edocemur, sicut scriptum est: factum est antem dum Apollo esset Corinthi, Panlus peratnbulatis superioribns partibns nenit Ephvsum. et cum inuenisset quosdam discipulos, 5 dixit illis: si spiritum sanctum accepistis credentes? at illi dixerunt: sed neqne si est spiritus sanctus aiidiui mus. dixitque Patilus: in quo ergo baptixati estis? et responderunt dieentes: lohannis baptismo. ait autem Paulus: lohannes baptixauit baplismo w paenitentiae, plebi dicens in eum qui nentnrus esset post ipsum ut crederent, hoc est in Iesum Christum dominum nostrum. quo audito baptixati sunt in no- mine domini nostri Iesu Christi; et cum imposuisset illis manus Paulus, uenit spiritus sanctus sttper ik illos; loqnebantur autem uariis linguis et propheta- bant. et erant omnes niri fere duodecim. si igitur illi sunt Ixiptixati ut sancium spiritum reciperent, cur non uos, si sanctum uuUis spiritum sumere, post uestra mendacia neram percipitis nouitalem? qui si male hoc facimus, quare a> HOS quaeritis? aut certe si crimen est, Paulum primitus oon- demnate: qni utique Panlus quod iam fuerat abbiit, nos autem in uobis quod nondum est bapti.iamus. non enim uos, ut saepe iam diximus, uero baptismate tinguitis, sed inani nocabulo falsi baptismatis infarnatis. 86. Augustimi8 respondit: Paulum non accusamus qui dedit hominibus baptismnm Christi, quia non habebant baptisraum Christi, s ed baptismum Iohannis secundum ipsorum responsionem ; qui interrogati, in quo baptizati essent, responderunt: 'baptismo Iohannis', qui ad baptismum Christi non pertinet nec eius w pars ulla uel gradus est. alioquin aut tunc iterabatur aqua 8 Act. 19, 1-7 1 ab om. 0 fort. recte, cf. index s. u. datiuus 8 chorinti 0 4 per- agratis PQ 18 spiritum sanctum PQv 24 tingitis v 80 ad om. Oml lib. II 37, 85-87 71 baptismi Christi aut, si baptismus Cbristi tunc per duas aquas perficiebatur, minus perfectus est modo, quia non datur illa quae per Iohannem dabatur. quodlibet autem horum impium et 8acrilegum est opinari. dedit ergo Paulus baptismum Christi 5 eis, qui non baptisraum Christi habebant sed Iohannis. 87. Cur autem illo tempore necessarius fnerit baptismus Iohanuis qui nunc iam necessarius non est, et alibi diximus et nunc ad rem quae inter nos agitur non pertinet, msi tantum- modo ut uideatur, quod Iohannis baptismus alius fuit, Christi 10 autera alius; sicut alius fuit ille baptismus in quo patres nostros dicit apo8tolus baptizatos in nube et in mari, quando per Moysen Rubruru Mare transierunt. lei enim et prophetae usque ad lohannem Baptistam sacramenta habebant praenuntiantia rem futaram; nostri uero temporis sacramenta uenisse testantur x quod illa uenturum esse praedicabant. Iohannes itaque omnium praecedentium proximus Christi annuntiator fuit. et quia omnes superiorum temporum iusti et prophetae cupiebant uidere com- pletum quod reuelante spiritu futurum esse cernebant — unde et ipse dominus dicit: quoniam multi iusti et prophe- % tae cupierunt nidere quae uidetis et non uiderunt, et audire quae auditis et non audierunt — , propterea lohannes amplius quam propheta dictus est et in natis muli- erum non habuisee maiorem, quia prioribus iustis praenuntiare tantum Christum conceasnm est, huic autem et praenuntiaie » absentem et uidere praesentem, ut huic inueniatur patuisse quod illi cupierunt. et ideo sacramentum baptismi eius adhuc ad praenuntiationem Chriati pertinet sed plane nouissimam, quo. niam usque ad illnm fuerunt praenuntiationes primi aduentus domini, euius adaentus modo annuntiationes sunt, iam non n praeniintiatioues. sed dominus humilitatis uiam docens sacra- menta quae hic inuenit praenuntiationis suae suscipere digna- tus est non ad suae purgationis adiutorium, scd ad nostrae 7 cf. p. 64, 15 11 cf. I Cor. 10, 1—2 12 cf. Luc. 16. lfi 19 Matth. 13, 17 22 cf. Luc. 7. 26. 28 1 aqnasj add. taic Oml 6 illo] eo PQ 7 nunc etiam iain Pml 13 praennneiari 0 25 huic] hinc PQ potnissc cotW. 72 IIII. Contra litteras Petiliani pietatis exemplum, ut scilicet ostenderet nobis, quanta deuoti- one suscipere debemus ea quae illum iam uenisse testantur, quando ipse suscipere non dedignatus est quae illo uenturo tigurabantur. et Iohannes ergo, quamuis proximus et infra unum annum coaetaneus, tamen cum baptizaret uenienti prae- » ibat Christo. propter hoc de illo dictum est: ecce mitto angelum meum ante faciem tuam, qui praeparabit uiam tuam, et ipse praedicabat dicens: uenit fortior me post me. sic ergo circumcisio octaui diei quae patribus data est praenuntiabat iustificationem nostram in expoliatione car- 10 nalium concupiscentiarum per resurrectionem domini, quae post septimum id est sabbati diem octauo die id est domi- nico facta est, qui dies tertius post sepulturam eius occurrit; eandem tamen praenuntiantem circumcisionem carnis infans Christus accepit. et quemadmodum pascha quod a Iudaeis i& celebrabatur in occisione agni praenuntiabat domini passionem et transitum de hoc mundo ad patrem, et ipsum tamen pascha quod erat in eadem praenuntiatione idem dominus cum disci- pulis celebrauit, quando ei suggesserunt dicentes: ubi uis paremus tibi pascha?sic et baptismum Iohannis qui erat » in proxima eius praenuntiatione etiam ipse suscepit. sed sicut aliud est carnis circumcisio Iudaeorum, aliud autem quod octauo die baptizatorum nos celebramus, et aliud est pascha quod adhuc illi de oue celebrant, aliud autem quod nos in corpore et sanguine domini accipimus, sic alius fuit baptismus » Iohannis, alius est baptismus Christi. illis enim uentura ista praenuntiabantur, istis completa illa praedicantur; et quamuis illa Christus acceperit, nobis tamen necessaria non sunt, quia ipsum qui per haec annuntiabatur accepimus. recenti autem aduentu domini quisquis illa accepisset, opus ei erat ut etiam m his inbueretur; quisquis uero his imbutus esset, non opus erat ut retrorsus in illa cogeretur. 6Mal.3,I.Marc.l,2 8Marc.l,7 10 cf.Col.2,11 19 Matth. 26, 17 1 pietates Pml 2 fort. deberemua 3 illum uenturum figurabant PQv 9 sicj ai Oml 10 expoliatione scripsi -em codd. v 28 sunt non Pml lib. II 37, 87-88 73 88. Quapropter nolite de Iohannis baptismo caliginem facere. cnius causa et ratio siue ista sit quam exposui siue alia melior certiorque reddatur, illnd tamen manifestum est alium fuisse baptismum Iohannis, alium Christi, et illum Iohannis baptis- 5 mura appellatum, quod et istorum quos commemorasti respon- sio declarat et sermo ipsius domini ubi ait Iudaeis: baptis- mus Iohannis de caelo est an ex hominibus? iste autem baptismus non dicitur Caeciliani nec Donati nec Augu- stini nec Petiliani, sed baptismus Christi. nara si inpudentes i" nos putas, quia post nos nerainem uolumus baptizari, cum uidea- raus post Iohannem fuisse homines baptizatos, qui utique in- comparabiliter maior est nobis, numquid forte Iohannes et Optatus aequales sunt? ridiculum uidetur et tamen puto quod non eos aequales. sed maiorem credatis Optatum: post Iohan- i5 nem quippe apostolus baptizauit, uos baptizare post Optatum neminem audetis. an quia Optatus in unitate uestra fuit? iam hoc quibus praecordiis sustineri possit ignoro, si amicus comitis cui comes erat deus in unitate dicitur fuisse et amicus sponsi praeter unitatem. quodsi Iohannes maxime in unitate fuit et so non solum Optato, sed omnibus uobis et omnibus nobis longe excellentior et maior fuit et tamen post eum Paulus apostolus baptizauit, quare uos post Optatum non baptizatis? nisi forte in has angustias uos coartat caecitas uestra, ut dicatis Opta- tum dare potuisse spiritum sanctum, Iohannem non potuisse. 25 quod si non dicitis, ne ab ipsis etiam insanis uestra rideatur insania, quid responsuri estis, cur post Iobannem baptizandi fuerint homines, post Optatum autem nemo baptizandus sit, nisi quia illi baptismo lohannis fuerant baptizati, quicumque autem Christi baptismo baptizantur, siue per Paulum bapti- 30 zentur siue per Optatum, nihil distare inter istorum et illorum baptismum, cum tantum distet inter Paulum et Optatum? 6 Matth. 21, 25 17 amicus] Optatus comitii] Gildonis 18 cf. ad p. 66, 22 6 baptimuB 0 11 homines om. PQ 18 fuisse dicitur ti 20 omni- bus nobis et omnibus uobis t» 21 maor 0 24 pr. posuiese Oml 30 distare] distat e 74 IIII. Contra litteras Petiliani redite ergo, praeuaricatores, ad cor et nolite ex hominum mo- ribus et factis diuina sacramenta pensare. illa enim per eum sancta aunt cuius sunt, sed digne tractata afferunt praemium, indigne autem tractata iudicium. et quamuis unum non sint qni dei sacramentum digne et qui indigne tractauerint, unum t est tamen illud, siue digne siue indigne tractetur, non ut ipsum melius uel deteriua fiat, sed ad uitam mortemue trac- tantium. illud sane quod dixisti, quia in illis quos baptizauit post Iohannem Paulus quod iam fuerat abluit, profecto non diceres, si aliquantulum considerares quid diceres. si enim ab- 10 luendus fuit baptismus Iohannis, procul dubio sordidus fuit. quid ergo iam te urgeam? recole aut lege et uide unde hoc Iohannes acceperit: repperies in quem effuderis istam blasphe- miam. quod cum reppereris, saltem pectus tundatur, si lingua non frenatur. is 89. Iam uero quod eleganter uobis dicere uidemini: s/ male hoc facimm, quare nos quaeritis?, nonne aliquando recordamini quia non quaeruntur nisi qui perierunt? an et hoc non uidere ad ipsara perditionem pertinet? posset enim et illa ouis tam absurde pastori dicere: 'si male facio quod a grege aberro, 20 quare me quaeris'?, non intellegens, quare se putat non esse quaerendam hanc esse unam causam quare quaeratur. quis autem uos quaerit siue per scripturas suas siue per linguas catholicas et pacificas siue per flagella temporalium tribula- tionum nisi ille, qui misericordiam istam uobis dispensat in ss omnibus? quaerimus ergo uos, ut inueniamus; tantura enim uos diligimus ut uiuatis, quantum uestrum errorem odimus nt intereat, qui uos perdit quamdiu ipse non perit. atque uti- nam sio uos quaeramus, ut etiam inueniamus et de unoquoque 1 cf. Esai. 46. 8 4 cf. I Cor. 11, 29 8 cf. p. 70, 22 16 p. 70, 20 10 aliqoantum t> 12 et nide ant legc 0 iohannes hoc P 18 ac- cepit PQ reperies Qv blaphemiara O 14 repereris PQv 16 nide- biraini O 19 non pertioet Q 21 se putat bi» Pml 25 istam misericordiam v lib. II 37, 88-39, 92 75 uestrum gaudenter dicamus: mortuuB erat et reuixit, perierat et inuentus est! XXXVIII. 90. Petilianus dixit: Si uos tenere catholicam dicitis, catholicos illud est quod Graece dicitur uniciun siue 5 totum. ecce in toto non estis, quia in parte cessistis. 91. Augustinus respondit: Et ego quidem Graecae linguae perparum assecutus sum et prope nihil; non tamen impuden- ter dico me nosee SXov non esse 'unum\ sed 'totum', et xa{r'3Xov 'secundum totum', unde catholica nomen accepit dicente ipso i« domino: non est uestrum scire tempora quae pater posuit in sua potestate, sed accipietis uirtutem spiritus sancti superuenientem in uos, et eritis mihi testes in Hierusalem et in totam Iudaeam et Samariam et usque in totam terram. ecce unde catho- » lica uocatur. sed ita clausis oculis offenditis in montem, qui ex paruo lapide secundum prophetiam Danielis creuit et im- pleuit uniuersam terram, ut nobis dicatis quod in parte ces- serimua et in toto non simus, quorum communio uniuerso orbe diffunditur. sed queraadmodum, si mihi diceres quod ego k sim Petilianus, non inuenirem quemadmodum te refellerem, nisi ut aut iocantem riderem aut insanientem dolerem, hoc mihi nunc faciendum esse uideo; sed quia iocari te non credo, uides quid restet. XXXVIIII. 92. Petilianus dixit: Sed non est pars tenebra- n rum cum luce nec pars amariiudinis cum melle; non est pars uitae cum morte, non est pars innocentiae cum reatu, non est pars aquae cum sanguiiw nec amurcae pars cum oleo, licet sit faeculenta cogiuitio, sed cuncta reprobu dcftuent. i/isa est sentina uitiorum dicentc Johanne: ex nobis exie- 1 Lnc. 15, 32 10 Act. 1, 7-8 16 cf. Dan. 2, 35 24 cf. II Cor. 6. 14 29 I Ioh. 2, 19 4 an catholicon? 5 partem ChnSPQo, ef. lin. 17 7 assequutus Q 8 holon codd. Ka«tULU)> codd. et i. tcr. catholon OmiPQ 12 sancti apiritos PQ 17 partem PQc 21 ut om. O dolorem Pml 25 cura tace teripsi contra lucem codd. v ainaritudo Oml 27 aqua Oml amurca Oml cum oleo pars Ov 28 faculenta 0 feculenta PQ 76 IIII. Contra litteras Petiliani runt, sed non sunt de nobis; nam si essent de nobis, permansissent ntique nobiscum. non est aurum cmn sordibus suis, omnia pretiosa purgantur; scriptum est nam- que: sicut aurum probat fornax, ita et iustos uexatio tribulationis. iton est pars crudelitas mansuetudinis nec 6 religio sacrikgii nec pars Macari penitns potest esse nostra, tpiia ritus nostri similitndine maculat. acies namque ini- mictt iwn pars est, quae implct rwmen hostile. qiuie si nere pars dicitnr, senteittiam congruam Salomonis incurret: per- eat pars eornm de terra. 10 93. Augustinus respondit: Haec uerba iactare et nihil pro- bare quid est nisi delirare? attendis zizania per mundum et triticum non adtendis, cum per totum utraque iusea sint cre- scere. attendis semen maligni quod in tempore messis sepa- rabitur, et non attendis semen Abrabae in quo benedicuntur is omnes gentes. quasi uero uos iam sitis massa purgata et mel sincerum et eliquatum oleum et aurnm purum uel ipsa species dealbati parietis. ut enim de uitiis ceteris taceam, numquid ebriosi partem faciunt sobriorum aut deputantur auari in parte sapientium? si mansueti homines lucis uocabulum tenent, furor » circumcellionum ubi nisi in tenebris deputabitur? cur ergo per tales bapti8raus datus apud uos ualet et per quoslibet in orbe terrarum idem Christi baptismus non ualet? cernis nempe ad illud uos esse ab orbis terrarum communione separatos, ut non quidem sitis omnes ebriosi nec omnea auari nec omnes » uiolenti, sed omnes haeretici ac per hoc omnes impii et omnes sacrilegi. 94. Quod autem uniuersum orbem terrarum christiana socie- tate gaudentem Macari partem uocatis, quis hoc sano cerebro diceret? sed quia uos de parte Donati esse dicimus, quaeritis so 4 Sap. 3, 6 6 Macari\ cf. Ps. c. part. Don. u. 144 sqq. 157 Bqq. 9 Pron. 2, 22 12 cf. Mattb. 13. 24—30. 36. 48 15 cf. Gen. 22, 18 2 auro O 6 macarii 0m2 raacharii PQ (pas$im per ch) esse nostra s. I. m2 0 7 similitudine scripsi similitudinem codd. 9, cf. p. 70, 24 maculant codd. 12 delerare O 14 in om. v 16 uos modo iam P 22 orbera codd. 29 macarii Om2 lib. II 39, 92-94 77 hominem de cuius parte nos esse dicatis et in magnis angu- stiis nominatis nescio quem, si forte in Africa cognitum, in aliis autem orbis partibus ignotum. quapropter ecce respondet nobis uniuersum semen Abrahae ab uniuersa terra: 'Macarium e istum, de cuius parte nos dicitis, omnino non nouimus'. reapon- dete uicissim non uos nosse Donatum. sed et si partem Optati uos esse dicamus, quis uestrum potest dicere nescire se Opta- tum nisi forte facie, sicut nec Donatum? sed gaudetis uidelicet de nomine Donati; numquid et de nomine Optati? quid ergo 10 uobis prodest Donatus, cum uos omnes coinquinarit Optatus? quid uobis prodest sobrietas Donati, cum circumcellionum ebriositate polluamini? quid uobis prodest secundum uestram opinionem innocentia Donati, cum Optati rapacitate macule- mini? hic enim est error uester, ut amplius putetis ualere iniquitatem hominis ad alium contaminandum quam iustitiam hominis ad alium purificandum. itaque si duo pariter diuina sacramenta communicent, unus iustus alius iniquus, sed ita ut nec iste illius iniquitatem nec ille huius imitetur iustitiam, non dicitis ei hoc fieri ambos iustos sed ambos iniquos, ita ut et illud sanctum quod pariter sumunt inmundum fiat et amittat propriam sanctitatem. ubi sibi inuenit tales aduocatos iniquitas, quibus delirantibus ita uictrii putetur? ut quid ergo uobis plauditis de nomine Donati in tantae peruersitatis errore, ubi non Petilianus esse meretur quod Donatus, sed ipse Donatus esse cogitur quod Optatus? dicat autem doraus Israhel: pars mea dominus, dicat semen Abrahae in oranibus gen- tibus: dominus pars hereditatis meae. nouit euim quo- modo dicat (Caiphas) in euangelio gloriae beati dei. nam et uos per sacramentum quod in uobis est, sicut Caiphas domini persecutor, nescientes prophetatis. quod enim Graece |ica<xpio«, 26 Ps. 72, 26 27 Ps. 15. 5 28 cf. Ioh. 11, 51-52 cf. I Tim. 1, 11 2 si om. PQ 3 ignoratum PQ 6 parte 0 fort. <de> parte 10 cum- quinarit Oml 12 ebrietate Qv 20 pr. et om. P 23 tanto v 25 israel codd. v 26 domine 0 27 domine codd. 28 Caiphas addidi, cf. Ioh. I. c. et p. 58, 26 tqq. 29 cayphas PQ 30 macarius 0 macharius PQ 78 mi. Contra litteras Petiliani Latine 'beatus' est. ita plane de parte Macarii sumus. quid enira est Christo beatius cuius sumus, ad quem commemorantur et conuertuntur uniuersi fines terrae et in cuius conspectu adorant tiniuersae patriae gentium? itaque maledictionem tuam ulti- mam in pernersum de Salomone usurpatam non timet pars e> huius Macarii, id est huius 'beati', ne pereat de terra. quod enim dictum est de impiis, hoc uos ad Christi hereditatem conuertere conamini et hoc esse factum nefanda impietate contenditis. cum enim de impiis ille loqueretur, ait: pereat pars eorum a terra. cum autem uos dicitis illud quod 10 scriptum est: dabo tibi gentes hereditatem tuam et: commemorabuntur et conuertentur ad dominum uniuersi fines terrae iam istam promissionera perisse de terra, in Christi hereditatem retorquere uultis quod de eorte praedictum est impiorum; sed manente atque crescente Christi 1» hereditate, cum ista dicitis, uos peritis. non enim ubique per nacramentum dei prophetatis, quandoquidem hic per uestram insaniam male optatis. sed plus ualet praedictio prophetarum quam maledictio pseudoprophetarum. XL. 95. Petilianus dixit: Paulus quoque apostolns clamat: » nolife ivgum ducere cum infidelibits; qvae enim par- ticipatio iustitiae cum iniqvitate, ant quae societas Ivminis cum tenebris? quae autem conuentio Ckristi ad Belial, ant qvae pars fideli cum infidele? 96. Augustinus respondit: Uerba apostoli agnosco, sed quid » te adiuuent omnino non uideo. quis enim nostrum dicit esse participationem iustitiae cum iniquitate, etiamsi iustus et ini- quus, sicut Iudas et Petrus, pariter sacramenta communicent? ex una quippe re sancta Iudas sibi sumebat iudicium, Petrus aalutem, sicut tu, si dissimilis eras, cum Optato sacramentum so sumebas et raptor sicut ille non eras. an rapina iniquitas non 2 cf. Ps. 21, 28 9 Pron. 2, 22 11 P«. 2. 8 12 Ps. 21, 28 21 II Cor. 6, 14-15 2 ert om. PQ 8 hoc est esse Pml 18 periisse v 24 fldelis PQ infideli PQv lib. II 39, 94—43, 103 79 est? quis ita insaniat ut hoc dicat? quae ergo participatio iustitiae tuae cum illius iniquitate, quando ad unum accede- batis altare? XLl. 97. Petilianus dixit: Et iterum docuit ne schismata s nascerentur : dico autein uobis, quia unusquisque ue- strum dicit: ego quidem siiin Pauli, eqo autem Apollo, eijo uero (Jephae, ego autcni Christi. nnmquid diuisvs est Christns? numquid Paulus crucifixus est pro nobis, ant in noniiue Pauli bapti\ati estis? io 98. Augnstinus respondit: Mementote qui haec legitis: Peti- lianu8 ex apostolo ista commemorat. quando enim crederetis 8ic eum pro nobis contra se dicere? XLII. 99. Petilianus diiit: Si rudihns. si iustis Pauhis haec dixit. ego uobis iniustis h/iec dico: iiiinujiiid diuisus est 15 Christus, nt nos ab ecclesia scinderetis? 100. Augustinus respondit: Uereor ne qirisquam in hoc opere meo scriptorem arbitretur erraase et illic fecisse 'Peti- lianu8 dixit', ubi debuit facere 'Augustinus reepondit*. sed uideo quid egeris: quasi praeoccupare uoluisti, ne nos ista ao diceremus. sed quid fecisti nisi ut bis dicantur? si ergo sic te delectat audire quae sunt aduersus uob ut ea dicantur, audi illa. peto, a me, Petiliane: numquid diuisus est Christus, ut uos ab ecclesia scinderetis? XLIII. 101. Petilianus dixit: Numquid pro uobis Uupwo suo «i Indas traditor mortnus est aut eins uos moribns tinguitis, cuius facta sectantes raptis thesauris ecclesine nos Christi hcredes pofestatibus saecnli iiemimdatis? 102. Augustinus respondit: Non pro nobis Iudas, sed Chri- stus mortuus est, cui dicit ecclesia toto orbe diffuea: respon- wdeam exprobrantibus mihi uerbum, quoniam in uerba tua speraui. cum ergo audiam uerba domini dicen- h I Cor. I, 12-13 29 Pa. 118, 42 5 qnia] quod e 13 haec panlo» /' 19 ita O 25 tingitis v 27 uennndatis Q 31 super speraui J'ml 80 IIII. Contra litteras Petiliani tis: eritis mihi testes in Hierusalem et in totam Iudaeam et Samariam et usque in totam terram et per prophetam: in omnem terram eziit sonus eorum et in fines orbis terrae uerba eorum, malorum com- mixtio corporalis me nulla perturbat, si noui dicere: suscipe * seruum tuum in bono, non calumnientur mihi su- perbi. non ergo curo uanum calumniatorem, quia idoneum teneo promissorem. si autem de rebus uel locis ecclesiasticis quos tenebatis et non tenetis querimini, possunt et Iudaei se iustos dicere et iniquitatem nobis obicere, quia locum in quo 10 impie regnauerunt modo christiani possident. quid ergo indi- gnum, si ea quae tenebant haeretici secundum parem domini uoluntatem catholici tenent? ad omnes enim similes, id est ad omnes impios et iuiquos illa uox domini ualet: auferetur a uobis regnum dei et dabitur genti facienti iusti- 1» tiam. an frustra scriptum est: labores impiorum iusti edent? quapropter magis mirari debetis, quod adhuc tenetis aliquid quam quod aliquid amisistis. sed neque hoc miremini; paulatim enim cadit paries dealbatus. respicite tamen Maxi- mianistas, quae loca tenebant et quibus inde agentibus et ex- w pugnantibus pulsi sint. et si haec pati iustitia est et facere iniquitas, aude loqui, si potes, primo quia uos fecistis, illi passi sunt, deinde quia secundum regulam iustitiae huins tu inferior inueniris. illi enim per iudices a catholicis impera- toribus expulsi sunt de locis antiquis, tu autem nec per ipso- a rum imperatorum iussa de basilicis expelleris unitatis. unde, nisi quia minoris meriti es non solum ceteris collegis tuis sed etiam istis ipsis, quos certe ut Bacrilegos plenarii concilii uestii ore damnastis? 1 Act. 1. 8 3 Ps. 18, 5 5 Ps. 118, 122 14 Mattli. 21, 43 16 Ps. 104, 44 8 per phetam (pro om.) O exiuit t>, c/. p. 38, 26 et Ep. c Don. 8, 21 6 bonnra Pv 7 ydoneum P 9 quon] quas 0 quae v 15 dei om. P 17 magis «. I. 0 21 aunt Pml 24 aj non a PQ 25 de] ex v 27 quia nisi quia Oml lib. II 43, 102—45, 106 81 XLIIII. 103. Petilianus dixit: Xos enim, ut scriptum est, baptismo nostro Christum induimus traditum, uos uestro con- taaio Iudam induitis traditorem. 104. Augustinus respondit: Possera et ego dicere: 'uos 5 uestro contagio Optatum induitis proditorem raptorem oppres- sorem separatorem*. sed absit ut cupiditas reddendi maledicti me in aliquam prouocet falsitatem; nec uos enim ilhim indu- itis nec nos istum. itaque si quisquam ad nos ueniens in no- mine Optati se baptizatum esse respondeat, et baptizabitur in io nomine Cbristi, et uos quotquot a nobis uenientes baptizastis, si in nomine Iudae traditoris se baptizatos dixerant, non repre- bendimus quod fecistis. si autem in Christi nomine baptizati erant, non uidetis quanto errore arbitremini uarietate huma- norum uitiorum diuina sacramenta uariari aut uitae cuiusquam 15 sordibus pollui? XLV. 105. Petilianus dixit: Sed si istae sunt partes, niliil nobis praeiudicant nomina compartis. duae namque uiac. xunt, una angusta qua peryimus, altera cst impiis qua peri- bunt; et tamen longe discernitur uocabiili acqualitas, ne. tritl k iustitiae consortio nomi?iis macitletur. 106. Augustinus respondit: Timuisti comparatam multitudini uestrae multitudinem orbis terrarum et ad paucitatis laudem per angustam uiam gradientis te conferre uoluisti. utinam non ad eius laudem, sed ad ipsam uiam te contulisses! pro- 85 fecto perspiceres eandem paucitatem in ecclesia esse omnium gentium, sed paucos dici iustos in comparatione multorum iniquorum, sicut in cornparatione paleae possunt pauca grana dici uberrimae segetis, quae tamen per se ipsa in massam redacta implent horreum. nam sicut in tribulationibus amis- » sorum locorum, sic etiam in paucitate, si in his putas esse iustitiam, te ipsi Maximianistae superabunt. 1 cf. Gal. 3, 27 5 cf. ad p. 68, 28 17 cf. Matth. 7, 13-H 22 cf. Matth. 7, 14 7 me in scripti mei non 0 me ad PQo indniti 0 8 qnisque Omlv 17 compartis) cum pancis PQ 23 gradientis Bcripii gradien- tem codd. v Ul Auguat. c. Don. II. 6 82 IIIL Contra littermt Petiliani XLVI. 107. Petilianus dixit: Primo psalmo Dauid beatos et impios separat, non partes scilieet faciens, sed ab omnibus iinpiis separam sanctitatem: beatus uir qui non abiit in c.onsilio impiorum et in uia peccatorum non stetit — ad uiam institiae redeat, qui errauerat ut periret — ei i super cathedram pestilentiae non sedit — cum ita commoneat, o miseri, quid sedetis? — sed in lege domini voluntas eius et in lege domini meditabitn r die ac iiocte. et erit nrlut lignum quod plantatum est circa decursus aquarum, quod fruttum suum dabit in 10 tempore suo. et folium eius non'decidet, et omnia quaecumque fecrit prospera procedent. non sic im- pii, non sic: sed tamquam puluis qnem proiciet uentus a fac.ie terrae — implet oculos, ut excaecet — . propterea non exurgent impii in iudicio neque peccatores in a consilio iustoriim, quoniam scit dominus uias iusto- rum, et itcr impiorum periet. 108. Augustinus respondit: Quis non in scripturis discernat faaec duo genera hominom? sed uos maledici paleae crimina etiam frumentis obicitis et, cum sola palea sitis, solum fru- w mentum uos esse iactatis. prophetae autem ueridici utrumque faoc genus ante uentilationem, quae in die iudicii futura est, permiitum esse dicnnt per totum mundum, id est per totum agrum domini. uerumtamen admoneo ut istum primum psalmum Graece legas: ita non audebis pro crimine obicere orbi terra- » rum partem Macarii, quia forte intelleges cuins Macarii sit pars in omnibus sanctis, qui per omnes gentes benedicuntur in semine Abrahae. quod enim scriptum est Latine 'beatus uir\ Graece habet uvaxatpio? ivrjp. ille autem Macarius qui uobis displicet, si malus fuit, nec in hac sorte est nec huic sorti obest; si » 3 Ps. 1 27 cf. Gen. 22, 18 4 concilio Pv 9 nelnd 0 18 proicit PQv 14 eiecet Pml 15 ei- surgent v 16 concilio Pv 18 in om. 0 27 qni scripsi qnae eodd. v, cf. Cresc. IIII 61, 74 28 latine scriptnm est PQ 29 macarios 0 macharios PQ aner codd. qui] cni 0 lib. II 46, 107-47, 110 83 autem bonus, opus suum probet, ut in se ipso babeat gloriam et non in altero. XLVII. 109. Petilianus dixit: Nostri autem baptismatis laudes idem psalmographus decantauit: dominus pascit me s et nihil mihi deerit: in loco pascuae ibi me colloca- uit. super aquam refectionis educauit me:. animam meam conuertit. deduxit me super semitas iustitiae propter nomen suum. nam et si ambulavero in medio umbrae mortis — si me, inquit, persecutor occidat — , 10 non timebo mala, quoniam tu mecum es, domine. uirga tua et baculus tuus ipsa consolata sunt me — inde uicit Ooliam D(auid) oleo chrismatis loricatus — . pa- rasti in conspectu meo mensam aduersus eos qui tribulant me. impinguasti oleo caput meum, et calix is tuus inebrians perquam optimus. et misericordia tua subsequetur me omnes dies uitae meae, ut inha- bitem in domo domini in longitudinem dierum. 110. Augustinus respondit: Iste psalmus de his loquitur, qui bene suscipiunt baptismum et sancto sancte utuntur. non enim » uerba ista etiam ad Simonem magura pertinent, qui tamen eundem sanctum baptismum accepit; et quia eo sancte uti noluit, non ideo illum inquinauit aut repetendum talibus docuit. sed quia Goliae commemorationem fecisti, attende illum de ipso Golia psalmum et uide, quia in cantico nouo deuictus est m — ibi enim dicitur: deus, canticum nouum cantabo tibi, in psalterio decem chordarum psallam tibi — , et uide, utrum ad hoc canticum pertineat qui orbi terrarum non commnnicat. alibi enim dicitur: cantate domino can- ticum nouum, cantate domino omnis terra. omnis » ergo terra, in cuius unitate non estis, cantat canticum nouum, 1 ef. Gal. 6, 4 4 Ps. 22 25 Ps. 143, 9 28 Pi. 95, 1 4 psalmografns O 6 anima Oml 9 persequutor Q 10 domine om. P 11 me consolata sunt PQ 12 golia Oml Danid oleo scripsi dolio Oml oleo OmSPQv loricatus scripsi loricataB Oml loricata OmSPQv 20 symonem codd. 21 qui O 24 depictus v 26 cor- darum Q 28 non om. O 6* 84 IIII. Contra litteras Petiliani et omnis terrae suut uerba quoque ista: dominus pascit uie et nihil mihi deerit et cetera. non sunt haec uerba zizaniorum, quamuis usque ad messem in una segete toleren- tur; non sunt uerba paleae, sed tritici, quamuis eadem pluuia simulque nutriantur, eadem area simulque triturentur, donec & ultimo uentilabro ab inuicem segregentur, quae duo utique communiter unum habent baptismum, quamuis non sint unum. sed etsi pars uestra esset ecclesia dei, certe fatereris istum psalmum non ibi pertinere ad furiosas cateruas circumcellionum. aut si et ipsi per semitas iustitiae deducuntur, quare negatis 10 eos comites uestros esse, cum uobis obiciuntur, quamuis ple- rumque paucitatem concisionis uestrae non uirga et baculus dei, sed fustes eorum consolentur, quibus uos et aduersus leges Romanas tutos esse arbitramini; in quos incurrere quid est aliud quam ambulare in medio umbrae mortis? sed non i& timet mala cum quo dominus est. certe tamen non audebis dicere etiam istorum furiosorum esse uerba quae in hoc psalmo cantantur, et tamen habere eos baptismum non solum con- fitemini, sed etiam profitemini. non dicunt ergo ista nisi qui aqua sancta reficiuntur, sicut omnes iusti dei, non qui ea male *> utendo subuertuntur, sicut magus ille a Fhilippo baptizatus, et tamen ipsa in utrisque una atque sancta est. non dicunt ista nisi qui ad dexteram pertinebunt, sed tamen eadem pascua sub uno pastore et oues et hirci pascuntur, donec ut debita recipiant segregentur. non dicunt ista nisi qui de mensa do- » mini uitam sumunt sicut Petrus, non iudicium sicut Iudas, et tamen ipsa utrique fuit una, sed non utvique ualuit ad unum, quia ipsi non erant unum. non dicunt ista nisi qui oleo sancto etiam in spiritu beatificantur sicut Dauid, non qui in solo corpore consecrantur sicut Saul, et tamen, cum ambo » unum sumpsissent, non eis impar sacramentum, sed impar meritum fuit. non dicunt ista nisi qui calicem domini in uitam 1 Ps. 22, 1 1 quoque nerba PQ 3 tolerantur Oml 5 tribulentnr eodd. 12 pau- citate 0 15 immedio O 18 eos habere PQ 19 erga 0 24 hyrci P lib. II 47, 110-48, 112 85 aeternam mutata mente suspirant, non qui iadicium Bibi man- ducant et bibunt, sicut apostolus ait, et tamen utrisque non nnis calix ille unus est, inebrians ad capessenda caelestia martyres, non ad funestanda praecipitia circumcelliones. me- 5 mento ergo sacramentis dei nihil obesse mores malorum ho- minum, quo illa uel omnino non sint uel minus sancta sint, sed ipsis malis hominibus, ut baec habeant ad testimonium damnationis, non ad adiutorium sanitstis. saltem quippe ipsa uerba ultima psalrai huius considerare debuisti et propter eos, io qui baptismo accepto apostatant, intellegere non ab omnibus qui sanctum baptismum accipiunt posse dici: ut iuhabitem in domo domini in longitudinem dierum, et tamen siue permanentibus siue lapsis, cum ipsi non sint unum, ba- ptismus unus est, et cum ipsi non utrique sancti sint, baptis- « mus in utrisque sanctus est, quia et apostatae, si redeant, non quasi eum amiserint baptizantur, sed quod in se permanenti iniuriam fecerint humiliantur. XLVIII. 111. Petilianus dixit: Ac ne uos sanctos esse di- catis, primum id assero, quia qui non fticrit innocens non » habet sanctitatem. 112. Augustinus respondit: Ostende nobis tribunal ubi se- disti, ut ante te staret orbis terrarum, et quibus oculis non dico conscientias omnium, sed uel actus inspexisti et discus- sisti, ut eum perdidisse innocentiam iudicares. ille qui raptus ss est usque in tertium caelum dicit: sed neqne ego me ipsum diiudico, et tu de uniuersa terra qua hereditas Chri- sti dilatatnr audes ferre sententiam? deinde si satis absolutum tibi nidetur quod dixisti: qui non fucrit innocens non habet sanctitatem, quaero, si non habebat Saul sacramenti sanctitatem, so quid in eo Dauid uenerabatur, si autem habebat innocentiam, quare innocentem persequebatur. nam eum propter sacrosanctam unctionem et honorauit uiuum et uindicauit occisum, et quia 2 cf. ICor. 11, 29 11 P«. 22, 7 24 cf. II Cor. 12, 2 25ICor. 4, 3 1 »n»pirant] anscipinnt v 4 cerciceliones Oml 11 baptisma 14 baptimun 0 16 amiseront Pml 18 ac] at Pc 86 IIII. Contra litteras Petiliani uel panniculum ei eius ueBte praecidit, percusso corde trepi- dauit. ecce Saul non habebat innocentiam et tamen habebat sanctitatem non uitae suae — nam hoc sine innocentia nemo potest — , sed sacramenti dei quod et in malis hominibus sanctum est. » XLVIIII. 113. Petilianus dixit: Nam si kgetn perfidi nostis, sine iniuria ipsius legis hoc dixerim: hanc et diabol/is nouit. namque domino deo itt causa lob insti quasi iustus ita de legc respondit, sicut scriptum est: dixit dominus diabolo: respexisti in piterum meum lob, quia non est simi- 10 Us illi in terra, homo sine malitia, uerus dei cultor, abstinens se ab omni malo, perseuerans in simplici- tate: tu autem petisti ut omnem rem illius perderes sine causa. et respondit diabolns et dixit domino: coritim pro corio, et omue quodciimque habuerit homo pro anima sua dabit. cice legaliter loquitur qui nititur contra legem. et iterum dominum Christam sermonibus suis sic ausus est adtemptare, sicut scriptum est: assumpsit diabolus Iesum in sanctam ciuitatem, et statuit eum super pinnam templi, et dix.it ei: mitte te deorsum; » srriptttm est enim quia angelis suis mandauit de te, ut manibus tollant te, nc forte offendas ad lapi- dem pedem tuum. ait Iesus: iterum scriptum est: non temptabis dominum dcutn tuum. nostis, inquam, sicut diabolus legem, qui in suis conatibus uincitur et in » actibus erubescit. 114. Augustinus respondit: Possem quidem quaerere abs te, in qua lege scripta sint uerba quae diabolus dixit, cum sanctum uirum Iob apud deum criminaretur, si hoc mihi esset propositum demonstrare, legem, quam dicis diabolum nosse, so te ipsum non nosse; sed quia non inde inter nos quaestio est, 9 Hiob 2, 3-4 18 Matth. 4, 5-7 1 prescidit Pml 16 nititur] nitur Q 18 attentare PQv 28 ait Iesus om. 0 sed iterum O lib. II 48, 112-51, 117 87 hoc praetermitto. sic autem conatus es ostendere diabolum legis peritum, quasi nos dicamus omnes qui uerba legis noue- runt iustos esse. quid ergo te adiuuet quod de diabolo com- memorare uoluisti, non uideo, nisi forte ut nobis ueniret in 5 mentem, quomodo ipsum diabolum uos imitemini. sicut enim ille contra latorem legis proferebat uerba legis. sic et uos uerbis legis accusatis homines quos ignoratis, ut dei promis- sis quae in ipsa lege conscripta sunt resistatis. deinde uellem mihi diceres, confessores illi uestri quando se ipsos praecipi- lo.tant, cui ducunt martyrium, utrum Christo qui talia sugge- rentem diabolum reppulit, an potius ipsi diabolo qui talia Christo facienda suggessit. duae sunt maxime uiles atque usi- tatae mortes eorum qui se ipsos interimunt, laqueus et prae- cipitium. tu certe dixisti in primis partibus huius epistulae: 15 laqueo traditor periit, laqueum talibus dereliquif. hoc ad nos omnino non pertinet; neque enim ueneramur nomine martyrum eos qui sibi collum ligauerunt. quanto autem nos probabilius in uos dicimus: 'inagister traditoria diabolus praecipitium Christo suadere uoluit et repulsus est'! quid ergo dicendi sunt k quibus hoc suasit et auditus est? quid enim niai inimici Chri- atd, amici autem diaboli, discipuli seductoris, condiscipuli tra- ditoris? spontaneas enim moctes ab uno magistro utrique didi- cerunt, ille laqueum, isti praecipitium. L. 115. Petilianus dixit: Sed ut tiestra singuUi destriuimun, ■a si sacerdotes uos dicitis, sic a domino iko diclum est per prophetam: ultio domini super falsos sacerdotex. 116. Augustinus respondit: Quaere potius quid uerum dicas, non unde maledicas, et quid doceas, non quid obicias. LI. 117. Petilianus dixit: Si cathedram uobis miseii tiiu- M dicatia, ut superius diximus, habetis illam profecto quam 15 p. 29, 14 26 ? 29 cap. 9, 21. 18, 40 init. 1 sicj si Oml 6 noa] noa uos Q nos e v 10 dirnnt Oml dlcant Ertunt., Louan. (ducere niartyrinm dictum eit ut d. pompam, chorum et tim.) 11 repalit v 12 facienda chriato Qml 17 autem] enim PQ 20 enim om. PQ 25 uoa] add. csse Qml 28 non quid] nunquid Pml 30 illam <m. P 82 HII. Contra litteras Petiliani XLVI. 107. Petilianus dixit: Primo psalmo Dauid tteatos ct impios separat, non partes scilicet faciens, sed ab omnibus impiis separans sanetitatem: beatus uir qni non abiit in consilio impiornm et in uia peccatorum non stetit — ad tiiam iustitiae redeat, qui erraiierat ut periret — et i super cathedram pestilcntiae non sedif — cum ita commoneat, o miseri, quid sedetis? — sed in lege domini voluntas eius et in lege domini meditabitnr die ac nocte. et erit uelut iignitm quod plantatum est circa decursus aquarum, quod fructum suum dabit in 10 ie.mpore suo. et folium eius non' decidet, et omnia quaecumque fecerit prospera procedent. non sic im- pii, non sic: sed tamquam puluis quem proiciet uentus a facie terrae — impkt oculos, ut ercaecet — . propterea non exurgent impii in iudicio neque peccatores in u consilio iustoritm, quoniam scit dominus uias iusto- rnin, et itcr impiorum periet. 108. Auguetinu8 respondit: Quis non in scripturia discernat haec duo genera hominum? sed uos maledici paleae crimina etiam frumentis obicitis et, cum sola palea sitis, solum fru- to mentum uos esse iactatis. prophetae autem ueridici utrumque hoc genus ante uentilationem, quae in die iudicii futura est, permiitum esse dicunt per totum mundum, id est per totum agrum domini. uerumtamen admoneo ut istum primum psalmum Graece legas: ita non audebis pro crimine obicere orbi terra- » rum partem Macarii, quia forte intelleges cuius Macarii sit pars in omnibus sanctis, qui peromnea gentes benedicuntur in semine Abrahae. quod enim scriptum est Latine "beatus uir', Graece habet |iaxctpio« ivr^p. ille autem Macarius qui uobis displicet, si malus fuit, nec in hac sorte est nec huic sorti obest; si » 3 Ps. 1 27 cf. Gen. 22, 18 4 concilio Pv 9 nelnd 0 18 proicit PQv U execet Pml 15 ei- surgent v 16 concilio Pv 18 in om. 0 27 qni scripsi quae eodd. v, «/. Cretc. IIII 61, 74 28 latine scriptnra eet PQ 29 macarios 0 macharios PQ aner codd. qui] cui 0 \ lib. II 46, 107-47, 110 83 autem bonus, opus suum probet, ut in se ipso babeat gloriam et non in altero. XLVII. 109. Petilianus dixit: Nostri autem baptismatis laudes idem psalmograpkus decantauit: dominus pascit me b et nihil mihi deerit: in loco pascuae ibi me colloca- uit. super aquam refectionis edncauit me:. animam meam conuertit. deduxit me super semitas iustitiae propter nomen sunm. nam et si ambulauero in medio umbrae mortis — si me, inquit, persecutor occidat — , 10 non timebo mala, quoniam tu mecum es, domine. uirga tua et baculus tuus ipsa consolata sunt me — inde uicit Ooliam D(auid) oleo chrismatis loricatns — . pa- rasti in conspectu meo mensam aduersus eos qui tribulant me. impinguasti oleo caput meum, et calix is tuus inebrians perqnam optimus. et misericordia tua subseqnetur me omnes dies uitae meae, ut inha- bitem in domo domini in longitiidinem dierum. 110. Augustinus respondit: Iste psalrnus de his loquitur, qui bene suscipiunt baptismum et sancto sancte utuntur. non enim «3 uerba ista etiam ad Simonem magum pertinent, qui tamen eundem sanctum baptismum accepit; et quia eo sancte uti noluit, non ideo illum inquinauit aut repetendum talibus docuit. sed quia Goliae commemorationera fecisti, attende illum de ipso Golia psalmum et uide, quia in cantico nouo deuictus est » — ibi enim dicitur: deus, canticum nouum cantabo tibi, in paalterio decem chordarum psallam tibi— , et uide, utrum ad hoc canticum pertineat qui orbi terrarum non communicat. alibi enim dicitur: cantate domino can- ticum nouum, cantate domino omnis terra. omnis » ergo terra, in cuius unitate non estis, cantat canticum nouum, I cf. Gal. 6, 4 4 Ps. 22 25 Ps. 143, 9 28 Ps. 95, 1 4 psalmografne O 6 anima Oml 9 peraequutor Q 10 domine om. P 11 me consolata «ont PQ 12 golia Oml Danid oleo scripti dolio Oml oleo 0m2PQv loricatus acripsi loricatas Oml loricata Om2PQv 20 gymonem codd. 21 qui O 24 depictus v 26 cor- darnm Q 28 non om. O 6* 84 IIII. Contra litterae Petiliani et omnis terrae sunt uerba quoque ista: dominus pa9cit me et nihil mihi deerit et cetera. non sunt haec uerba zizaniorum, quamuis usque ad messem in una segete toleren- tur; non sunt uerba paleae, sed tritici, quamuis eadem pluuia simulque nutriantur, eadem area simulque triturentur, donec & ultimo uentilabro ab inuicem segregentur, quae duo utique communiter unum habent baptismum, quamuis non sint unuro. sed etsi pars uestra esset ecclesia dei, certe fatereris istum psalmum non ibi pertinere ad furiosas cateruas circumcellionum. aut si et ipsi per semitas iustitiae deducuntur, quare negatis 10 eos comites uestros esse, cum uobis obiciuntur, quamuis ple- rumque paucitatem concisionis uestrae non uirga et baculus dei, sed fustes eorum consolentur, quibus uos et aduersus leges Romanas tutos esse arbitramini; in quos incurrere quid est aliud quam ambulare in medio umbrae mortis? sed non i& timet mala cum quo dominus est. certe tamen non audebis dicere etiam istorum furiosorum esse uerba quae in hoc psalmo cantantur, et tamen habere eos baptismum non solum con- titemini, sed etiam profitemini. non dicunt ergo ista nisi qui aqua sancta reficiuntur, sicut omnes iusti dei, non qui ea male *> utendo subuertuntur, sicut magus ille a Philippo baptizatus. et tamen ipsa in utrisque una atque sancta est. non dicunt ista nisi qui ad deiteram pertinebunt, sed tamen eadem pascua sub uno pastore et oues et hirci pascuntur, donec ut debita recipiant segregentur. non dicunt ista nisi qui de mensa do- » mini uitam sumunt sicut Petrus, non iudicium sicut Iudas, et tamen ipsa utrique fuit una, sed non utrique ualuit ad unum, quia ipsi non erant unum. non dicunt ista nisi qui oleo sancto etiam in spiritu beatificantur sicut Dauid, non qui in solo corpore consecrantur sicut Saul, et tamen, cum ambo 30 unum sumpsissent, non eis impar sacramentum, sed impar meritum fuit. non dicunt ista nisi qui calicem domini in uitam 1 Ps. 22, 1 1 quoque uerba PQ 3 tolerantur Oml 5 tribulentur codd. 12 pau- citate 0 15 immedio 0 18 eos habere PQ 19 erga 0 24 hjrci P lib. II 47, 110-48, 112 85 aeternam mutata mente suepirant, non qui iudicium sibi man- ducant et bibunt, sicut apostolus ait, et tamen utrisque nou unis calix ille unus est, inebrians ad capessenda caelestia martyres, non ad funestanda praecipitia circumcelliones. me- s mento ergo sacramentis dei nihil obesse mores malorum ho- minum, quo illa uel omnino non sint uel minus sancta sint, sed ip8is malis hominibus, ut haec habeant ad testimonium damnationis, non ad adiutorinm sanitstis. saltem quippe ipsa uerba ultima psalmi huius considerare debuisti et propter eos, 10 qni baptismo accepto apostatant, intellegere non ab oronibus qui sanctum baptismum accipiunt posse dici: ut inhabitem in domo domini in longitudinem dierum, et tamen siue permanentibus siue lapsis, cum ipsi non sint unum, ba- ptismus unus est, et cum ipsi non utrique sancti sint, baptis- 15 mus in utrisque sanctus est, quia et apostatae, si redeant, non quasi eum amiserint baptizantur, sed quod in se permanenti iniuriam fecerint humiliantur. XLVIII. 111. Petilianus dixit: Ac ne uos sanctos esse di- catis, primum id assero, quia qui non fuerit innocens non «o kabet sanctitatem. 112. Augustinus respondit: Ostende nobis tribunal ubi se- disti, ut ante te staret orbis terrarum, et quibus oculis non dico conscientias omnium, sed uel actus inspexisti et discus- sisti, ut eum perdidisse innocentiam iudicares. ille qui raptus » est usque in tertium caelum dicit: sed neque ego me ipsum diiudico, et tu de uniuersa terra qua hereditaa Chri- sti dilatatur audes ferre sententiam? deinde si satis absolutum tibi uidetur quod dixisti: qui non fuerit innocens non habet sanctitatem, quaero, si non habebat Saul sacramenti sanctitatem, » quid in eo Danid uenerabatur, si autem habebat innocentiam, quare innocentem persequebatnr. nam eum propter sacrosanctam unctionem et honorauit uiuum et uindicauit occisum, et quia 2 cf. I Cor. 11, 29 11 Ps. 22, 7 24 cf. II Cor. 12, 2 25ICor. 4, 3 I euspirant] suscipinnt t> 4 cerciceliones Oml 11 baptisma 14 baptimus 0 16 amiaerunt Pml 18 ac] at Pv 86 IIII. Contra litteras Petiliani uel panniculura ei eius ueste praecidit, percusso corde trepi- dauit. ecce Saul non habebat innocentiara et tamen habebat sanctitatem non uitae suae — nam hoc sine innocentia nemo potest — , sed sacramenti dei quod et in malis hominibus sanctum est. & XLVIIIF. 113. Petilianus diiit: Nain si legem perfidi nostis, sine iniuria ipsius legis hoc dixerim : hanc et diabolus nouit. namque domino deo in causa lob iusti quasi iustus ita de legc respondit, sicut scriptum est: dixit dominus diabolo: respexisti in pueriim meum lob, quia non est simi- 10 lis illi in terra, hoino sinc malitia, uerus dei cultor, abstinens se ab omni malo, perseuerans in simplici- tate: tu autem petisti ut omnem rem illius perderes sine causa. et respondit diabolus et dixit domino: eorium pro corio, et omne quodcumqiie habuerit homo i& pro anima sua dabit. ecce legaliter loqtiitur qtii nititur contra legem. ct iterum dominum Christuin sermonibus suis sic ausus est adtemptare, sicut scriptum est: assumpsit diabolus Iesum in sanctam ciuitatein, et statuit eum super pinnam templi, et dixit ei: mitte te deorsum; *> scriptum est enim quia angelis suis mandauit de te, ut manibus tollunt te, nc forte offendas ad lapi- dem pedem tuum. ait Iesus: iterum scriptum est: no?i temptabis dominum dcum tuum. nostis, inquam, sieut diabolus legem, qui in suis conatibus uincitur et in » actibus erubescit. 114. Augustinus respondit: Possem quidem quaerere abs te, in qua lege scripta sint uerba quae diabolus diiit, cum sanctum uirum Iob apud deum criminaretur, si hoc mihi esset pvopositum demonstrare, legem, quam dicis diabolum nosse, te ipsum non nosse; sed quia non inde inter nos quaestio est, 9 Hiob 2, 3-4 18 Matth. 4, 5-7 1 preecidit Pml 16 nititur] nitur Q 18 attentare PQv 23 ait Iesua om. 0 aed iterum O lib. II 48, 112-51, 117 87 hoc praetermitto. sie autem conatus es ostendere diabolum legis peritum, quasi nos dicamus omnes qui uerba legis noue- runt iustos esse. quid ergo te adiuuet quod de diabolo com- memorare uolnisti, non uideo, nisi forte ut nobis ueniret in 5 mentem, quomodo ipsum diabolum uos imitemini. sicut enim ille contra latorem legis proferebat uerba legis, sic et uos nerbis legis accusatis homines quos ignoratis, ut dei promis- sis quae in ipsa lege conscripta sunt resistatis. deinde uellem mihi diceres, confessores illi uefltri quando se ipsos praecipi- wtant, cui ducunt martyrium, utrum Christo qui talia sugge- rentem diabolum reppulit, an potius ipsi diabolo qui talia Christo facienda suggessit. duae sunt mazime uiles atque usi- tatae mortes eorum qui se ipsos interimunt, laqueus et prae- cipitium. tu certe diiisti in primis partibus huius epistulae: u laqueo traditor periit, laqueum talibus dereliquit. hoc ad nos omnino non pertinet; neque enim ueneramur nomine martyrum eos qui sibi collum ligauerunt. quanto autem nos probabilius in uos dicimus: 'magister traditoris diabolus praecipitium Christo suadere uoluit et repulsus esf! quid ergo dicendi sunt 20 quibus hoc suasit et auditus est? quid enim nisi inimici Chri- sti, amici autem diaboli, discipuli seductoris, condiscipuli tra- ditoris? spontaneas enim moetes ab uno magistro utrique didi- cerunt, ille laqueum, isti praecipitium. L. 115. Petilianus dixit: Sed ut uestra singulti destriuimus, a si saeerdotes uos dieitis, sic a domino deo dicium est per prophetam: ultio domini super falsos saccrdotes. 116. Augustinus respondit: Quaere potius qnid uerum dicas, non unde maledicas, et quid doceas, non quid obicias. LI. 117. Petilianus dixit: Si cathedram uobis miseri utn- » dicatis, nt superius diximus, habetis illain profecto quam 15 p. 29, 14 26 ? 29 cap. 9, 21. 1& 40 init. 1 sic J si Oml 6 uos] oos.oos Q aos e v 10 dicunt Oml dlcant Erasm., Louan. (ducere martyrium dictum e$t ut d. pompam, choruin et »m.) 11 repulit v 12 faciend» christo Qml 17 autem] enim PQ 20 enim om. PQ 25 uos] add. csse Qml 28 non quid] nunquid Pml 30 illam tm. P 88 IIII. Contra litteras Petiliani Dauid propkeia psalmographns pestilentiae cathedram pronun- tiauit. uobis enim iuste relicta est, quia cam sancti sederc non possunt. 118. AuguBtinus respondit: Et haec non uides non aliqua esse documenta, sed uana conuicia. hoc enim est illud quod & paulo ante dixi: uerba legia dicitis, sed in quos dicatis non attenditis, sicut diabolus uerba legis dicebat, sed cui diceret non agnoscebat ille caput nostrum sursum ascensurum deor- sum uolebat deicere, uos autem corpus eiusdem capitis, quod per totam terram diffusum est, ad exiguam partem uultis re- W digere. certe ipse paulo ante diiisti nos legem nosse et lega- liter loqui, sed in actibus erubescere. dicis quidem ista nihil probans; sed etsi de aliquibus probares, de his ceteris non praescriberes. uerumtamen si omnes per totum orbera tales essent quales uanissime criminaris, cathedra tibi quid fecit i» ecclesiae Romanae in qua Petrus sedit et in qua hodie Ana- stasius sedet, uel ecclesiae Hierosolymitanae in qua Iacobus sedit et in qua hodie Iohannes sedet, quibus nos in catholica unitate conectimur et a quibus uos nefario furore separastis? quare appellas cathedram pestilentiae cathedram apostolicam? » si propter homines quos putas legem loqui et non facere, numquid dominus lesus Christus propter Pharisaeos, de quibus ait: dicunt enim et non faciunt, cathedrae in qua sedebant ullam fecit iniuriam? nonne illam cathedram Moysi commen- dauit et illos seruato cathedrae honore redarguit? ait enim: » cathedram Moysi sedent. quae dicunt facite, quae autem faciunt facere nolite. dicunt enim et non faciunt. haec si cogitaretis, non propter homines quos infa- matis blasphemaretis cathedram apostolicam cui non com- municatis. sed quid <id> est aliud quam nescire quid dicere ao et tamen non posse nisi maledicere? 1 cf. Ps. 1, 1 6 cap. 49, 114 11 cf. cap. 49, 113 28 Matth. 23, 3 26 Matth. 23, 2-3 9 quod s. I. 0 10 terram totam Q diffum (*ic) Q 17 ihero- solimitane Q 19 connectimnr v 30 id addidi lib. II 51, 117-53, 121 89 LII. 119. Petilianus dixit: Si sacrificia uos faccre iudicatis, <Ie uobis quippe nequissimis dens ipse sic dicit: facinoro- sus, inquit, qni sacrificat mihi uitulum quasi canem occidat, et qui ponit similaginem quasi sanguinem 6 porcinum fundat — scitote nestrum sacrificiiim qni hu- manum sanguinem iam fudistis — , et iterum: sacrificia corum quasi panis hictus: omnis qui manducahit ex illo inquinabitur. 120. Augustinu8 respondit: Nos dicimus tale cuique fieri io sacrificium, qualis accedit ut offerat et qualis accedit ut sumat, et eos de sacrificiis talium roanducare qui ad illa tales acce- dunt, quales et illi sunt; itaque si offerat deo malus et acci- piat inde bonus, tale cuique esse qualis quisque fuerit, quia et illud scriptum est: omnia munda mundis. per hanc 15 sententiam ueridicam et catholicam etiam uos Optati sacrificio non estis polluti, ai facta eius displicebant uobis. nara utique panis illius panis luctus erat, snb cuius iniquitatibus Africa tota lugebat, sed panem luctus omnibus uobis communem omnium uestrum malum schismatis facit. nam seoundum con- » cilii uestri sententiam Felicianus Mustitanus humanum sangui- nem fudit. dixistis enim, cum eos damnaretis: ueloces pe- de8 eorum ad effundendum sanguinem. uide ergo quale sacrificium offerat quem sacerdotem habetis, cum eum sacrilegum damnaueritie, et si hoc uobis nihil obesse arbitra- » mini, rogo uos, uanitas calumniarum uestrarum quid oberit orbi terrarum. LIII. 121. Petilianus dixit: Si precem domino facitw aut funditis oralionem, nihil uobis penitus prodett. nestras enim debiles preces crnenta uestra conscientia uacuat, quia domi- xnus deus puram magis conscientuim quam preces exaudit domino Christo dicente: non omnis qui dicit mihi 'do- 2 Esai. 66, 3 6 Os. 9, 4 14 Tit. 1, 15 21 Ps. 13. 3 31 Mattb. 7, 21 9 sacrificium fieri v 17 tota affrica Qml 18 commnne PQ communem esse v 20 nostri Pml 24 dampnatia (tic) 0 IIII. Contra litteras Petiliani mine domine' intrabit in regnum caelorum, sed is (pti facit uoluntatem patris mei qui in caelis est. noluntas dei utique bona est. nam ideo in sacra oratione sic petimus: fiat uoluntas tua in caelo et in terra, ut, quia bpna eius uoluntas est, nobis quae bona sunt la/rgiatur, uos 5 ergo uoluntatem dei non faeitis, quia mala cotidie perpetratis. 122. Augustinus respondit: Ista omnia si et nos in uos dicamus, nonne qui nos audierit insanos potius litigatores quam christianos disputatores, si ipse sanus est, iudicabit? non ergo reddimus maledictum pro maledicto. seruum enim 10 domini non oportet litigare, sed esse mitem ad omnes, docibilem, in modestia corripientem diuersa sentien- tes. si ergo uobis obiciamus eos qui mala apud uos cotidie perpetrant, inepte litigamus alios ex aliis accusantes; si autem uos admonemus, ut, sicut illa uobis non uultis obici, sic nobis u non obiciatis aliena, in modestia uos corripimus, sed si ali- quando resipiscatis. LIIII. 123. Petilianus dixit: Si uero forte, quod iiescio, daemonia pellitis, nec id uobis proderit, quia nec fidei uestrae nec meritis cedunt ipsa daemonia, sed in nomine domini Iesu 20 Christi pelluntur. 124. Augustinus respondit: Gratias deo, quia tandem confes- sus es posse ualere inuocatum nomen Cbristi ad aliorum salu- tem, etiamsi a peccatoribus inuocetur. hinc ergo intellege, cum Christi nomen inuocatur, non obesse aliorum saluti aliena » peccata. nos autem quomodo inuocemus nomen Christi, non tuo iudicio nobis opus est, sed ipsius qui inuocatur a nobis; solus enim potest nosse quo corde inuocetur. ex eius tamen uerbis certi sumus ab omnibus gentibus eum salubriter inuo- cari quae benedicuntur in semine Abrahae. so .LV. 125. Petiliamis diiit: Etsi prorsus uirtutes et mirabiUa faciatis, propter uestram nequitiam nec sic uos dominus nouit 4 Matth. 6, 10 10 II Tim. 2, 24-25 80 cf. Gen. 22, 18 1 alt. domine om. OQ 3 ntique dei Pml 8 aadinnt 0 potiu» oin. 0 18 apud nos ut uid. Pml 14 alios bu PQml 19 id] in v 27 tuo bis Qml lib. II 53, 121-55, 126 91 domino ipso dicente: multi dicent mihi in illo die: domiue domine, in nomine tuo prophetauimus, et in tuo no- mine daemonia eiecimus, et in tuo nornine uirtutes multas fecimus. tunc dicam illis: quoniam non noui 6 uos; discedite a me operarii iniquitatis. 126. Augustinus respondit: Agnoscimus uerba domini. hinc et apostolus ait: si fidem habeam ita ut montes trans- feram, caritatem autem non habeam, nihil sum. hoc ergo quaerendum est, quis habeat caritatem; inuenies non esse- 10 nisi eo8 qui diligunt unitatem. nam de exclusione daemonum et de potentia miraculorum, quoniam plerique talia non faciunt et tamen ad regnum dei pertinent, plerique autem faciunt et non pertinent, nec nostri nec uestri debent gloriari, si qui forte ista possunt; quandoquidem nec apostolos, qui uere ista 15 salubriter atque utiliter poterant, uoluit dominus gaudere de talibus, quando eis ait: nolite in hoc gaudere quod daemonia uobis subiecta sint, gaudete autem quod nomina uestra scripta sunt in caelo. quapropter ista quae ex euangelio posuisti et ego tibi possem dicere, si te io uiderem signorum uirtutes operantem, et tu mihi, si talia me facientem uideres. non ergo nobis dicamus quae posBunt et ex alia parte dici, et remotio ambagibus, quoniam ubi sit ecclesia Christi quaerimus, ipsum qui eam suo sanguine rede- mit audiamus dicentem: eritis mihi testes in Hierusa- islem et in totam Iudaeam et Samariam et usque in totam terram. huic ecclesiae, quae per totam terram diffun- ditur, qui8quis non communicat cui non communicet uides, si cuius ista uerba sint audis. quid est autem dementius quam sacramentis domini commumcare et uerbis domini non com- so municare? hi utique dicturi sunt: in nomine tuo manduca- 1 Matth. 7, 22-28 7 I Cor. 13, 2 16 Lnc. 10, 20 24 Act. 1, 8 30 Mattb. 7, 22 (cf. Nestlei adnot ) 4 nooit Oml 8 hoc] hic v 15 potrant Oml gadeie Oml 19 qnae om. Pml 20 operantes ut uid. Pml 21 et om. Q 22 et om. P 24 ihertm Q 92 IHL Coatr» litteras Petiliaai nirans et hibimns et anditnri: non nooi nos. qai corpus eias et saogaioem in •irramento mandoeant et bibant et mem- bra eios toto orbe diffusa in euaogelio Kon agnoscunt et ideo in eis ia iadieio non eomputantur. LVI. 127. PetUianus dixit: Quod et*i. ut ip.fi pntatis. do- s mini legem purr sequimini. de ip.-a lege sancti.<--ima lega- liter dixputemnx. dieit apostolus Fhnln.*: bana est lez. si quis ea legitime nlatur. lex erga quid dieitf non oeeide*. qnod semel feeit Cain pnrrieida: uos frntres saepius oeeidistis. 128. Aagastinas respondit: Similes aobis esse Bolamas. io nam non desunt qoae dicantar, sieat et ta ista dieis, et qoae seiantor. nam ta ista nescis. et quae ostendutor. nam tn ista non osteodi8. LVIL 129. Petiliana8 dixit: Dietum est: nom moeehabe- ris. unusquisque uestrum si earnaliter eastus sit, spiritaliter 15 moeehus est, quia adulterat sanetitatem. 130. Augnstmas respoodit: Possaot haee io qoosdam oera- citer dici et oostros et aestros, qai gi atrisqae nostram dis- plieent nec nostri nec aestri sant sed tu. qaod io qoosdam dicis et oee in ipsia probas. pro eo ois accipi acsi probaaeris » Doo io aliqaibos qai degeoerant a semine Abrahae, sed in omoibas gentibas qaae benedicantar in semine Abrahae. LVHL 131. Petilianas dixit: Dietum est: falsum testi- monium non reddes. cum regibus saeruli nos nestra tenere mentimini, nonne falsa eonflatis? * 132. Aagastinn8 respondit: Si ooo snnt nostra qaae tenetis, oec illa erant aestra qaae a Maximianistis recepistis. qaodsi propterea illa uestra erant. qnia illi saerilegam schisma fece- ruot non commnnicando parti Donati. attende quae loca tene- atis et cuius bereditati non commnnicetis, et cogitate non » 1 M»ttb. 7. 22 7 I Tim. 1,8 8 Ex. 20, 18 14 Er. 20, 14 22 cf. Gen. 22, 18 23 Ex. 20, 16 5 potati» ipsi Qml 8 ea om. O 9 caim P 12 isU to neseis v 14 mecaberi» 0 18 otrique Oml 28 nortra innt PQ 28 uettra erant illa Qml fecernnt] fuerunt 0 lib. II 55, 126-58, 132 regibus saeculi sed regi Christo quid respondere possitis. de illo dictum est: dominabitur a mari usque ad mare et aflumine usque ad terminos orbis terrae. quo utique flumine, nisi ubi baptizatus est et ubi super eum columba s descendit magnum caritatis et unitatis indicium? uos autem huic unitati non communicatis et adhuc loca unitatis tenetis et inuidiam nobis de regibus saeculi facitis, cum per iussa proconsulum de locis partis Donati schismaticos uestros ex- puleritis. non sunt haec uerba per inane uolantia: homines 10 uiuunt, ciuitates testantur, gesta proconsularia et municipalia recitantur. sileat aliquando uox calumniosa obiciens reges sae- culi uniuersae terrae, per quorum proconsules non potuit par- cere concisa concisae. cum ergo dicimus quod nostra teneatis, non ostendimur falsum testimonium dicere, nisi nos ostendatis 15 in ecclesia Christi non esse, quod quidem dicere non cessatis, sed ostendere numquam ualebitis; imrao uero cum hoc dicitis non iam nobis, sed ipsi Christo falsi testimonii crimen obicitis. nos quippe in ecclesia sumus quae ipsius testimonio praenun- tiata est et ubi suis testibus attestatus est dicens: eritis somihi testes in Hierusalem et in totam Iudaeam et Samariam et usque in totam terram. uos autem falsos testes non solum hinc ostendimus, quia huic ueritati resistitis, sed etiam in ipso iudicio quo cum Maximiani schismate con- flixistis. si enim secundum le^eni Christi agebatis, quanto con- a gruentiu8 secundum eam constituunt aliquid christiani impe- ratores, si possunt secundum eam iudicare pagani proconsules! si autem in adiutorium etiam terreni imperii leges assumendas putastis, non reprehendimus. fecit hoc Paulus, cum aduersus iniuriosos ciuem Romanum se esse testatus est. sed quaero M quibus terrenis legibus sit statutum, ut Maximianistae locis pellantur. nullas omnino repperies. sed uidelicet legibus quae 2 Pa. 71, 8 19 Act. 1, 8 28 cf. Act. 22, 25 3 terrarum v 5 inditium ex initium ut uid. P 14 ostendiraus O 20 ihertm Q 22 hinc om. PQ 25 aliqui Ov 26 secundum om. O 31 reperies v 94 IIII. Contra litterae Petiliani adnersus haereticos atque inter eos etiam aduersus uos ipsos latae sant illos eipellere uoluistis, aduersus inflrmos tamquam potentiores praeualuistis. unde illi, quia nihil potuerunt, inno- centes se dicunt tamquam sub leone lupus. tamen legibus aduersus uos latis profecto aduersus alios nisi per falsum testi- 6 monium non uteremini. si enim ueraces sunt illae leges, cedite etiam uos locis quos tenetis; si autem fallaces sunt, cur per eas alios exclusistis? quid quod et ueraces sunt et uos per illas alios nisi fallaciter non possetis expellere? ut enim eis seruirent iudices, haereticos expellere uoluerunt, unde uos 10 priores expellere debuerunt; sed uos catholicos esse dixistis, ut uobis parcerent leges per quas alios premebatis. uideris quid uobis apud uos ipsos uideamini: illis tamen legibus non estis catholici. cur ergo aut eas ueraces falso testimonio fefellistis aut eas fallaces ad opprimendos alios usurpastis? u LVIIII. 133. Petilianus dixit: Dictum est: non concupi- sces rem proximi tui. uos nostra diripitis, ut pro uestris habeaiis. 134. Augustinus respondit: Et quaecumque unitas possi- debat non nisi nostra sunt, qui non secundum calumnias » liominum, sed secundum uerba Christi, in quo benedicuntur omnes gentes uniueraae terrae, in unitate consistimus nec propter malos, quos a frumentis dominicis ante iudicii uen- tilationem separare non possumus, nos a societate tritici segregamus, et si qua iam concisi possidere coepistis, quia v> uobis ablata nobis dominus dedit, non ideo concupiscimus aliena, quia illius imperio cuius sunt omnia facta sunt nostra et iuste nostra sunt; uos enim bis utebamini ad praecisionem, nos ad unitatem. alioquin et primo populo dei possent illi obicere alienae rei concupiscentiam, qui diuina potestate ab so eorum facie, quia ea terra male utebantur, expulsi sunt, et ipsi Iudaei, a quibus ablatum est regnum secundum uerba 16 Ei. 20, 17 32 cf. Matth. 21, 43 15 oprimendos Q 22 in om. Oml 25 Beparamus v 28 ie Oml lib. II 58, 132-61, 188 95 domini et datum est genti facienti iustitiam, possunt obicere alienae rei concupiscentiam, quia ecclesia Christi possidet ubi persecutores Christi regnabant. et post omnia cum uobis ipsis dictum fuerit: 'res alienas concupiscitis, quia Maiimianistas 6 de basilicis eiecistis', quid respondeatis non inuenitis. LX. 135. Petilianus dixit: Qua igitvr kge uos christianos ostenditis, cum legi contraria faciatis? 136. Augustinus respondit: Litigare uis, non disputare. LXI. 137. Petilianus dixit: Dicit autem dominm Christus: 10 qui fecerit et sic docuerit, maximus uocabitnr in regno caelorum. sic autem vos miseros damnat: qui resol- nerit unum ex his mandatis, minimus uocabitur in regno caelorum. 138. Augustinus respondit: Ubi forte aliter dicis testimonia is scripturaram quam sese habent et ad rem quae inter nos agi- tur non pertinet, non nimis curo; ubi autem impediunt quod tractamus, nisi ueraciter proferantur, non te arbitror succen- sere debere, si quemadmodum scriptum sit te commemoro. ecce hoc quod modo posuisti non ita scriptum est, sed ita so potius: qui solnerit unum de mandatis istis minimis et docuerit sic, minimus uocabitur in regno cae- lorum; qui autem fecerit et sic docuerit, magnus uocabitur in regno caelorum. et continuo secutus ait: dico enim uobis, quia nisi abundauerit iustitia ssuestrasuper scribarum etPharisaeorum, non intra- bitis in regnum caelorum. alibi enim Pharisaeos oatendit et arguit. quoniam dicunt et non faciunt. hos ergo et hic 8ignificauit, cnm diceret: qui soluerit et sic docuerit, id est docuerit uerbis quod soluerit factis; super quos abun- so dare praecepit iustitiam nostram, ut faciamus et sic doceamus. et tamen nec propter illos Pharisaeos, quibus nos non per 10. 11. 20. 28 Mattb. 5, 19 24 Matth. 5, 20 27 Mattb. 28, 8 2 qnia] qnam P 16 pr. non om. 0 22 qui autem— caelornm om. PQ 24 habnndanerit 0 29 quod] quos Oml habundare 0 80 prae- cipit PQ mi. Cantr» litteras PctilUat prudentiam, s«d per maliaolentiam eomparatu. praeeepit domi- nus deseri eathedram Mojsi. in qna utique ngurabai suam. dieens qaippe illos eathedram Mojsi sedentes dicere et non facere monet tamen popalos facere qoae dicunt et non facere qnae faciunt, ne cathedrae sanctitas deserator et propter pasto- & res malos gregis anitas diaidatar. LXII. 139. Petilianus dixit: Et itemm: omne peceatum quod peeeauerit homo extra corpus est; qni autem peceauerit in spiritn saneto, non ei remittetur nec in hoc saeculo nec in futuro. 10 140. Angustinus respondit: Et hoc non ita scriptum est et aide qaantum te fefellerit. apostoius ad Corinthios scribens ait: omnepeccatumquodcumque fecerit homo extra corpns est; qai aatem fornicatur in corpas suum peccat. hoc autein aliud est et alind illud quod dominus in 1» enangelio dixit: omne peccatnm et blasphemia dimit- tetur hominibus;qui autem peccauerit i n spiritum sanctum, non remittetur ei nec in hoc saeculo nec in fntnro. tu autem coepisti ei apostolo sententiam et eam tamqnam una sit ex euangelio terminasrj; quod te non credo s> fraude sed errore fecisse. neutra enim ad rem pertinet et cur haec diieris. qnoqno modo dixeris. omnino non uideo. nisi forte quia, cum snperius dixisses damnatos esse a domino qui resolnerint unum ex mandatis, considerasti quam multos habeatis non unum sed mnlta mandata soluentes. et ne tibi & obiceretnr, uoluisti per tranaitum subindncere differentiam peccatorum, aliud esse soluere aliquod mandatum unde uenia facilis possit accipi, aliud autem peccare in spiritum sanctum, qnod non remittetur neque in hoc saeculo neque in futuro. timens itaqne contagia peccatorum hoc tacere noluisti et rur- a> 8U8 timens profunditatem quaestionis excedentem uires tuas 3 cf. M»tth. 23, 2—3 7 I Cor. 6, 18. Matth. 12, 32 13 I Cor. 6, 18 16 M«tth. 12, 31-32 23 p. 93, 11 1 maleaolentiam v 21 pertinent Pml 22 et quoquo Oc 29 remit- tatur PQ lib. II 61, 138-64. 144 97 lioc cursim perstringere uoluisti tanta trepidatione, ut, quem- admodum solent perturbatioue aliqua festinantes peruerse se uestire aut calciare, nolueris attendere uel quid ad quod per- tiaeat uel ubi et quemadmodum scriptum sit quale sit autem illud peccatum quod non dimittetur nec in hoc saeculo nec in futuro, usque adeo nescitis, ut, cum in ipso nos esse cre- datis, remissionem tamen eius per uestrum nobis baptismum promittatis. quod unde fieri potest, si tale peccatum est ut non dimittatur neque in hoc saeculo neque in futnro? LXIII. 141. Petilianus dixit: Diuina uero mandata quibus rebus impletis? dicit dominus Chrishts: beati paupercs spirittt, quoniam ipsorum cst regnum caelorum. uos persequendi malitia furoris dinitias exhalaiis. 142. Augustinus respondit: Dicite ista potius circumcellio- nibus uestris. LXIIII. 143. Petilianus dixit: Itcati mansueti, quoniam ipsi possidebunt terram. ttos iyiiitr non mansueti terram et caelum pariter perdidistis. 144. Augustinus respondit: Iterum atque iterum audite dominum dicentem: eritis mihi testes inHierusalem et in totam Iudaeam et Samariam et usque in totam terram. cur non ergo illi perdiderunt terram et caelum, qui, ut non communicent uniueraae terrae, contemnunt uerba seden- tis in caelo? nam de uestra mansuetudine non tuae uoces, sed circumcellionum fustes interrogentur. dicturus es: 'quid ad nos pertinet?' quasi nos ista dicamus, nisi ut hoc respondeatis. ideo enim ad uos pertinet schisma uestrum, quia pertinere ad uos peccatum non uultis alienum, nec tamen ob aliud uos a nobis separastis, nisi dum nobis obicitis crimen alienum. 11 Matth. 5, 3 16 Matth. 5, 5 20 Act. 1, 8 3 caicoare Pv caltiare Q 4 quem modam Omt sit scriptum Qml 5 neque— neqne t> 11 impletis rebus Pml 13 eialatis Oml 14 po- tiua om. P cercicelionibus Oml ciicuncellionibus Q, item lin. 25 per n 17 iromansneti PQv 20 iherfm Q 24 mansutudine O 25 cerci- c>-llionnm Oml LU. Augut. o. Don. II. 7 98 IUI. Contra litteras Petiliani LXV. 145. Petilianus dixit: Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur. uos, nostri carnifices, Iugentes facith, non lugetis. 146. Augustinus respondit: Considerate paululuni quara multis et quantum luctum dederint 'deo laudes' armatorum s uestrorum. dicite iterum: 'qnid ad nos?' et ego iterum dicam: 'et tu quod dicis quid ad nos, quid ad orbem terrarum, quid ad eos qui laudant nomen domini a solis ortu usque ad occa- sum, quid ad omnem terram quae cantat canticum nouum, quid ad semen Abrahae in quo benedicuntur omnes gentes?' iu ergo ideo ad uos pertinet sacrilegium schismatis, quia non ad uos pertinent facta mala uestrorum, et hinc intellegitis uec ad orbem terrarum pertinere, etiamsi ea probaretis, facta eorum propter quos inde uos separastis. LXVI. 147. Petilianus dixit: Beati qui esuriunt ct si- is tiunt iustitiam, quoniam ipsi satiirabiintur. uobis haec iustitia est, ut 7iostrum sanguineni sitiatis. 148. Augustinus respondit: Quid tibi dicam, tu homo, nisi quia caluraniosus es? esurit quidem uos et sitit unitas Christi, quae utinam uos absorbeat! haeretici non eritis. » LXVIl. 149. Petilianus dixit: Beati misericordes, quo- niam ipsi misericordiam conseqiientur. uos quando misericordes appellem, cum poenas instis ingeritis? an com- inunionem nequissimam, dum animas inquinatis? 150. Augustinus respondit: Nec uos iustos probatis nec 25 nos poenas ingerere nel iniustis, et tamen, sicut est plerum- que crudelis fallaz adulatio, sic semper misericors iusta cor- reptio.nam inde est illudquod nonintellegitis: emendabitme iustus in misericordia et arguet me. hoc enim cum de asperitate misericordis correptionis dixisset, continuo sub- su iunxit de lenitate perniciosae adulationis et ait: oleum autem 1 Matth. 5, 4 5 deo laudes] cf. cap. 84, 186 extr. 8 cf. Ps. 112, 8 9 cf. Ps. 95. 1 10 cf. Gen. 22, 18 15 Matth. 5, 6 21 Matth. 5, 7 28. 31 Ps. 140, 5 12 mala facta P 19 quidam PmJ 23 an.. P 28 inde ecripsi unde codd. v lib. II 65, 145—68, 154 99 peccatoris non impinguabit caput meum. tu ergo attende quo uoceris et unde reuoceris. nam unde nosti, quo in te animo sit quem saeuum putas? sed quolibet sit, unus- quisque sarcinam suam portat et apud nos et apud uos. sed 5 sarcinam schismatis quam omnes portatis abicite, ut sarcinas nestras bonas in unitate portetis et eos qui malas portant, si possitis, misericorditer emendetis, si non possitis, pacifice tole- retis. LXVIII. 151. Petilianus dixit: Beatiqui pnro sunt corde, io tjuoniam ipsi deum uidebnnt. qnaiido deum uidebitis, qui immiinda malitia cordis geritis caecitatem? 152. Augustinus respondit: Quare hoc dicis? an forte nos ignorata quae homines dicunt obicimus omnibus gentibus et manifesta intellegere nolumus quae deus praedixit de omnibus i& gentibus? haec est magna caecitas cordis et, si nec ipsam in nobi8 agnoscitis, haec est maior caecitas cordis. 153. Petilianus dixit: Beati pacifici, quoniam ipsi filii dei nocabiintur. uos pacem scelere fiiifjitis et bello qnaerilis unitatem. ■jo 154. Augustinus respondit: Non pacem scelere fingiraus, sed pacem ex euangelio praedicamus, cum quo si pacem habue- ritis, et nobiscum habebitis. dominus resurgens et se non solum intuendum oculis, sed etiam contrectandum manibus discipulorum praebens inde coepit: pax uobiscum, inquit. •a et quomodo esset tenenda pax ipsa, sequentibus uerbis appruit. ibi enim aperuit eis sensum, ut intellegerent scripturas, etdixiteis: quoniam sic scriptum est et sic oporte- batChri8tum pati etresurgere tertiadie, etpraedi- cari in nomine eius paenitentiam et remissionem %< peccatorum per ouines gentes, incipien tibus ab 3 cf. Gal. 6, 5 9 Mattli. 5, 8 17 Matth. 5, 9 24 Luc. 24, 36 26 Lnc. 24, 45—47 3 qnodlibet Om2PQ 4 suam om. 0 17 quoniam) quia Ov ipsi om. PQ, <f- p- 100, 25 23 contcctandum (sic) manibus discipu- lornm manibus P 26 apperuit 0 29 penitenitentiam Q 7* 100 III I Coutra litteras Petiliani Hierusalem. cum his uerbis pacem habete, et a nobis non dissentietis. nam si bello quaerimus unitatem, non potuit lau- dari praeclarius bellum nostium, quandoquidem scriptum est: dilige 8 proximum tuum tamquam te ipsum et iterum scriptum est: nemo umquam carnem suam odio habet, et tamencaro concupiscitaduersusspiritum, etspiri- tus aduersus carnem.quodsi nemo carnem suam odio habet et tamen aduersus carnem suam concupiscit, ecce bello unitas quaeritur, ut corpus castigatum seruituti subiciatur. quod autem spiritus facit aduersus carnem non odio, sed dilectione belligerans, hoc spiritales faciunt aduersus carnales, ut, quod agunt erga se, agant et erga illos, quia diligunt proximos tamquam se ipsos. sed bellum spiritalium est illa in caritate correptio, gladius eorum sermo dei est. ad tale bellum tuba apostolica conci- tantur cum magno impetu personante: praedica uerbum, insta oportune importune, argue, hortare, increpa, in omni longanimitate et doctrina. ecce non agimus ferro sed uerbo, uos autem nec respondetis uera et accusatis falsa, non corrigitis uestra, obicitis aliena. dicit Christus uerum testimonium de orbe terrarum, dicitis uos aduersus Christum faUum testimonium contra orbem terrarum. nos autem si uobis potius quam Christo crederemus, pacifici essemus: quia Chri- sto potius quam uobis credimus, pacem scelere fingimus. et haec cum dicatis atque faciatis, audetiB insuper commemorare: beati pacifici, quoniam ipsi filii dei uocabuntur. LXVIIII. 155. Petilianus dixit: Cum dicut apostohis Pauliis: obsecro uos, fratres, ego uinctus in domino ut digne ambuletis uocationc qua uocati estis, cum omni hu- militate et maiisncttidinc, citm puticntia, sustineutes 4 Marc. 12, 81. Rom. 13, 9. Leu. 19, 18 5 Eph. 5. 29 6 Gal. 5, 17 8 cf. I Cor. 9, 27 12 cf. Marc. 12, 31 15 II Tim. 4, 2 25 Matth. 5, 9 27 Eph. 4, 1—3 5 habuit (([uixqotv) v 11 spiritaliter 0 12 se ipsos ecripti pro- zimos codd. v 13 est] dubium utrum inest an est 0 gladiua] Gloria in fine uerms Q 16 opportune v 19 uestra] nostra Q et obicitis Pm2 25 ipsi om. PQ lib. II 68, 154-71, 159 101 inuicem in cnritatc, sollirite ngcntcs serunre nnitn- tem spiritus in coni iinctionc pncis. 156. Augustinus respondit: Haec ai non tantum diceretis sed et audiretis, etiam cognita mala piopter pacem sustine s retis, non propter dissensionem incognita fingeretis, uel quia postea didicistis propter unitatem Donati sustinere mala notis- sima et famosissima Optati. quae ista dementia est? tolerantur cogniti, ne concisio iterum concidatur, et infamintur incogniti, ne in ipsa integritate maneatur. 10 LXX. 157. Petilianus dixit: Uobis ilicit prophctn: pnr pax, et ubi est pnr? 158. Augustinus respondit: Tu nobis hoc dicis, non propheta; tibi ergo respondemus. si quaeris ubi sit pax, aperi oculos et uide de quo dictum ait: auferens bella usque ad fines 15 terrae. ei quaeris ubi sit pax, aperi oculos ad illam ciuita- tem quae non potest abscondi super montem constituta, aperi oculos et ad ipsum montem et eum tibi Danihel demonstret ex paruo lapide crescentem et implentem uniuersam terram. tibi autem cum dicit propheta: pax pax, et ubi est pax, ?u quid demonstrabis? an partem Donati, ignotam innumerabilibus gentibus quibus notus est Christus? non est ipsa quae non potest abscondi, et unde, nisi quia non est super illum mon- tem constituta. ipse est enira pax nostra, qui fecit utraque unura, non Donatus, qui fecit de uno duo. LXXI. 159. Petilianus dixit: Benti qui persecutionem patiiiTitur propter iustitinm, quoniam ipsorum est regnum cnelorum. uos beaii non estis, sed bcatos martyrrs facitis, quoruin scilicet nnimaJms cacli replcti sunt corporum 10. 19 Hier. 8, 11 14 Ps. 45, 10 15 cf. Matth. 5, 14 17 cf D.n. 2, 85 23 Eph. 2, 14 25 Matth. 5. 10 1 sollite Oml 8 Augostinus respondit| Ag' B Q dicere Oml 4 et om. PQ 8 cogniti ne) cognitione OPml 14 auferes OP finem PQ 17 demonatraret Pml 22 nisi om. Q 25 persequutionem Q, ilem p. 103, 4 28 corporaque PQ 96 IIII. Contra litteras Petiliani prudentiam, sed per maliuolentiam comparatis, praecepit domi- nus deseri cathedram Moysi, in qua utique figurabat suam. dicens quippe illos cathedram Moysi sedentes diceie et non facere monet tamen populos facere quae dicunt et non facere quae faciunt, ne cathedrae sanctitas deseratur et propter pasto- * res malos gregis unitas diuidatur. LXII. 139. Petilianus dixit: Et itcrum: omne peccatum quod peccauerit homo extra corpus est; qui autem peccauerit in spiritu sancto, non ci remittetur nec in hoc saeculo nec in futuro. u> 140. Augustinus respondit: Et hoc non ita scriptum est et uide quantum te fefellerit. apostolus ad Corinthios scribens ait: omnepeccatumquodcumque fecerit homo extra corpus est; qui autem fornicatur in corpus suum peccat. hoc autera aliud est et aliud illud quod dominus in i» euangelio dixit: omne peccatum et blasphemia dirait- tetur hominibus; qui autem peccauerit in spiritum sanctum, non remittetur ei nec in hoc saeculo nec in futuro. tu autem coepisti ex apostolo sententiam et eam tamquam una sit ex euangelio terminasti; quod te non credo a> fraude sed errore fecisse. neutra enim ad rem pertinet et cur haec dixeris, quoquo modo dixeris, omnino non uideo. nisi forte quia, cum superius dixisses damnatos esse a domino qui resoluerint unum ex mandatis, considerasti quam multos habeatis non unum sed multa mandata soluentes, et ne tibi 2* obiceretur, uoluisti per tranBitum subinducere differentiam peccatorum, aliud esse soluere aliquod mandatum unde uenia facilis possit accipi, aliud autem peccare in spiritum sanctum, quod non remittetur neque in hoc saeculo neque in futuro. timens itaque contagia peccatorum hoc tacere noluisti et rur- 30 sus timens profunditatem quaestionis excedentem uires tuas 3 cf. Matth. 23, 2-3 7 I Cor. 6, 18. Matth. 12, 32 13 I Cor. 6, 18 16 Matth. 12, 31—32 23 p. 95, 11 1 maleuolentiam v 21 pertinent Pml 22 et quoquo Ov 29 remit- tatur PQ lib. II 61, 138-64. 144 97 lioc cursim perstringere uoluisti tanta trepidatione, ut, quem- ndmodum solent perturbatione aliqua festinantes peruerse se uestire aut calciare, nolueris attendere uel quid ad quod per- tineat uel ubi et quemadmodum scriptum sit. quale sit autem illud peccatum quod non dimittetur nec in hoc saeculo nec in futuro, usque adeo nescitis, ut, cum in ipso nos esse cre- datis, remissionem tamen eius per uestrum nobis baptismum promittatis. quod unde fieri potest, si tale peccatum est ut non diraittatur neque in hoc saeculo neque in futuro? LXIII. 141. Petilianus dixit: Diuina uero mandata quibus rebus implelis? dicit dominus Christus: beati pauperes spiritn, quoniam ipsoritm cst regnnm caclorum. uos persequendi nuilitia fnroris diuitias exhalatis. 142. Augustinus respondit: Dicite ista potius circumcellio- nibus uestris. LXIIII. 143. Petilianus dixit: Bcati mansueti, quoniam ipsi possidebnnt terram. uos iuitur non mansueti terram et caelum pariter perdidistis. 144. Augustinus respondit: Iterum atque iterum audite dominum dicentem: eritis mihi testes inHierusalem et in totam Iudaeam et Samariam et usque in totam terram. cur non ergo illi perdiderunt terram et caelum, qui, ut non communicent uniuersae terrae, contemnunt uerba seden- tis in caelo? nam de uestra mansuetudine non tuae uoces, sed circumcellionum fustes interrogentur. dicturus es: 'quid ad nos pertinet?' quasi nos ista dicamus, nisi ut hoc respondeatis. ideo enim ad uos pertinet schisma uestrum, quia pertinere ad uos peccatum non uultis alienum, nec tamen ob aliud uos a nobis separastis, nisi dum nobis obicitis crimen alienum. 11 Matth. 5, 3 16 Matth. 5. 5 20 Act. 1, 8 3 calceare Po caltiare Q 4 qnem raodum Oml sit ncriptum Qml 5 neque— neque v 11 impletis rebus Pml 13 eialatis Oml 14 po- tins om. P cercicelionibns Oml circuncellionibus Q, item Xin. 25 per n 17 immananeti PQv 20 iherim Q 24 mansutudine 0 25 cerci- cllionum Oml LU. Auguat- o. Doo. II. 7 98 Ilil. Contra litteras Petiliani LXV". 145. Petilianus dixit: Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur. uos, noslri carnifices, lngentes facitis, non lugetis. 146. Augustinus respondit: Considerate paululum quam multis et quantum luctum dederint 'deo laudes' armatorum s uestrorum. dicite iterum: *quid ad nos?' et ego iterum dicam: 'et tu quod dicis quid ad nos, quid ad orbem terrarum, quid ad eos qui laudant nomen domini a solis ortu usque ad occa- sum, quid ad omnem terram quae cantat canticum nouum, quid ad semen Abrahae in quo benedicuntur omnes gentes?' iu ergo ideo ad uos pertinet sacrilegium schismatis, quia non ad uos pertinent facta mala uestrorum, et hinc intellegitis nec ad orbem terrarum pertinere, etiamsi ea probaretis, facta eorum propter quos inde uos separastis. LXVI. 147. Petilianus dixit: Beati qui esuritmt ct si- u tiunt iustitiam, quoniam ipsi satiirabuiitur. uobis hacc iustitia est, ut nostnim sanguinem sitiatis. 148. Augustinus respondit: Quid tibi dicam, tu homo, nisi quia calumnio8us es? esurit quidem uos et sitit unitas Christi, quae utinam uos absorbeat! haeretici non eritis. w LXVI]. 149. Petilianus dixit: Bcati misericordes, quo- niam ipsi misericordiam consequentnr. uos quando misericordes appelkm, cum poenas instis ingeritis? an com- mitnionem nequissimam, dum animas inquinatis? 150. Augustinus respondit: Nec uos iustos probatis nec ss nos poenas ingerere uel iniustis, et tamen, sicut est plerum- que crudelis fallax adulatio, sic semper misericors iusta cor- reptio. nam inde est illud quod non intellegitis :emendabitme iustus in misericordia et arguet me. hoc enim cum de asperitate misericordis correptionis dixisset, continuo sub- su iunxit de lenitate perniciosae adulationis et ait: oleum autem 1 Matth. 5, 4 & deo laudes] cf. cap. 84, 186 eitr. 8 cf. Ps. 112, 3 9 cf. Ps. 95. 1 10 cf. Gen. 22, 18 15 Matth. 5, 6 21 Matth. 5, 7 28. 81 Ps. 140, 5 12 niala facta P 19 quidara Pml 23 an- P 28 inde gcripsi unde codd. v lib. n 65, 145—88, 154 99 peccatoris non impinguabit caput meum. tu ergo attende quo uoceris et unde reuoceris. nam unde nosti, quo in te animo sit quem saeuum putas? sed quolibet sit, unus- quisque sarcinam suam portat et apud nos et apud uos. sed b sarcinam schismatis quam omnes portatis abicite, ut sarcinas oestras bonas in unitate portetis et eos qui malas portant, s\ possitis, misericorditer emendetis, si non possitis, pacifice tole- retis. LXVIII. 151. Petilianus dixit: Beatiqni puro sunt cordc, 10 quoniam ipsi deum uidebnnt. quando deiim nidtbitis, qui imnmnda malitia cordis geritis caecitatem? 152. Augustinus respondit: Quare hoc dicis? an forte nos ignorata quae homines dicunt obicimus omnibus gentibus et manifesta intellegere nolumus quae deus praedixit de omnibus i5 gentibus? haec est magna caecitas cordis et, si nec ipsam in uobis agnoscitis, haec est maior caecitas cordis. 153. Petilianus dixit: Beati pacifici, quoniam ipsi filii dci uocabuntur. uos pacem scelere fingitis et bello quacritis tmitatem. •jo 154. Augustinus respondit: Non pacem scelere fingimus, sed pacem ex euangelio praedicamus, cum quo Bi pacem habue- ritis, et nobiscum habebitis. dominus resurgens et se non solum intuendum oculis, sed etiam contrectandum manibus discipulorum praebens inde coepit: pax uobiscum, inquit. ■a et quomodo esset tenenda pax ipsa, sequentibus uerbis appruit. ibi enim aperuit eis sensum, ut intellegerent scripturas, etdixiteis: quoniam sic scriptum est et sic oporte- batChristum pati etresurgere tertiadie, etpraedi- cari in nomine eius paenitentiam et remissionem 30 peccatorum per ouines gentes, incipientibus ab 3 cf. Gal. 6, 5 9 Mattb. 5, 8 17 Matth. 5, 9 24 Loc. 24, 30 26 Loc. 24, 45—47 3 qnodlibet Om2PQ 4 suam Om. O 17 qnoniam] quia Ov ipsi om. PQ, rf. p. 100, 25 23 conteetandum (ric) manibus discipu- lornin manibus P 26 apperuit 0 29 penitenitentiani Q 7* 100 III I . Contra litteras Petiliani Hierusalem. cum his uerbis pacem habete, et a nobis non dissentietis. nam si bello quaerimus unitatem, non potuit lau- dari praeclarius bellum nostrum, quandoquidem scriptum est: diliges proximum tuum tamquam te ipsum et iterum scriptum est: nemo umquam carnem suam odio habet, » ettamencaro concupiscitaduersusspiritum.etspiri- tus aduersus carnem.quodsi nemo carnem suam odio habet et tamen aduersus carnem suam concupiscit, ecce bello unitas quaeritur, ut corpus castigatum seruituti subiciatur. quod autem spiritus facit aduersus carnem non odio, sed dilectione belligerans, jo hoc spiritales faciunt aduersus carnales, ut, quod agunt erga se. agant et erga illos, quia diligunt proximos tamquam se ipsos. sed bellum spiritalium est illa in caritate correptio, gladius eorum sermo dei est. ad tale bellum tuba apostolica conci- tantur cum magno impetu personante: praedica uerbum, is insta oportune importune, argue, hortare, increpa, in omni longanimitate et doctrina. ecce non agimus ferro sed uerbo, uos autem nec respondetis uera et accusatis falsa, non corrigitis uestra, obicitis aliena. dicit Christus uerum testimonium de orbe terrarum, dicitis uos aduersus Christum to falsum testimonium contra orbem terrarum. nos autem si uobis potius quam Cbristo crederemus, pacifici essennis: quia Chri- 8to potius quam uobis credimus, pacem scelere fingimus. et haec curu dicatis atque faciatis, audetis insuper commemorare: beati pacifici, quoniaui ipsi filii dei uocabuntur. » LXVIIII. 155. Petilianus dixit: Cum dicat apostolus Paalus: obsecro uos, fratres, ego uinctus in domino ut digne ambulctis uocat ionc qua uocati estis, cum omni hu- militate ct mansuctudine, cuni pat icntia, susti nentcs 4 Marc. 12, 31. Roro. 13, 9. Leu. 19, 18 5 Eph. 5. 29 6 Gal. 5, 17 8 cf. I Cor. 9, 27 12 cf. Marc. 12, 31 15 II Tim. 4, 2 25 Matth. 5, 9 27 Eph. 4, 1-3 5 habuit (ep-iorjatv) t> 11 spiritaliter 0 12 se ipsos scripsi pro- ximoa codd. v 13 est] dubium utrum inest an est 0 gladiusj Gloria in fint uersus Q 16 opportune v 19 uestra] nostra Q et obicitis Pm2 25 ipsi om. PQ lib. II 68, 154-71, 159 101 inuicem in cariiate, sollicite agentes seruare uuita- tem spiritns iu coninnctione paris. 156. Augustinus respondit: Haec 8i non tantum diceretis sed et audiretis, etiam cognita mala propter pacem sustine s retis, non propter dissensionem incognita fingeretis, uel quia postea didicistis propter unitatem Donati sustinere mala notis- sima et famosissima Optati. quae ista dementia est? tolerantur cogniti, ne concisio iterum concidatur, et infamintur incogniti, ne in ipsa integritate maneatur. 10 LXX. 157. Petilianus dixit: Uobis dirit propheta: par pax, et ubi est parY 158. Augustinus respondit: Tu nobis hoc dicis, non propheta: tibi ergo respondemus. si quaeris ubi sit pax, aperi oculos et uide de quo dictum sit: auferens bella usque ad fines i5 terrae. si quaeris ubi sit pax, aperi oculos ad illam ciuita- tem quae non potest abscondi super montem constituta, aperi oculos et ad ipsum montem et eum tibi Danihel demonstret ex paruo lapide crescentem et implentem uniuersam terram. tibi autem cnm dicit propheta: pax pax, et ubi est pax, *j quid demonstrabis? an partem Donati, ignotam innumerabilibns gentibus quibus notus est Christus? non est ipsa quae non potest abscondi, et unde, nisi quia non est super illum mon- tem constituta. ipse est enira pax nostra, qui fecit utraque unum, non Donatns, qui fecit de uno duo. » LXXI. 159. Petilianus dixit: Beati qui persecntioncm patiuntur propter iustitiam, quoniam ipsorum est regnum raelorum. nos beati non e.itis, sed be.atos martyrrs facitis, qitoruin scilicct animabus catli repleti sunt corporum- 10. 19 Hier. 8, 11 14 Ps. 45, 10 15 cf. Matth. 5, 14 17 cf Dan. 2, 85 23 Eph. 2, 14 25 Matth. 5. 10 1 aollite Oml 8 Angnstinus respondit] Ag' B Q dicere OmJ 4 et om. PQ 8 cogniti ne] cognitione OPml 14 auferes OP finem PQ 17 demonstraret Pml 22 nisi om. Q 25 persequutioncni Q, ilem p. 101, 4 28 corporaqne PQ 102 IHI. Contra litteras Petiliani qtte memoria terrae floruerunt. uos ergo non colitis, sed fa- citis quos colamus. 160. Augustinus respondit: Plane si nou dictum esset: beati qui persecutionem patiuntur propter iustitiam, sed dictum esset: 'beati qui se ipsos praecipitanf, implerent & caelum martyres uestri. sane de corporibus eorum multos ter- rarum iiores uidemus, sed sicut solet dici: 'flos cinis'. LXXII. 161. Petilianus dixit: Cum ergo falsando mandata beati non sitis, uos diuinis sententiis Christus dominus con- demnat: uae autem uobis, scribae ei Pkarisaei hypo- io critae, quia cluditis regnum caelorum ante homines; tios enim non intratis, et neque introeuntes sinitis. uae uobis, scribae et Pharisaei hypocritae, quoniam circuitis mare et aridam ut faciatis unum prosely- tum, et cum factus fuerit, facitis eum filium gehen- nae duplicius quam uos. uae uobis, scribae et Phari- saei hypocritae, quia decimatis mentam et anethum et cyminum, et relinquitis quae grauiora sunt legis, iudicium et misericordiam et fidem; haec au tem opor- tebat fieri et illa non omittere. duces caeci, liquantes *> culicem, camelum autem glutientes. uae uobis, scribae et Pkarisaei hypocritae, quia similes estis monumen- tis dealbatis, quae a foris parent kominibus speciosa, intus autem plena sunt ossibus mortuorum et omni spurcitia. sic et uos a foris quidem parctis homini- ** bus iusti, intus autem pleni estis hypocrisi et ini- quitate. 162. Auguatinus respondit: Dic mihi utrum aliquid dixeris, quod in uos uicissim ore maledico et contumelioso similiter 10 Matth. 23, 18. 15. 23—24. 27—28 1 oolitis] colimu8 0 10 ypocritc (-te) codd., item infra 11 qnia— 13 hypocritae om. PQ clauditia OmSv 13 quoniam] quia v 14 pro- selitum Q. item p. 103, 6 17 quia (Sti) scripsi qui codd. v mentera Oml mentham o anetum VQ 18 ciminnm PQ 20 obmittere O 22 ypochrite Q 26 ypocrisi O ypochrisi Q lib. II 71, 159-78, 164 103 dici dod possit. sed ex superioribus quae a me dicta sunt inueoiet qui uoluerit haec in uos dod per uana conuicia, sed per uera testimonia posse dici. uerumtamen quia ex occasione praetermittendnm dod est, certe aotiquus populus dei circura- t cisiooem pro baptismo babebat. quaero ergo, si quem fecissent isti in quos tanta dicuntur Pharisaei proselytum, qui si eos imi- taretur, sicut dictum est, filius gehennae fuisset duplo quam illi, utrum, si corrigeretur et uellet imitari Simeonem Zachariam Nathanahelem, iterum ab eis circumcidendus iudicaretur. quod 10 si ridiculum est dicere, quamuis more atque ore uaniloquo talibns nos comparetis, quare post nos baptizatis? quodsi uos tales estis, quanto nos uerins et melius post uos non bapti- zamus, sicut nec illi quos nominaui post pessimos Pharisaeos circumcidi debebant! deinde cum tales sederiot cathedram n Moysi cui domious hooorem seruanit, quare uos propter eos, quos iatis siue iuete siue iniuste comparatis, cathedram apo- stoiicam blasphematis? LXXIIT. 163. Petilianus dizit: Sed nos christianos ista non terrent. quod enim estis male facturi, a domino Ckristo kabe- » mua ante mandatum. mitto, inquit, nos sicut oues in medio luporum. lupinam rabiem uos implestis, qui non aliter ecclesiis insidias faeitis aut paratis, quam lupi ouilibus inhiantes pemicie semper atque impetu, suffectis sanguine faucibus, iram anhelantem respirant. » 164. Augustinus respondit: Uellem in uos dicere istam sen- tentiam, sed nollem istis uerbis; nimis inepta uel potius in- sana sunt illud autem opns erat, ut certis aliquibns docu- mentis. non nanissimis maledictis nos lupoB esse ostenderetis, D08 antem oues. nam cum et ego dixero: 'nos sumus oues, uos m autem lnpi\ ideone putas interesse aliquid, quia tu illa uerbis 14 cf. Matth. 28, 2—8 20 Matth. 10, 16 4 est non Pml 7 fllios O faisse 0 11 nos post Pml 18 quns bit Pml 14 cathedia codd. 19 Christo domino v 21 impletis PQv 22 oailiua Oml onibus Q 23 perniciem 0 24 snspirant Pml 30 Inpi autem PmJ 104 IIII. Contra litteras Petiliani turgidis dicis? sed attende, ut ego probem quod dico. nempe dominus, quod uelis nolis nosti. ait in euangelio: quae sunt oues meae uocem meam audiuut, et sequuntur me. multae sunt de diuersis rebus uoces domini. uerum exempli gratia, si quispiam dubitaret utruin in corpore idem dominus 5 resurrexerit, et recitarentur eius nerba dicentis: palpate et uidete, quia spiritus carnem et ossa non habet siout me uidetis babere, si et his auditis ad credendum resuscitatum corpus eius nollet adquiescere, non utique inter oues domini deputaretur, quia uoce eius audita non seque- 10 batur. sic et nunc, quoniam quaestio est inter nos ubi sit ecclesia, cum ex ipso euangelii loco, ubi post resurrectionem suum corpus etiam palpandum dubitantibus praebuit, conse- quentia uerba recitamus, ubi futuram ecclesiae latitudinem demonstrauit dicens: quoniam sic scriptum est et sic 15 oportebat Christum pati et resurgere tertia die, et praedicari in nomine eius paenitentiam et re missionem peccatorum per omnes gentes, inci- pientibus ab Hierusalem, et uos omuibus gentibus ubi haec completa sunt communicare non uultis, quomodo estis 20 oues huius pastoris, cuius auditis uocibus non solum non 8equimini, uerum etiam repugnatis? et oues quidem uos non esse hinc docemus, esse autem lupos audite unde doceamus. iam enim quia ubi sit ecclesia uorbis ipsius apparet, mani- festum est ubi sit ouile Christi. ab hoc igitur ouili certissimis « uerbis domini demonatiato et expresso quicumque non dico per falsa, sed quod manifestum est per incerta hominum cri- mina oues segregant et ab unitatis atque caritatis uita ereptas et alienatas necant, nonne ipsi sunt lupi rapaces? at enim et ipsi dominum Cbristum laudant et praedicant hi sunt ergo de au 2 Ioh. 10, 27 6 Luc. 24, 89 15 Luc. 24, 46—47 2 nostis O 8 heberc Q 9 recitatum Oml 10 uocem eius audi- tam Om2PQv, cf. Un. 21 13 etiain] et P disputantibus Q dubi- tantibus prebuit. disputantibus P 17 predicare P 22 obsequimini v 23 ergo PQ 29 negant 0 lib. II 73, 164—76, 169 quibus ipse ait: induti pellibus ouium, intus auteni sunt lupi rapaces. ex fruotibus eorura cognoscetis eos. ouina pellis est in Christi laudibus, lupinu3 fructus in maledicis dentibus. 5 LXXIIII. 165. Petiliainis dixit: 0 miseri traditores! impleri quidem scriptnram sic rlecuit, scd in uobis hoc doleo, quod partes malitiae uos implere meruistis. 166. Augustinus respondit: Possem ego magis dicere: 'o miseri traditores', si mihi placeret, immo si iustitia suaderet iu omnibns uobis obicere quorundam facta uestrorum. quod ergo ad omnes uos pertinet 'o miseri liaeretici', cetera iam uerba tua ego dixerira. scriptum est enim: oportet et haereses esse, ut probati manifesti fiant inter uos. impleri ergo scripti-ram sic oportuit, eed in uobis hoc doleo, quod 15 partes raalitiae uos implere meruistis. LXXV. 167. Petilianus dixit: Nobis aiitem dominus Cfiristu* contra uestra feralia patientium simpliccm iunoientianvjue m/tndauit. qnid enim dicit? mandatum nouum do uobis, ut diligatis inuiccm, qnomodo di/cxi nos, et: fn hoc ta scient omnes quia mei discipuli estis, si dilectionem habueritis in inuicem. 168. Augustinus respondit: Nisi haec uerba longe a uestris moribus aliena in sermonis uestri superficiem transferretis, quomodo uos ouina pelle tegeretis? sj LXXVI. 169. Petilianus dixit: Paulus qiwque apostolus cum persecutiones immensas ab omnibus gentibns paterctur, a fal- sis fratribm pertulit grauiores, sicut <tfc> se ipsc testatur, frequenter afflictus periculis c.r genfibus, periculis e.r gcnere, pcriculis a falsis fratribus, quiqne iteriim dicit: imitatores * 1 Matth. 7, 15-16 12 I Cor. 11, 19 18 Ioh. 13, 31-35 27 cf. II Cor. 11, 26 29 I Cor. 4, 16 1 ait ipse tynl 10 quorumdam Qv 13 probatij add. et PQ 15 implere uos v 19 innieeih, in hoc cnim sciont omnes quomndo ili- leii nos ut diligatis inuicera ct in hoc scient omnes quia sqq. O 27 de om. 0 de sc om. l'Q 106 IIII. Contra litteras Petiliani mei estote, sicut et ego Christi. cum igitur nos fal-i fratres appetitis, Pauli magistri patientiam sub uestris peri- culis imitamur. 170. Augustinus respondit: Certe isti sunt falsi fratres, de quibus alio loco idem apostolus ita conqueritur, Timothei s praedicans germanam sinceritatem : nerainem, inquit, babeo nnanimem, qui germane de uobis sollicitus sit; omnes enim sua quaerunt, non quae Iesu Christi. utique de his loquebatur, qui tunc quando illam scribebat epistulam cum illo erant; non enim omnes qui erant ubicum- 10 que chfistiani sua quaerebant, non quae Iesu Christi. de his ergo, ut dixi, haec ingemuit, quos eo tempore cum ista scri- beret secum habebat. quos enim alios tangit, cum alibi dicit: foris pugnae, intus timores, nisi eos quos tanto uehe- mentius quanto interius metuebat? si ergo uelles imitari Pau- 15 lum, intus esses falsorum fratrum tolerator, non foris innocen- tium calumniator. LXXVII. 171. Petilianus dixit: Nam qualis fides in uobis est quae non habet caritatem, Paulo ipso dicente: si linguis hominum loquar et angelorum scienUam habeam, *> caritatem autem non kabeam, ita sum tamquam aera- mcntum tinniens aut cymbalum concrepans. aut si habuero propketiam et nouerim omnia sacramenta et omnem scientiam, et si habuero omnem fidem ita ut montes transferam, caritatem autem non habeam, » nihilsum. et si distribuero omnem substantiam meam pauperibus, et tradidero corpus meum ut ardeam, cari- tatem autem non habenm, nihil mihi prodest? 172. Augustinus respondit: Hoc est quod paulo ante dixi pelle te ouina contegi uelle, ut, si fieri potest, prius te ouis *> mordentem sentiat quam praesentiat uenientem. nonne ista 6 Phil. 2, 20-21 14 II Cor. 7, 5 19 I Cor. 18, 1—3 29 cap. 73, 164 extr. 2 nostris PQc 21 antem om. Q 24 pr. omen Q 30 te om. 0 31 nenienientem Qml lib. II 76, 169-78, 173 107 est caritatis laus quae uestram calumniam solet lucidissima ueritate conuincere? an ideo arma ista nostra non erunt, quia uos ea praeoccupare conaraini? prorsus haec iacula uiua sunt: undecumque iactentur, agnoscunt quos perimant. si a nobis s missa fuerint, in uobis haerebunt, si a uobis mittuntur, in uos retorquentur. his enim nos apostolicis uerbis commendantibus eminentiam caritatis uobis solemus ostendere, quomodo non prosit hominibus, quamuis in eis sint uel sacramenta uel fides, ubi caritas non est, ut, cum ad unitatem catholicam uenitis, iu intellegatis quid uobis conferatur et quantum sit quod minus habebatis — caritas enim christiana nisi in unitate ecclesiao non potest custodiri — atque ita uideatis sine illa nihil uos essu, etsi baptismum et fidem teneatis et per illam etiam montes transferre possitis. quodsi haec et uestra sententia est, 15 non in nobis detestemur et exsufflemus uel dei sacramenta quae nouimuB uel ipsam fidem, sed teneamus caritatem, sine qua et cum sacramentis et cum ride nihil sumus. tenemus autem caritatem, si amplectimur unitatem, amplectimur autem uuitatem, si eam non per uerba nostra in parte confingimus, 80 sed per uerba Christi in unitate cognoscimus. LXXVIII. 173. Petilianus diiit: Etiterum: caritas magna- nima est et benigna, caritas non aemtilatur, nou agit perperam, non inflatur, non est ambitiosa, non quae- rit quae sua sunt — uos autem quaeritis aliena — , non » irritatur, non cogitat malum, non gaudet super ini- quitate, congaudet autem ueritati; omnia tolerat, omnia sustinet. caritas numquam exeidet. Iioc estbreui- trr dicere: non persequitur caritas, non aduersum ceteras animas imperatores inflammat, non aliena diripit, non etiam M fiomines quos spoliarit oceidit. 21 I Cor. 13, 4— 3 3 niua («. icr. noatra) PQ 4 iactantur Oml agnoicuntur v 6 apo- stolicia noa Ptnl 13 pr. et om. 0 15 uobis Ov 20 per om. Q 21 caritatf enim 0m2PQv 25 iniquitatem 0 26 cumgaudet Oml 27 bereuiter 0 28 caeteros animos imperatoris PQ 108 IIII. Contra littcras Petiliani 174. Augustinu8 respondii: Quotiens tibi dicturus sum: liaec si non probatis ad neminem pertinent, si autem probatis ad nos non pertinent, sicut nec ad uos quae uestri cotidie committunt per scelera furiosorum, per luxurias uinolentorum, per caecitatem praecipitatorum, per tyrannidem raptorum? quis s non uideat uerum esse quod clamo? sed nunc si esset in te caritas, congauderet ueritati. quam enim eleganter sub pelle onina dicitur: caritas omnia tolerat, omnia sustinet! ubi autem uentum fuerit ad examen, lupini dentes operiri nou possunt. cum enim caritas te propter id quod dictum est: iu sustinentes inuicem in dilectione, studentes ser- uare unitatem spiritus in uinculo pacis, etiamsi qua mala intus nosses, cogeret non eis quidem consentire, sed tamen ea si prehibere non poteras sustinere, ne propter malos uentilabro ultimo separandos nunc a bonorum societate pacis u uinculum abrumperea, foras uento leuitatis excussus paleae crimen obicis tritico et, quae fingis de malis, per contagionem ualere et in bonis affirmas et, cum dominus dixerit: ager est hic mundu8, messis autem est finis saeculi, cum de frumentis et zizaniis dixisset: sinite utraque cre- 20 scere usque ad messem, tu laboras uerbis tuis, ut fru- nienta iam per totum agrum defecisse et ad exiguam pavti- culam uestram remansisse credautur, dum uis ut habeatnr Christus mendax, tu autem uerax. et loqueris quidem contra conscientiam tuam. neque enim uere quisquam quoquo modo 25 intuens euangelium audet in animo suo dicere per totfas] gentes, in quibus paene una uoce respondetur 'amen' et cantatur alleluia, non esse christianos. et tamen ne pars Donati, quae orbi terrarum non communicat, errare uideatur, si quis tibi angelus de caelo, qui posset intueri uniuersum orbem, diceret w extra communionem uestram nusquam esse innocentes et bouos, 8 I Cor. 18, 7 11 Eph. 4, 2-3 18 M«tth. 13, 38—39 20 Mattb. 13, 30 27 cf. Tob. 13, 22 1 dicturuB sum tibi P 7 cumgauderct Oml lu te ». I. 0 13 con- sentires Oml 26 iu aniiro suo audct PQ tot scripri totas codd. r BO orbem terraram P dicere Oml lib. II 78, 174-80, 178 109 procul dubio gauderes super iniquitate generis humani et uera te dixisse antequam cognosceres gloriareris. quomodo est ergo in te caritas quae non gaudet super iniquitate? sed noli falli: 8irnt per agrum, id est per mundum, usque ad finem saeculi 5 crescentia frumenta dominica. Christus hoc dixit, Christus est ueritas. sit in te caritas et congaudeat ueritati. contra euan- gelium etsi angelus de caelo euangelizauerit. anathema sit. LXXVIIII. 175. Petilianus dixit: Postremo qxae est ratio persequendi? uos, miseri, interrogo, si putatis forsitan nos 10 aliquu legis uuctoritate peccare. 176. Augustinus respoudit: Qui peccat, non peccat legis auctoritate, sed contra legis auctoritatem. quia uero interrogas, quae sit ratio persequendi, uicissim te interrogo, cuius sit uox in psalmo dicentis: detrahentem [secreto] proximo i5suo occulte, hunc persequebar. quaere itaque persecu- tionis uel causam uel modum et noli tanta imperitia genera- liter malorum persecutores reprehendere. LXXX. 177. Petilianus dixit: Kgo uero e contra respondco Iesinn Christnm ncininem persecutmn, et cmii aliquae sectae ■x> apostolis eidem suggerentibns displicerent — iia euim fidem uenerat facere. ut uon cogeret homines, sed potius inuitaret — , dicunt illi upostoli: miilti in nomine tuo muniis imponiiut et nolnscum non sunt. dixit lemis: dimittite illos; si contra uos non sunt, pro uobv; sunt. 25 178. Augustinus respondit: Cur non dicis multa liberius te pro- laturum de tuo, quae in scripturis non inueniuntur? si enim de scripturis sanctis uelis testimonia proferre, numquid ea quae non inueneris proferes? uestra autem mendacia quam multa sint in uestra potestate est. ubi enim scriptum est quod posuisti •» uel quando aut domino illud suggestum est aut a domino illud responsum est? mnlti in nomine tuo nianus imponunt et tiobis- 5 cf. Iol>. 14, 6 7 cf. Gal. 1, 8 14 Ps. 100. 5 22 cf. Luc. 9, 49-50 4 saeculi om. PQ 6 curagaudeat Onil 13 te s. I. O 14 secreto dclaii 15 occulte del. OmS, om. POv 18 ego] ecce PQ 19 ihesura Q 23 di- mitt.. (rtw. 2—3 litl.) O 25 uerum dicis multo uberius codd. v, emendnui 110 lin. Contra litteras Petiliani cum non sunt numquam filio dei quisquam discipulorum dizit. unde nec illud ab eo responderi potuit: dimittiie illos; si contra uos non sunt, pro uobis sunt. sed est quiddam simile quod re uera in eaangelio legimus de quodam suggestum e88e domino, qui daemonia in eius nomine eiciebat et cum 5 discipulis eum non sequebatur, ubi dominus ait: nolite pro- liibere; qui contra uos non est, pro uobis eat. lioc autem ad sectas demonstrandas quibus pepercisse dominus uideatur omnino non pertinet. sed si te nonnulla fefeUit simi- litudo sententiae, non est mendacium, error humanus est; si 10 autem imperitis sanctarum scripturarum nebulaa falsitatis inicere uoluisti, compungaris et confundaris et corrigaris. est tamen quod de hoc ipso, de quo domino suggestum est, nos agamus. quomodo enim tunc praeter commnnionem discipulo- rum ualebat tamen plurimum sanctitas nominis Christi, sic 1» praeter ecclesiae communionem ualet sanctitas sacramenti; neque enim baptismus consecratur nisi in nomine patris et filii et spiritus sancti. quis autem insanissimus dizerit etiam praeter ecclesiae communionem nomen filii ualere, patris autem et sancti spiritus non ualere, aut ualere quidem in homine *o sanando. non autem ualore in baptismo consecrando? sed plane praeter ecclesiae communionem et unitatis sanctissimum uin- culum et caritatis supereminentissimum donum nec ille a quo daeraonium eicitur nec ille qui baptizatur aeternam uitam consequitur, sicut nec Uli qui per communionem sacramento- 25 rum intus uidentur et per iniquitatem morum foris intellegun- tur. qnod autem Christus etiam corporaliter fuerit persecutus eos quos de templo expulit flagellando, iam supra diximns. LXXXI. 179. Petilianus dixit: Sanctus uero apostolus Pau- lus haec dicit: quoquo modo, inquit, Christus annuntie- so tur. 6 Luc. 9, 50 28 cap. 10, 24 80 Phil. 1, 18 2 lllad om. P eoj illo P 20 spiritaa sancti PQa qnidem in v qaid enim Oml qnid enim potest (prodest PQ) nalere in OmSPQ 24 con- sequitur uitam Pml 80 inqnit mg. 0 iib. II 80, 1*8— 81, 130 111 180. Augustiuus respondit: Contra te loqueris, sed tamen, qnia pro ueritate loqueris, si eam dilezeris, pro te fit quod loqueris. quaero enim abs te, de quihus hoc dixerit apostolus Paultts. recolamus hoc paululum, si placet. quidam, inquit, s per inuidiam et contentionem, quidam uero per bonam uoluntatem Christum.annuntiant; quidam ex caritate, scientes quia in defensionem euangelii positus sum, quidam uero et per contumaciam Christum annuntiant, non caste, existimantes tri- lobulationem suscitari uinculis meis. quid enim, dumomnimodo, siue occasione siue ueritate, Chri- stusannuntieturPetin hoc gaudeo;sed et gaudebo. uidemus istos rem quidem sanctam et castam et ueram non tamen caste annuntiasse, sed per inuidiam et contentionem, \b sine caritate, sine castitate. certe paulo ante laudes caritatis aduersus nos dicere uidebaris ex apostoli testimonio, quia, ubi caritas non est, quidquid fuerit nihil prodest: ecce in istis caritas non est et tamen erat Christi praedicatio, de qua se gaudere dicit apostolus; neque enim malo illorum gaudet, sed » bono nominis Christi. in ipso quippe caritas erat quae non gaudet super iniquitate, congaudet autem ueritati. inuidia porro quae in illis erat diabolicum malum est; hac enim et cecidit et deiecit. hi ergo tam mali, quos siu arguit apostolus, in quibus erat tantum bonum de quo gaudet apostolus, ubi «5 erant, intus an foris? elige quod uolueris. si intus, ecce noue- rat 608 Paulus et eum tamen non polluebant. sic uos non pollnerent in unitate orbis terrarum de quibus nescio qua seu uera dicitis seu falsa confingitis. quare ergo uos separastis, qnare sacrilegio scelerati schismatis peremistis? si autem 30 foris erant, ecce et in eis qui foris sunt et utique ad uitam aeternam, qnia caritatem non habent et unitatem non tenent, 4 Phil. 1, 15-18 15 cap. 77, 171. 78, 173 20 cf. I Cor. 13, 6 2 dilexeris] diieris PQ fit] sit Ov 19 sic dii-it Pv 20 cliari- taa P 21 gaudet om. 0 cumgandet Oml 22 hac] haec P 27 qua Oml quae cet. t> 30 pr. et *. I. 0 112 IIII. Contra litteras Petiliani pertinere non possunt, inest tamen sanctitas nominis Christi, quorum praedicationem apostolus propter ipsam nominis sancti- tatem, quamuis illos detestetur, gaadendo conflrmat. recto ergo ipsi nomini uon facimus iniuriam, cum ad nos ueniunt qui foris erant, sed ipsos corrigimus, illud honoramus. uos itaque uidete quam nefarie in eis, quorum facta sicut uidetur arguitis, etiam sacramentum nominis Christi quod in eis sanc- tum est exsufflatis. et tu quidem istos quos commemorauit apostolus, sicut uerba tua indicant, foris ab ecclesia fuisse arbitraris. ita cum times a catholicis pati persecutionem, de qua nobis loquendo facis inuidiam, confirmasti in baereticis Christi nomen. cui rebaptizando facis iniuriam. LXXXII. 181. Petilianus dixit: Si igitur tanta potentia fidei non est aliquibus aduersata, qna tu ratione persequeris, ut cogas homines inquinari? 182. Augustinus respondit: Nec persequimur uos, nisi quem- adraodum persequitur ueritas falsitatem, nec ad nos pertinet, si quis U08 aliter persecutus est, sicut nec ad uos quidquid uestri similiter faciunt, nec uos cogimus inquinari, sed suade- ruu8 sanari. LXXXIII. 183. Petilianus dixit: Quodsi cogi per legem ali- quem nel ad bona licuisset, uos ipsi, miseri, a nobis ad fidem purissimam cogi debuistis. sed absit, absit a nostra conscien- tia, vt ad nostram fidem aliqtiem compellamue. - 184. Augustinus respondit: Ad fidem quidem nullus est cogen- dus inuitus; sed per seueritatem, immo et per misericordiam dei tribulationum flagellis solet perfidia castigari. numquid, quia raore8 optimi libertate uoluntatis eliguntur, ideo mores pes- simi non legis integritate puniuntur? sed tamen male uiuendi ultrix disciplina praepostera est, nisi cum praecedens bene ui- uendi doctrina contemnitur. si quae igitur aduersus uos leges constitutae sunt, non eis bene facere cogimini, sed male 2 praedicatione 0 8 exBuflatis 0 10 arbitrares Oml 19 cogi- mnr Q 23 conscientias Oml 26 et om. Pml 27 tri lationnm 0 lib. II 81, 180-83, 184 113 facere prohibemini. nara bene facere nemo potest nisi legerit, nisi amanerit, qnod estin libera uoluntate; timor autem poenarum, etsi nondum habet delectationem bonae conscientiae, saltem intra clau8tra cogitationia cohercet malam cupiditatem. qui tamen s aduereus <uos> leges constituerunt, quibus uestra comprimatur audacia ? nonne hi, de quibus dicit apostolus quia non sine causa gladium portant? ministri enim dei snnt, uindices in iram ei qui male agit. tota igitur quaestio est, utrum uos non malo agatis, qmbus tanti schismatis sacrilegium obicit orbis terrarum; w cnius quaestionis discussione neglecta superflua loquimini et, cnm uiuatis nt latrones, mori uos iactatis ut martyres. et quia nel ipsas leges uel inuidiam formidatis uel ad resistendum impares estis non dico aduersus tot homines, sed aduersus tot gentes catholicas, etiam de mansuetudine gloriamini, quod u ad nestram partem neminem cogitis. isto modo et miluus, cum pnllos rapere territus non potuerit, columbum se nomi- net nbi enim potuistis et non fecistis? unde ostendistis quam plnra faceretis, si possetis. quando lulianus uobis Christi innidens paci basilicas reddidit unitatis, quae strages a uobis » factae sint, quando uobiscum apertis templis suis etiam dae- mones exultabant, quis commemorare sufficiat? bello Firmi- ano quae a uobis Kogatus Maurus pertulerit, ipsa Mauritania Caesariensis interrogetur. tempore Gildoniano, quia unus col- lega nester familiarissimus amicus eius fuit, uiderint Maxi- » mianistae qnae senserint. nam Felicianum ipsum, qui modo nobiscnm est, si ad ius iurandum liceret prouocare, utvum ad communionem uestram non inuitum Optatus redire compulerit, monere labia non auderet, praesertim si eius faciem populus Mustitanus intneretur, quo teste illa tunc facta sunt. sed isti, 30 ut dixi, uiderint quae passi fuerint ab eis, cum quibus Rogato 6 cf. Bom. 13, 4 28 collega} Optatus Thainugadensis 1 egerit PQ elegerit v 5 adnersus uos teripsi, cf. p. 94, 1. 5. 112, 31. 116, 3. 118, 11 aduersas codd. v 9 tantis Oml 17 ostendereti» O ostendit» v 23 CaesareenBie Ov LH. Aojuet. c. Don. II. 8 114 IIII. Contra litteras Petiliani talia fecerant: ipsa ecclesia catholica solidata principibus catho- licis imperantibus terra marique armatis turbis ab Optato atrociter et hostiliter oppugnata est. quae res coegit tunc primo aduersus uos allegari apud uicarium Seranum legem illam de decem libris auri, quas nullus uestrum adhuc pendit, 5 et nos crudelitatis arguitis. quid autem mansuetius sit, quam ut cohercitione damnorum tanta uestra scelera multarentur? quis autem possit enarrare omnia, quae nulla amicitia iudicum aut aliquarum potestatum quisque ubi potuerit in locis uestris propria dominatione committitis? quis nostrum in plebibus 10 nostris non aliquid tale uel a prioribus comperit uel ipse eipertus est? nonne apud Hipponera, ubi ego sum, non desunt qui meminerint Faustinum uestrum regni sui tempore prae- cepisse, quoniam catholicorum ibi paucitas erat, ut nullus eis panem coqueret, ita ut cuiusdam diaconis nostri fornarius la inquilinus domnaedii sui panem incoctum abiecerit eique nulla exilii lege damnato communicationem non solum in ciuitate Romana, sed etiam in patria sua, nec solura in patria sua, sed etiam in domo sua negauerit? quid nuper, quod ipse adhuc lugeo? nonne Crispinus uester Calamensis cum emisset » possessionem et hoc emphyteuticam, non dubitauit in fundo catholicorum imperatorum, quorum legibus nec in ciuitatibus esse iussi estis, uno terroris impetu octoginta ferme animas miserabili gemitu mussitantes rebaptizando submergere? qui- bus autem nisi talibus factis etiam ipsas de quibus conque- » rimini leges longe quidem infra meritum sceleris uestri, sed tamen qualescumque ferri coegistis? an uero uiolentis incur- sibus circumcellionum uestrorum, qui sub uestro principatu furiosis agminibus militant, non ex agria nndique pelleremur, 5 cf. Parm. I 12, 19 20 cf. cap. 99, 228 et ep. 66 1 catholica ecclesia Q ealdita Oml 4 uicacarium 0 5 pendit adhuc Qml 6 quam nt om. 0 10 committatia v 12 ipponeirt codd. 15 diaconi OmZPQv fumarius v 17 communioneni PQ 18 nec] non Q 21 amphj(-i- 0)teuticam codd. 22 calicorum Q 24 mise- rabiliter 0 musitantes PQ 28 cercicelionum Oml circnncellionum Q lib. II 83, 184-84, 186 115 nisi uos obsides in ciuitatibus teneremus, qui quoquo raodo ipsam faciem publicam et honestorum reprehensionem si non timore, uel pudore ferre nolitis? noli ergo dicere: absil, absit a nostra conscientia, ut ad vostram fidcm uliqucm compella- 5 mus. facitis enim ubi potestis; ubi autem non facitis non potestis siue legum siue inuidiae timore siue resistentium multitudine. LXXXIIII. 185. Petilianus dixit: Dieit cnim dominus Ohri- slus: nemo ad me ucnit nisi quem patcr attraxerit. 10 iiir autem uos non libernm arbitrium unicuique sequi per- mitlilis, cum ipse dominus deus liberum arbitriiim dederit hominibus, uiam tamen iustitiac ostendeus, ne quis forsitan nescius depeiiret? dicit enim: posni ante te boiium et iiialum, posui aiite te ignem et aquam: quod uolueris 15 elige. ex quo uos arbitrio, miseri, uobis tton aquam, sed ignem potius dekgistis. sed tamen, inquit, bonum eliqe, ut niuas. qui non uis bonum eligere, uincre te nolle dam- tiasti. 186. Augustinus respondit: Si tibi proponam quaestionem, m quomodo deus pater attrahat ad filium homines quos in libero dimisit arbitrio, fortassis eam difficile soluturus es. quomodo enim attrahit, si dimittit ut quis quod uoluerit eligat? et tamen utrumque uerum est, sed intellectu hoc penetrare pauci ualent. sicut ergo fieri potest ut, quos in libero dimisit arbi- a trio, attrahat tamen pater ad filium, sic fieri potest ut ea, quae legum cohercitionibus admonentur, non auferant liberum arbitrium. quidquid enim homo durum et molestum patitur, ammonetur ut cogitet quare patiatur, ut, si pro iustitia se pati perspexerit, id ipsum bonum eligat pro iustitia talia jo sustinere, si autem uiderit iniquitatem esse pro qua patitur, se infructuosissime laborare atque cruciari considerans mutet 3 pag. 112, 23 9 Ioh. 6, 44 13 cf. Eccli. 16, 16 (17) 16 cf. Deut. 30, 19 2 ipsa Oml si] etsi PQ 4 aliquam Oml 9 uenit ad me v atraierit Oml 12 iustiBsime 0 13 dixit Qo 16 elegistia v 17 cla- masti PQ 26 cohercionibus Pml 28 admonetur PQ 8* 116 IIII. Contra litteras Petiliani in melius uoluntatem simulque careat et molestia sterili et ipsa iniquitate multo utique grauius et perniciosius nocitura. ot uos, cum aiiquid aduersus uos reges constituunt, ammoneri uos ciedite, ut cogitetis qnare ista patiamini. si propter iusti- tiam, re uera illi persecutores uestri sunt, uos autem beati 5 qui persecutionem passi propter iustitiam possidebitis regnum caeloium; si autem propter iniquitatem schismatis uestri, quid illi nisi correctores uestri sunt, uos autem, sicut ceteri diuer- sorum scelerum rei qui poenas legibus pendunt, profecto infe- lices et in hoc saeculo et in futuro? nemo ergo uobis aufert 10 liberum arbitrium, sed uos diligenter attendite quid potius eligatis, utrum correcti uiuere in pace an in malitia perseue- rantes falsi martyrii nomine uera aupplicia sustinere. sic uos autem alloquitur, quasi (indigna pro iustitia patiamini. quasi) uero aliquid dignum uestra iniquitate patiamini, cum tanta » indigna faciatis et in tanta impunitate regoetis, ita fnriosi, ut per 'dei laudes' amplius quam bucina bellica terreatis, ita calumniosi, ut etiam spontanea uestrorum praecipitia nostris persecutionibus imputetis. 187. Dicit etiam quasi praeceptor benignissimus: qui iioii » ni." bonum cligcic, ttilicre tc nollc damiiasli. ita uero, si uestris criminationibus crederemus, bene uiueremus; quia dei prorais8ionibus credimus, uiuere nos nolle damnamus. bene, ut arbitror, meministis quid apostoli dixerint Iodaeis, qnando Christum praedicare prohibebantur: hoc ergo et nos dicimus * ut respondeatis nobis, utrum deo magis oboediendum sit an hominibus. 'traditores turificatores persecutores* uerba sunt hominum contra homines. 'in sola dilectione Donati remansit Christus' uerba sunt hominum extollentium gloriam hominis snb nomine Christi, ut gloria minuatur ipsius "Christi. scriptum » 5 cf. Matth. 5, 10. I Petr. 2, 20 17 dei lautlcs) cf. pag. 98, 5 •20 pag. 115, 17 24 cf. Act. 5, 29 2 ipsam iniquitatein 0 3 admoneri PQ 14 alloquor Pv indigna— quasi itisenti 17 buccina c 18 praecipicias Oml 22 bene] bcnigne PQp 24 meministi OmSPQ 27 thurificatores P(,)v lib. II 84, 186-86, 191 117 est enim: in lata gente gloria regis, in deminutione autem populi contritio principis. haec ergo uerba 8nnt hominum. at iila in euangelio: quia oportebat Chri- stum pati et resnrgere tertia die, et praedicari in snomine eius paenitentiam et remissionem pecca- tornm per omnes gentes, incipientibus ab Hieru- salem uerba sunt Christi commendantis gloriam qaam acce- pit a patre in latitudine regni sui. utrisque auditis hanc ec- clesiae communionem potius eligimus et hominum uerbis io Christi uerba praeponimus. rogo: quis est qui nos dicat mala legisse, nisi qui Christnm dicit mala docuisse? LXXXV. 188. Petilianus diiit: Numqnid iijitnr medem uel schismaticis deus inssit inferri? i/ni si omnino praecipere/, uos deberetis occidi ab aliquibns Scythis ar barbaris, hoii 14 tamen a ehristianis. 189. Augustinus respondit: Uestri circumcelliones quiescant, et nolo nos de barbaris terreas. utrum autem schismatici nos simns an uos. nec ego nec tu, sed Christus interrogetur, ut indicet ecclesiam suam. lege ergo euangelium, et respondet »tibi: in Hierusalem et in totam Iudaeam et Sama- riam et usque in totam terram. quisquis igitur in eccle- sia non inuenitur, iam non interrogetur, sed aut correctus conuertatur aut correptus non conqueratur. LXXXVI. 190. Petiiianus dixit: Neqne enim tlominns denx » hmnano sangnine aliqiiando laetalns cst, enin occitorcin frnlria Cain in nita carnifice nolnerit pernianere. 191. Angustinus respondit: Si occisori fratris deus noluit inferri mortem, sed relinqui carnificem uitam, uide ne forte hoc sit quod, cum regis cor in manu dei sit, unde multas ad » uos commonendos et corripiendos leges ipse constituit, nuUa 1 Proo. 14, 28 3 Lnc. 24, 46—47 20 Act. 1,8 29 cf. Pron. 21, 1 1 diminntione Qv 6 ihertm Q 11 clegi9se v 14 scitis P 16 cerci- celiones Oml circuncelliones Q 17 nos (rfei.) scismatici ncs Q 19 ro- spondebit Q 28 correptns) correctns (tic) Q 25 fratrcm Oml 26 carnificera Oml 30 commouendos Pml 118 IIII. Contra litteras Petiliani tamen lex regia uos iussit occidi, fortasse propterea, ut, qui- cumque uestrum in pertinaci sacrilegi furoris aura persistunt, Cain parricidae supplicio, uita camifice, crucientur. legimus enim multos a famulo dei Moyse misericorditer interfectos. nam in eo quod pro eorum nefario sacrilegio sic est dominum s deprecatus, ut diceret: domine, si dimittis illis pecca- tum, dimitte; sin autem, dele me de libro tuo, inef- fabilis eius caritas et misericordia satis apparet. numquid ergo subito crudelis effectus est, cum de monte descendens tot milia iuberet occidi? considerate itaque, ne forte maiore ira- 10 cundia dei per tot leges aduersus uos latas a nullo impera- tore iussi fueritis occidi. an illi fratricidae non.uos comparan- dos putatis? audite dominum per prophetam dicentem: ab ortu solis usque ad occasum glorificatum est no- men meum in nationibus, et in omni loco incensum is admouebitur nomini meo et hostia pura. magnum nomen meum in nationibus, dicit dominus omni- potens. huic fraterno sacrificio, super quod respicit deus, inuidere uos per calumnias uestras ostenditis et, si quando audieritis a solis ortu usque ad occasum laudari nomen do- so mini, quod est uiunm sacrificium de quo dictum est: immola deo sacrificium laudis, ita concidet uultus uester ut illius homicidae. sed quia uniuersum orbem interimere non potestis, odio ipso rei tenemini dicente Iohanne: qui odit fratrem suum homicida est. et utinam innocens frater ■ in uestrorum potius circumcellionum tela trucidandus quam in uestram linguam rebaptizandus incurrat! LXXXVII. 192. Petilianus dixit: Monemus tws ergo, si Ubenter audiatis, et si non libenter accipitis adnumemus, quia dominua Christus non occidendi formom sed moriendi christi- w 6 Ex. 32, 81-32 18 Mal. 1, 11 20 cf. Ps. 112, 8 21 Pa. 49, 14 24 I Ioh. 8, 15 2 pertinaoia Oml 10 iabet PQ 16 ammouebitur Oml 19 oaten- litis uestras Pml 26 cercicelionnm Oml circuncellionum Q (pomm) lib. II 86, 191-88, 194 119 anis instituit. nam si itn repuguautes diligeret, nollet pro nobis occidi. 193. Augustinus respondit: Utinam formam eius sequerentur martyres uestri! non se praecipitarent, quod ille diabolo sug"- i gerente non fecit. uos autem cum maiores uostros etiam de- fanctos falso testimonio persequimini, ubi accepistis hanc formam? quod nos ignotorum criminibus maculare conamini, cum uestrorum mala facta notissima uobis obesse nolitis, ubi accepistis hanc formam? sed nimium superbimus, si de nobis io succensemus, cum aduersus ipsum dominum uos falsum te- stimonium dicere uideamus, quandoquidem ille ecclesiam suam per omnes gentes et promisit et exhibuit et uos contradicitis. hanc uero formam nec ab ipsis Iudaeis persecutoribus acce- pistis; illi enim persecuti sunt carnem ambulantis in terra, 15 uos euangelium sedentis in caelo. quod euangelium mitius pertulit saeuientium regum flammas quam uestras patitur linguas; nam illis incendentibus unitas mansit, uobis loquen- tibus manere non potuit. qui uerba domini exusta cupiebant aboleri, non credebant posse lecta contemni. non ergo illi in » euangelio exercerent flammas suas, si eis contra euangelium promitteretis linguas uestras. in illa persecutione euangelium ChriBti ab aliis saeuientibus quaerebatur, ab aliis metuentibus prodebatur, ab aliis eruentibus incendebatur, ab aliis diligen- tibus abscondebatur, nullis contradicentibus oppugnabatur. b sceleratiores uobis persecutionis partes transacta gentium per- secutione seruastis: qui Christi nomen persequebantur Christo <non> crediderunt, qui propter Christi nomen honorantur Christo contradicunt. LXXXVIII. 194. Petilianus dixit: Ecce uobis plenissimnm k documentum, quod christiano non liceat iu pernicie aliena 4 cf. Matth. 4, 6-7 11 cf. Luc. 24, 47 1 ita repugnante»] uitare pugnantes O 8 malefacta v 9 hac Oml 11 ille] ipae PQo 19 contemini Pml 21 permitteretis Pv 23 erueu- tibus scripsi seruientibus Oml se(-ae-)uientibus cet. v 27 non addidi 120 IIII. Contra litteras Petiliani uersari. disciplinae autem huius initium Petro est constHu~ tum, sicut scriptum est: percussit Petrus aurieulam serui principis ludaeorum et abscidit eam. dixitque illi Iesus: Petre, reconde gladittm tuum in theca; qtii enim gladio utitnr, gladio morietur. - b 195. Augustinus respondit: Cur «rgo tali uoce non com- pescitis arma circumcellionum? an praeter euangelium noa loqui arbitremini, si dixeritis: 'qui fuste usus fuerit, faste morietur'? date ergo ueniam, quia nec illos, a quibua Marco- lum praecipitatum esse querimini, potuerint prohibere maiores 10 nostri. neque enim scriptum est in euangelio: 'qui aliqaem praecipitauerit, praecipitio morietur'. atque utinam, sicat illa uel falsa uel transacta sunt, sic istorum ligna cessarent! quam- quam fortasse irascimini, quod legionibus uestris etsi non legibus, saltem uerbis subtrahimas armataram, quia eas solis is saeuire fustibus dicimus. uetns quippe ista eorum militia fuit, nunc autem nimium profecerunt. nam inter uinulenta conuiuia et cam feminis maritos non habentibos liberam comitandi uagandi iocandi bibendi pernoctandi licentiam non solum fustes tornare, sed etiam ferrnm uibrare et fundas circumagere » didicernnt. sed cur eis non dicam — quo animo dicam et quo illi accipiant nouerit deus — : 'insani, gladius Petri qaam- uis adhuc carnali motu animi, tamen pro Christi eorpore in -corpus persecutoris exertus est; aestra uero arma aduersos Christom diuisa sunt, eorpus eius cui ille capat est, id est ■ ecclesia eias, per omnes gentes est ipse hoc dixit et asoendit in caelum, quo eum furor Iudaeorom seqni non potait, et membra eius in corpore quod ascendens commendauit furor uester oppugnat. pro istis membris aduersus uos saeoiuit et aobis resistunt, quicumque in catholica paruae adhuc fidei eo » 2 Mattb. 26, 51—52 25 cf. CoL 1, 18 26 cf. Acfc 1, 8 1 initinm haiaa Pml 4 teca Q 6 non tali aoce v 7 cercicelionam Oml circicellionam Omll 16 militia scripri malitU codd. v, ef.p. 114, 29 17 uinolenta PQv 19 pernoctcndi Oml 25 eiua] nero PQv enim eon». EngdbrecM eai] caina PQ 28 aacendit 0 lib. II 88, 194-89, 197 121 animo snnt quo tunc Petrus fuit, cum ferrum pro Christi no- mine strinxit. aed multum interest inter uestram persecutionem et istorum. uos similes eatis seruo sacerdotis Iudaeorum, quia seruientes principibus uestris aduersus ecclesiam catholicam, 5 id est aduersus Christi corpns, armamini; isti autem tales snnt qualis tunc Petrus fnit, qui pro Christi corpore, id est pro ecclesia, etiam corporaliter pugnant. sed si ipsis dicitur ut quiescant, sicut Petro tunc dictum est, quanto magis nobis dicendnm est, ut haeretico furore deposito ad ea membra per- to tinestis pro quibus illi sic dimicant! sed laesi a talibus etiam nos odistis et, tamquam aures deiteras perdWerit», Chriatum sedentem ad patris dezteram non auditis.' sed quibus loqtiar aut qnando eis loquar, quibus nec horam inuenio uinum etiam mane rnctuantibus siue iam ebriif siue adhuc? quin immo et minan- is tnr non solum illi, sed de illis etiam episcopi ipsorum, parati negare ad se pertinere quod fecerint. donet nobis dominus canticum graduum quo dicere possimus: cum his qui ode- rant pacem eram pacificus; cum loquebar eis, de- bellabant me gratia. dicit enim hoc corpua Christi, quod x> per totam terram ab aliis hic, ab aliis alibi et ab omnibus aliis atque aliis ubicumque sunt haereticis oppugnatur. LXXXVIIII. 196. Petilianus dixit: Ergo, inquam, mortem pro fide subrundam constituit qiiam cHiqnam pro coiiiminiione faciendam. christianitas enim mortibm proficit. nam nemo » fidissimus niuerct, si mors a fulelibus tiincrctur. dicit enim dominus Christus: si granuin tritici cadens in terram ii ii ii. moriatitr, soluin remanet; si aiitem moriatur, multnm faciet fructum. 197. AuguBtinus respoudit: Uellem scire quis primo de parte 17 Ps. 119, 6-7 26 loh. 12. 24—25 3 sacerdoti Oml 9 hereticorum Pml 10 illi om. P 14 ractan- tibn» PQ 17 oderont PQc, cf. p. 3, 15 18 eis] illia eis 0 fillis fort. e Uuigata) 21 opognatur O 24 facienda O 25 fldelissimaB PQv (fidissimus etiam Louan. cod. Endowientis) uiuit Pml 26 dominus d Oml 27 manet v alt. emoriatur Q 28 fructuni facit v 122 IIII. Contra litteras Petiliani ' uestra se praecipitauerit. ualde quippe illud granum fertile fuit, unde tanta seges praecipitatorum cadauerum pullulauit sane cum uerborum domini memineritis, quia se dixit granum moriturum et multum fructum facturum, quare ipsi fructui, quod per totum mundum feracissime prouenerit, inuidetis et & ei zizaniorum uel paleae crimina, uel quae audistis uel quae finxistis, obicitis? XC. 198. Petilianus dixit: Sed tws spinas atque xixania, non semina spargitis, cum quibus uos in summo iudicio deceai concremari. non maledirimus, scd omnis spinosa con- 10 scieniia dei sententia sic tenetur. 199. Augustinus respondit: Saltem commemoratione zizani- orum simul tibi et triticum ueniret in mentem, quia utraque per agrum iussa sunt crescere usque ad messem. uos autem oculum maliuolentiae in zizaniis acriter figitis et contra sen- u tentiam Christi ea sola per orbem terrarum excepta Africa creuisse contenditis. XCI. 200. Petilianua dixit: Vbi est qnod dicit dominus Christus: si acceperis alapam, praepara et alteram maxillam? ubi est illud quod sputa in facie passus est, qui 20 sputo suo sanctissimo caeci oculos palefecit? ubi est quod dicit (tpostolus Paulus: si quis uos iii faciem caedit? ubi est quod iterum dicit: in playis super modum, i» mor- tibus frequenter, in carccribus abundantius? quae pertulit memorat, non quac fecit. suffeccrat fulei christiaiute » a Iudaeis luiec fkri: cur haec miseri jierpetratis? 201. Augustinus respondit: Itane uero uos accepta alapa praebetis alteram maxillam? non istam uobis famam furiosa uestra agmina per totam Africam cum terribili turpitudine passim uagantia compararunt. utinam uobiscum paciscerentuv so homines, ut saltera secundum ueterem legem oculum pro 13 cf. Matth. 13, 30 19 Matth. 5, 39 22 II Cor. 11, 20. 23 31 cf. Deot. 19, 21 5 neraciseime v 12 saltim codd. 13 ueniet O 15 maleuolentiae 0 17 contempditis (aic) O 23 supra PQv et Uulg. lib. II 89, 197—92, 202 123 oculo, dentem pro dente peteretis, non pro auditis uerbis fustes erigeretis! XCII. 202. Petilianus diiit: Qnid mitem uobis est cum regibus saeculi, quos numquam chris/iani/as nisi imiidos 6 sensit? quod ttt brcui/cr doccam, Machabacos fra/res r.e.r jicr- secntus est; rcx quoqne tres pncros, eitin ipsr sacrilegus csset, flammis nescius religiosis (uldixil; rcr quacsiuit animam jntcri saluatoris; rc.x. ittstissimitm Danihclem ferinis morsibus, ut putabat, obiccit. ijisuiuquc dominum Christum iiidex nequis- io simus regis ocx-idi/. indc est qnod iifios/oltts clamat: sapicn- tiaiu loquimur inter perfectos, sapien tiam non huins saeculi nequc principum huins mundi quae euaiua- tur; scd loquimur dci sapientitim in sacramento, quar, fuit abscondita, quam constitnit deus ante saecula 15 in gloriam nostram, quam ncmo principum huiits saeculi cognouit; si cnim cogiiouissc ut, tion ittiqtie. dominum maiestatis criicifixissrnt. sed dc pristinis regibus jxiganis hoc dictttm sit. uos autem kitins saeculi im- jteratorcs, qnia christiani esse dcsidcrant, nou jiermittitis csse 20 christianos, rltm fuco et uebnla ncstri ntcndacii eosdem bond - mente credcntes ad iniqnitateiu ucstram prorsus adducitis, ttt armis suis contra hostcs rei jiublicac pracj/aratis iu cltri- stianos incurrant pittcntque sc suasionil/us ucstris dco officium facere, si nos quos odistis occidant, diccntc domino Christo: 25 uenict, hujitit, tcmpus, ut fjui uos occiderit jiutet se deo officinm faccrc. nihil igitur interest nobis malc do- eenti/ms, utrum reges orbis terrarum jmgani, qnod absit, an christiani csse desidercn/, ciim eosdcm con/ra Chris/i familiatn non ccssatis armare. ncscitis aittem aut jtotius non lcgis/is, 30 quod crimine hominem occidcntis maitts crimen es/ suasoris? 5 cf. II Mach. 7 6 cf. Dan. 3 7 cf. Mattli. 11, 16 8 cf. Dan. 6 9 cf. Matth. 27, 26 10 I Cor. 2, 6-8 25 Ioh. 16, 2 8 danielam Oml danielem cet.v 24 Christo om. Q 28 eodem Oml 30 criminis homine occidendi O 124 IIII. Contra litteraa Petiliani Iexabel in mortem hominis insti uel panperis tnaritum suitm excitauerat rcgem: pari tamen snpplicio uir et uxor ambo perierunt. ncqite enim uos alitcr reges impellitis, qiiam at saepe subtilis suadella feminea reges impulit in reatum. etenim. per filiam uxor Herodis impetrauit ac mernit in disco ad & mensam caput Iohannts afferri. Pontium Pilatum Iudaei sic coegerunt, ul Ckrijstum dominum crnci subfigeret. cuins san- gitinem uindicem sttper se semper ac suos manere uolueriint. ita no8 igitnr sanguine nostro peaantes obinitis. non enim, etxi iudex percutiat, 11011 iteslrae nos potius calumniae feri- 10 erunt. dicit enim propheta Dauid cx domini Christi persona: ijnare fremtierunt gcntes et populi meditati suttt in- ania? adstiterunt reges terrae ct principes conucne- rtint in unttm aduerstts dominum et aihtersus chri- sttim eitts. disrumpamus tiinciila eorum et abiciamus 1» « nobis iugtim ipsontm. qui habitat in caelis, irri- debit cos, et dominits snbsannabit illos. tunc loquetnr ad eos in ira stta et in ftirore suo conturbabit eos. ego autem eonstittilus anm rcx. ab eo supcr Sion montem sanctum eius, praedicans praeceptum eiiis.w dominus dixit ad me: filiits meus cs tu, ego hodie genni te. pete a me et dabo tibi gentes hereditatem tttam et possessionem tuam terminos terrae. reges eos in ttirga ferrea ct tamqnam uas figuli illos com- minues. ipsosqtie idem reges, ne qttasi ignari uel itescii » liersequi cuperent christianos, his praeceplis ailmoniiit, ne perireut. quae illos praecepta, qtiia nesciunt, utinam doce- remiis, aut certe nos illis sine duliio ostcnderetis, si uelletijs 1 cf. III Reg. 21 5 cf. Matth. 14, 8-9 7 cf. Matth. 27, 24-26 12 Pa. 2, 1-9 1 roorte 0 2 excitanit PQ perierunt ambo Oml 4 anadela Om2PQv impulit reges Qml 5 per filiam] perfldiam Q in om. Q disco om. P 7 snffigeret PQv 18 astiterunt Qv 15 disrnpamus O dinrmpamua P 17 dominua om. Q 19 syon codd. 25 id eat v (idem hic et p. 126, 25 defendit Engelbrecht) 28 illos 0 lib. II 92, 202 125 vt uiuerent, nel certe, quod tertium est, ipsos sibimet legere uestra malitiu permisisset! jirimus Daniticus psalmits iUis omnino simderet, nt christiani niiierent ct regnarent. quos quideni male dccepisti.s, dnm nobis sesc committunt ; uos f> iiamqne illis qnae ntala snnt fingitis ct qnae bona snnt mtiiI- tatis. lioc tarulem legant nel serius, qnod olim legere debiierunt. quid cnim dicit? et niinc, reges. intellegite, erudimini qui indicatis terram, scrnitc domiiio in timore ct exnltate ci cnm trcmore, apprehenditc disciplinain, 10 ne quando irascatnr domiiius et pereatis de uia iusta. (itm cxarserit qnam cito ira ipsiits snpcr nos, beati omnes qui confidnnt in eo. impcratore.s, int/nani, snasi- onibits premitis, ul Pilattim, qneni dirimus, lndaei presserunt, lieet ip.se clamaiterit lanan.s pnblhe manns: libcr siun a 15 sangiiiue huins insti. tamcn qiiomodo jwtcst a crimine mmidiis csse qui fccitf sed nl netera taccam, in uestris eremplis adiicrtite imperatores quam plnres ac iitdiees nestros perseciitioncm nobi.s facicndo pcrisse. nt rcliiiqnam Neroncm, qui primiis pcrsecutns cst cltristianos, Domitiaiiiim similiter a> Ncroni.s nutrimam partcm, Traiannm Gctam Dccinm. Ualc- riannm Dioclctiannm, perit etiam Maximianus. qiii cnm tnra praedieercnt, incensis codicibus dominicis primiis Marcelliiins, episcopus Romanorum qni fitit, sed et Carthagii/is Mensnriits ef Caecilianu-s cx ipsi.s sacrilci/i.s ftaminis nt fauillae ucl » cineres reman.scriint. turis cnim coitsciciitia omncs implicitit, qni Mensurio consensisti.s. pcrit Macarins, pcrit Ursatiits cunetiqiic comitcs ttestri dei pariter nindicta pericruiit. Ur.sa- tium namqiic Imrltarica pngna prostratinu sacnis nngiiilms 7 Ps. 2, 10-13 14 Matth. 27, 24 2 dauitichus Q DauidicuB v 6 seruis Pml 9 cum] in codd., cf. § 210. 211 11 ei«ars«crit ipr. r s. a) P 13 iiraemittis Oml qucmj add. ut v 18 periisse v 19 perseutus Omt est persecutus v 21 periit 0m2PQv, item lin. 26 bi* thura PQo 22 prnedicarent PQv 23 cartaginis 0 24 cecilicianus O 23 remanserint P tlmris PQv 26 Ursacins et 27 Ursacium Oo 126 II.II. Contra litterae Petiliani alites cannmquc anidi dcntes morsibns disccrpserunt. nonnc idem itestro impuhiii percussor est, qui ut rcx Achab, quem diximus a muliere jiersuasinn, iustiim panpcrem occidit? ita 1108 quoque iustos et panjiercs — circa opem dixerim mun- danam; nam ijratia dei iu nobis non est paitper — non 5 dcsinitis iugularc. non enim, si tamen manu non facitis, non lingita caruifice hominem iugulatis. scriptum cst enim: mors et itita in vianibus linguae. omnes ergo qui occisi suut tu qni suasor es occidisti. neque enim manus carnificis nisi lingua tua feruescit ct ille dttnts pectoiis calor in alienum i» sangitinem ncrbis tuis accenditnr, sangitiiiem instum sui uindicem diffusorum. 203. Augustinus respondit: Huic loco tam copiose a te exaggerato atque digesto, ubi de regibus saeculi aduersus nos inuidiose loquimini, si debite digneque respondeam, uereor ne i» me quoque crimineris regum iracundiam in uos concitare uoluisse. quamquam cum more uestro uniuersaliter in omnes catholicoa huius inuectionis impetu fereris, nec me utique praetermittis. curabo tamen ostendere, si potuero, te hoc potius fecisse talia dicendo quam me talibus respondendo. ac 20 primum uide quemadmodum tibi tu ipse aduerseris. certe istum locum sic exorsus es: qitid autem uobis est cum regibus saeculi, quos nitmquam christianitas uisi imtidos sensit? his uerbis prohibes utique nos ad reges saeculi accedere. et paulo post dicis: ipsosqtte idem reges, ne quasi ignari uel nescii »s persequi euperent ckristianos, his praeccptis admonuit, ne perircnt. qitae illos praecepta, quia nesciunt, ntinam docere- inns, aul certe ttos illis siuc dnbio ostcnderetis. si uelletis ut timerent! quomodo igitur nos regum uis esse doctores? et nostri quidem, si qua eis amicitia eat cum regibus christianis, 30 7 Prou. 18, 21 22 pag. 123, 3 ■ 25 pag. 124. 25 1 discerserunt O 4 roundancam 0 10 dirus v (durus = crudelis) 12 diffusoris v (iunge: uindicem diffusorum sui, pron. rtflex.) 20 alia 0 22 eiosus Q 25 id est v 28 ostendetis 0 30 nostri) nos O lib. II 92, 202-204 127 si ea bene utuntur, nihil peccant; si qui uero inde extolluntur, multo leuius quam uos peccant. uobis enim, qui sic nos ai- guitis, quid fuit cum rege pagano et quod grauius est apo- stata et christiani nominis hoste Iuliano, a quo uobis basilicas 5 quasi uestras reddi deprecantes hoc in eiua laude posuistis, quod apud eum sola iustitia locum haberet? quibus uerbis — credo enim uos Latine intellegere — et idololatria Iuliani et apo8tasia iustitia est appellata. tenetur petitio quam uestvi maiores dederunt, constitutio quam impetrauerunt,' gesta ubi 10 allegauerunt. euigilate et attendite: inimico Christi, apostatae, aduersario christianorum, seruo daemoniorum talibus uerbis ille, ille, uester ille Pontius supplicauit. ite nunc et nobis dicite: quid uobis est cum regibns saeeuli, ut surdi surdis populis legatis quod cum ipsis audire non uultis: stipu- »lam in oculo fratris tui nides, trabem in oculo tuo non uides. 204. Quid, inquis, uobis est cum regibus saeculi, quos numquam ckristianitas nisi inuidos sensit? hoc cum dixisses, enumerare conatus es, quos reges iusti senserint inimicos, nec to considerasti quod plures enumerari possint quos habuerint amicos. pater Abraham a rege diuinitus admonito, ne attami- naret eius uxorem, et amicissime habitus est et munus acce- pit. Isaac filius eius regem similiter amicissimum expertus est. Iacob in Aegyptum a rege honorabiliter exceptus eum » etiam benedicit. quid loquar de filio eius loseph, qui post carceris tribulationem, quo uelut igne sicut aurum castitas eius probata est, magnis ab eo sublimatus honoribus iurabat etiam per Pharaonis salutem non tamquam tyfo elatus, sed beniuolentiae non ingratus. regis filia Moysen adoptauit. Dauid 6 cf. Parm. I 12, 19 14 Matth. 7, 3 21 cf. Qen. 20 23 cf. Gen. 26, 11 24 cf. Qen. 47 25 cf. Qen. 39. 41. 42, 15 29 cf. Ex. 2, 10 cf. I Beg. 27 4 hosti Oml 7 ydolatria P idolatria Q 8 tetenetnr Oml 10 alli- gauerunt Oml 15 tui] tu Oml 17 inqoies 0 20 considerastis Oml 23 ysaac Q 28 typo Om2Pml typho Pm2Qv 29 beneuolentiae t> 128 Iill. Contra litteras Petiliani ad alienigenam regis Israhel compulsus iniquitate confugit. Helias ante cnrrum pessimi regis non iilius imperio, sed suo cucurrit obsequio. Helisaeus hospitae mulieri, si quid sibi forte a rege per eius intercessionem praestari uellet, etiam ultro oflferendum putauit. sed ad ipsa iam tempora ueniam, & quando captiuus dei populus habebatur, ubi, ut mitius loquar, mira tibi inrepsit obliuio. uolens enim probare, quod reges numquam christianitas nisi inuidos senserit, commemorasti tres pueros et Danihelem, quae passi sunt a persequentibus regibus, nec rebus, non uicinis sed plane ipsis, admoneii m potuisti, qualis ipse rex post innocentium flammarum miracu- lum siue in deo laudando atque praedicando siue in ipsis pueris honorandis extiterit, qualem rex habuerit Danihelem et non recusantem quibus muneribus exornauerit, cum ille hono- rem debitum reddens regiae potestati, quod satis in uerbis » eius apparet, donum dei quo praeditus erat indicando inter- pretando eius somnium non subtraxit. unde cum ab inuidis 8ancti uiri sacrilega uesania calumniantibus inuitus eum rex in lacum leonum mittere cogeretur, quamquam tristis id fecerit, praesumpsit enm tamen per auxilium domini sui saluum futu- %> vum. itaque cum ille refrenata diuinitus leonum rabie uixisset illaesus, sollicita et amica uoce regis ipsius sibi praemissa et ipse cum benedictione de lacu respondit: rex, in saeculum uiue. cur istas regum cum sanctis amicitias, cum sermo tuus ibidem uersaretur, cum istorum famulorum dei in quibus » haec acta sunt tu ipse commemorares exempla, uel non ui- disti uel uidere noluisti uel, quod nescio quemadmodum ex- cuses, uiBas notasque tacuisti? quodsi te sicut causae pessi- mae defensorem studium falsitatis adstruendae non impediret 2 cf. III Reg. 18, 44-46 3 cf. IIII Reg. 4, 13 23 Dan. 6, 21 1 ad alienigenamj adienigenam Oml 2 helyas Q 3 helyseus Q mnlieris 0 7 inrebsit Oml inresit (sic) Om2 10 rebns g. /. Oml 19 id] hoc Pml 20 praesnpsit 0, add. uel prsedixit m2 t'n mg. 0, «. I. PQ dei PQv 28 nisa notaque Om2PQv 29 astrnendae PQv lib. II 92, 204-205 129 et te nolentem uel nescientem a luce ueritatis auerteret, pro- fecto reges quosdam bonos, quosdam autem malos et alios sanctorum amicos, alios inimicos sine ulla difficultate recoleres. et miramur quod se ctrcumcelliones uestri sic praecipitant? s quis post te currebat, obsecro te? quis Macarius, quis milea insequebatur? nempe in abruptum falsitatis huius nullus Dostrum te impulit. cur ergo clausis oculis sic isti praeceps, ut, cum dixisses: quid auiem uobis est cum regibus saeculi, non adiungeres: 'quos saepe christianitas inuidos sensit', sed 10 non dubitares dicere: quos numquam ehristianitas nisi inuidos sensit? itane uero nec ipse cogitasti nec eos qui scripta tua legerent cogitaturos putasti tot regum exempla tibi reclamantia: 'nescit quid loquatur?' 205. An, quia illi quos commemoraui ueterum temporum 15 fuerunt, ideo tibi eos nihil aduersari arbitraris, quia non di- xisti: 'quos numquam iustitia nisi inuidos sensif, sed dixisti: quos numquam christianitas nisi inuidos sensit, ei illo for- tasse tempore uolens eos intellegi iustis inuidere, ex quo chri- stiani appellari coeperunt? quid ergo sibi uolunt exempla io ueterum temporum, quibus hoc quod imprudenter dixisti im- prudentius docere uoluisti? numquid enim Machabaei uel tres pueri uel Danihel non, antequam Christus in terra nasceretur, uel egerunt illa uel pertulerunt? deinde, quem paulo ante commemoraui, cur Iuliano uero christianitatis inuido suppli- » castis? cur ab eo basilicas petistis? cur apud eum solara iustitiam locum habere dixistis? si christianitatis inuidus haec audit, qnid sunt a quibus haec audit? at uero Constan- tinus, nequaquam christiani norainis inuidus, sed plane chri- stiano nomine gloriosus, memor spei quam gerebat in Christo, io pro eius unitate iustissime iudicans acceptari a uobis nec ad se appellantibus meruit ambo iam christianis temporibus, sed 8. 10. 17 pag. 123, 3 25 cf. ad pag. 127, 6 . 1 nolentem codd. 2 aatera t. I. Oml, fort. delendum 4 cerci- celionea Oml 5 obsecro? te quis t> 7 iatij istic es Om2PQ 17 chriatianitatis Pml 22 daniel eodd. 23 elegerunt O qnem scripsi cum Oml cnm nt OmSPQ cnr, nt t> 24 cur om. v 25 pr. car] cura Pml LIL Anfnat. c. D»n. II. 9 130 IIII. Contra litteras Petiliani non fuerunt ambo ctaristiani. quodsi ambo christianitatis in- uidi, cnr ad unnm eorum sic appellastis, alteri eorum sic supplicast^B? petentibus enim maioribns uestris epi- scopale iudicium dederat Constantinns et apud Bomam et apud Arelatum, quorum primum apud eum accusastis, ab altero ad eum appellaetis. si autem, quod uerum est, unus eorum in Christum crediderat, alter a Christo apostatauerat, cur christianus consulens unitati contemnitur et apostata fauens diuisioni laudatur? Constantinus uobis basilicas iussit auferri, Iulianus restitni: quid borum christianae paci conueniat uultis nosse? illud fecit qui crediderat in Christum, hoc fecit qui dimiserat Christum. o quam uelles dicere: Wle factum est ut Iuliano ita supplicaretur'! sed hoc quid ad nos pertinet? quod si diceres, et in his quidem uerbis tuis catholica uinceret, ad cuius sanctos toto orbe difFusos multo minus pertinet quid- quid dicitis de quibus uultis, sicut uultis. sed non potes dicere male factum, ut Iuliano ita snpplicaretur. oppilat fauces, premit linguam domestica auctoritas: Pontius fecit, Pontius supplicauit, Pontius apostatam iustissimum dizit, Pontius apud apostatam solaro iustitiam locnm habere praedicauit. his uer- bis sibi Pontium supplicasse in eodem rescripto suo nominatim sine ambage ipse Iulianus eipressit. eitant allegationes uestrae; non haec incerta fama, sed publica monumenta testantur. an forte, quia contra unitatem Christi petitioni uestrae aliquid concessit apostata, uerum putas esse quod dictum est apud eum solam locum habere iustitiam, quia uero imperatores christiani, quod ualere arbitrantur ad Christi unitatem, contia uestram statuunt uoluntatem, christianitatis inuidi appellantur? sic desipiant omnes haeretici et resipiant ut non sint haeretici. 206. 'Et ubi\ inquies, 'impletum est quod doroinus dicit: aeniet tempus, ut qui nos occidcri t pntet se deo 31 pag. 123, 25. Ioh. 16, 2 2 cum Pml appellatis 0 3 subplicastis 0 5 accusatis O 8 chri- itianis Q 10 conuenia Oml 14 uinceret] add. fides 0m2PQ 16 potest 0 18 premit] praemittit Oml 22 Exeant PQ 28 tnonimenta Pm2 26 solum OPmJQ 27 christiani tatem Q 80 dicit, i» »117. m2 uel ait O lib. IF 92, 205-206 131 officium facere? neqoe enim hoc de paganis dici potnit, qui non propter deum, sed propter idola christianos perseque- bantur.' non uidetis, si hoc de his imperatoribus dictum esset qui gaudent de nomine christiano, hoc eos utique praeeipue 5 fnisae inssuTos, ut occideremini? quod numquam omnino ius- 8erunt, sed uestri hostili more legibus repngnando poenas debitas luunt et uoluntarias mortes suas, dum nobis innidiosas putant, sibi perniciosas non putant. quodsi de regibus nomen Christi honorantibus illnd a domino dictum esse arbitrantur, io quaerant quid catholica in oriente perpessa sit, quando TJalens imperabat Arrianus. ecce haberem quo intellegerem impletum esse quod dominus ait: ueniet tempus, ut qui uos occi- derit putet se officium deo facere, ne sibi ad famae gloriam haeretici assumerent, si quid aduersus eorum errorem » imperatores catholici praecepissent. uernmtamen tempus illud post ascensionem domini completum esse reminiscimur: san- cta scriptura huius rei testis omnibus nota est. Iudaei se putabant offioium deo facere, cnm apostolos occidebant. inter hos qui officium deo se arbitrabantur exhibere etiam Saulus » noster, nondum noster, fuit, ita ut hoc inter laudes suas praeteritas et obliuiscendas enumeret: Hebraens, inquit, ex Hebraeis, secundum legem Pharisaeus, secundum aemulationem persequens ecclesiam. ecce qui putabat officium se deo facere, cum faciebat quod mox ipse perpessus 8 est. nam quadraginta Iudaei coniurauerant ut interficerent eum, quando fecit hoc tribuno innotescere, ut eorum insidias armato milite saeptus euaderet. sed nondum erat qui ei dice- ret: 'quid tibi est, non cura regibus, sed cum tribunis armis- qne regalibus?' non erat qui ei diceret: 'audes per milites jo quaerere tuitionem, cum dominus tuus per eos ductus sit ad 12 Ioh. 16, 2 21 Phil. 3, 5-6 25 cf. Act. 2\ 12-33 2 ydola P 10 orientem O 11 Arianns v 13 ad om. 0 famae| flammam Oml fammam («c) OmH 17 putabant se v 18 occiderent Pml 19 arbitrabantnr se c 21 ei inqait er Oml 22 alt. secnm dam Q 25 XL OP 9* 132 IIII. Contra litteras Petiliani pas8ionem?' nondum erant ista deliramenta, sed contra haec futura iam tunc illa parabantur eiempla. 207. Quin etiam terribiliter proponere ausus es et dicere: sed ut uetera taceam, in uestris eremplis aduertite impera- tores quam plures ae iudices uestros persecutionem nobis 5 facieudo perisse. hoc in epistula tua cum legissem, intentis- sime expectabam quid dicturus et quos enumeraturus esses, cum ecce mihi quasi relinquendo coepisti commemorare Nero- nem Domitianum Traianum Getam Decium Ualerianum Dio- cletianum Maximianum. fateor plures esse; sed tu prorsus 10 contra quos loquaris oblitus es. nonne isti omnes pagani fuerunt et uniuersaliter christianum nomen pro suis idolis persecuti sunt? euigila ergo; nam isti communionis nostrae non fuerunt. unitatem ipsam, uel unde nos, sicut uos putatis, uel unde uos, sicut Christus docet, existis, totam perseque- is bantur. tu autem proposueras ostendere nostros imperatores ac iudices persecutionem uobis faciendo perisse. an nec tu erigis ut istos computemus, quia relinquens eos commemorastj dicens: ut relinquam Neronem et sub ista relictione <per> ceteros cucurristi? quid opus fuit ergo ut conimemorarentur w ad rem non pertinentes? sed quid ad me? iam istos tecum relinquo: nunc saltem procedant illi quos promisisti quam plures. nisi forte propterea non inueniuntur, quia eos perisse dixisti. 208. Sequeris enim iam et episcopos nominas, quos de tra- a ditione codicum soletis arguere. de quibus et nos solemus respondere:. 'aut non probatis et ad neminem pertinet, aut probatis et ad nos non pertinet'. Buam enim sarcinam porta- uerunt uel bonam uel malam, et bonam quidem credimus( sed qualemlibet, tamen suam, sicut uestri mali nec ipsi uestram so nec uos ipsorum: sed uestrum omnium communis pessima sarcina schisma est. haec saepe iam diximus. exhibe igitur non 4 pag. 125, 16 19 pag. 125, 18 25 cf. p. 125, 22 28 cf. Gal. 6, 5 2 illa] ea PQ 3 est 0 4 uetera p. 125, 16 caetera codd. v 6 periisse v. item infra 19 per om. codd., cf. p. 18, 14 22 illi] isti Pv 82 ha«c] hoc v lib. II 92, 206-208 133 episcoporum nomina, sed imperatorum ac iudicum nostrorum, qui U08 persequendo perierunt. hoc enim proposuerae, hoc promiseras, ad hoc nos intentissimos feceras. audi, inquis: perit Macarius, perit Ursatius eunctique comites nestri dei pariter uindicta perierunt. duos solos commemorasti, quorum neuter imperator fuit. cui hoc placeat, quaeso te. tibi ipae nonne dis- plices? promittis quam plures imperatores ac iudices nostros te commemoraturum qui uos persequendo perierint, et tacitis imperatoribu8 nominas duos uel iudices uel comites. illud enim, quod adiungis: cunctique comites uestri dei paritcr uindicta perienint, ad rem non pertinet. hoc quippe modo iamdudum locum iatum finire potuisti, ut omnino neminem nominares. cur ergo imperatores nostros, id est nostrae communionis, non commemorasti? an timuisti, ne reus maiestatis accusareris? ubi est circumcellionica fortitudo? deinde quid agis de illis quos tot superius nominasti, qui rectius tibi possunt dicere: 'quid nos quaerebas?' causam enim tuam nihil adiuuerunt et tamen nominati sunt. deinde qualis es, qui eos quos perisse commemoras nominare formidas? saltem ipsos iudices uel comites, quos uideris non tiranisse, plures nominares. reman- sisti autem ad Macarium et Ursatiuro. itane quam plures illi duo isti sunt? an quod pueri didicimus sapis? si enim quae- ras ex me, dno quis numerus sit, singularis an pluralis, quid esse respondeam nisi pluralem? sed ad hoc etiam non defit quod dicam. eximo inde Macarium; neque enim dixisti quo- modo perierit an forte, quisquis uos persequitur, nisi in hac terra fuerit inmortalis, quando mortuus fuerit, propter uos mortuus existimabitur? quid, si non in tam longo imperio Constantinus et tam longa felicitate uixisset, qui primus so aduersus ueatrum errorem multa constituit, et quid, si nou 3. 10 pag. 125, 26 3 intentossiraos Pml aadi deett p. 125, 26 inquis scripsi inquit codd. v, c/. p. 134, 25. 140, 29 periit bis Om2PQo 4 Ursacius Oo 6 coij cum P 8 qni] quod 0 10 uindicta pariter Oml 15 cerci- ceiionic» Oml 21 Ursacium Oo (passim) 24 adhuc v desit Q 27 morUlis Pml 134 IIII. Contra litteras Petiliani Iulianus tam cito abreptus esset e uita, qui uobis basilicas dedit, quando ista garrire taceretis, «um et aiodo tacere noli- tis? nec tamen dicimus uos ideo oito mortuum Iulianum, quia uobis basilicas dedit. possumus enim esse in his pariter copi- osi, sed nolumus esse pariter uani. proinde, ut dicere coepe- & ram, ei illis duobus secemo Macarium. cum enim duos pro- posuisses, ipsum et Ursatium, repetisti nomen Ursatii, ut nobis ostenderes quam mortem meruerit, et dixisti: Uraatium nam- que barbarica pugna prostratum eaeuis unguibus alites canum- que auidi dentes morsibus discerpserunt. unde satis apparet, 10 cum de Macario maiorem inuidiam facere soleatis, ita ut nos Macarianos, non Ursatianos appelletis, multo mazime te de iUo fuisse dicturum, si de morte eius aliquid tale dicere potuisses. ex bis itaque duobus, ubi pluralem numerum posu- isti, seiuncto Macario remanet Ursatius, nomen proprium nu- is meri singularis. ubi est igitur tam plurium illorum tam minax et tremenda promissio? 209. Iam illud quam ridiculum sit, qui quoquo modo loqui nouerunt quaotum opinor intellegunt, quod, cum dixiases: perit Macarius, perit Ursatius cunctique comites uestri dei so pariter uindicta perierimt, tamquam exigentibus {nobis) ut probares, quia re uera nihil aliud uel auditor uel lector exigeret, statim conexuisti magnum documentum, quo probares cunctos comites nostros dei pariter uindicta perisse. Ursatium nam- que barbarica, inquis, pugiui prostratum saeuis unguibus » alites canumque auidi dentes morsibus discerpserunt. hoc modo potest aiius similiter nesciens quid loqnatur dicere omnes episcopos uestroB dei uindicta in carcere defecisse, et cum ab eo fuerit flagitatum unde hoc probet, adiungere sta- tim: 'Optatus namque de aatellitio Gildonis accusatus tali m 8. 24 pag. 125, 27 20 pag. 125, 26 1 arreptus Q e del. OmS 2 guarrire Pml garriendi finem face- retis v 5 pariter esae P 12 ursitionoa Pml 13 eius om. P 16 miminax Pml 20 peiiit bis 0m2PQv 21 nobis addidi 22 pro- barer Oml 23 conneiuisti OrnHv 26 discepserunt P 30 satellicio Q lib. U 92, 208-210 135 genere mortis extinctus est'. has nugas audire et discutere et refellere cogimur; tantum timemus infirmis, ne intellectu tardiore in uestros laqueos celeriter currant. istum autem Ursatium, si forte bene uixit et uere ita mortuus est, conso- 6 labitur promissio dei dicentis: sanguinem animarum ue- strarum exquiram de manibus omnium bestiarum. 210. Quod autem nobis calumniamini dicentes a nobis in uos ad iracundiam reges saeculi concitari, dum eos non doce- mus diuinam scripturam, sed potius malitiam nostram sugge- io rimus, non puto eos usque adeo surdos esse aduersus ipsa sanctorum codicum eloquia, ut non potius timeatis ne noue- rint ea. sed uelitis nolitis, intrant ecclesiam et si nos tacemus lectoribus admouent aurem atque, ut de ceteris taceam, istum ipsum plerumque ps&lmum quem tu commemorasti intentis- 15 sime accipiunt. dixisti enim, quod eos non doceamus nec eos uolentes sinamus ut nouerint quod scriptum est: et nunc, reges, intellegite, erudimini qui iudicatis terram, seruite domino in timore et exultate ei cum tre- more, apprehendite discipliuam, ne quando ira- » scatur dominus et cetera. credite et ista cantari et illos audire, sed utique audiunt et illud superius in eodem psalmo, quod tu, ni fallor, propterea praeterire noluisti, ne timuisse intellegereris. audiunt ergo et illud: dominusdixitadme: filius meus es tu, ego hodie genui te. pete a me et tsdabo tibi gentee hereditatem tuam et possessio- nem tuam terminos terrae. quo audito utique mhantur esse aliquos qui huic hereditati Christi contradicunt et eam ad exiguam partem terrae redigere conantur, mirantesque for- tasse quaerunt propter id quod in consequentibus audiunt: aoseruite domino in timore, in quo illi seruire possint, in quantum reges sunt. omnes enim homines seruire deo debent, 5 Gen. 9, 5 7 cf. pag. 123, 13 sqq. 124, 27 sqq. 16 Ps. 2, 10—12 23 Ps. 2, 7—8 30 Ps. 2, 11 9 militiam Ov 10 eos tcripti uos codd. v 11 noueritis 0 22 nisi v ooluisti ex noluisti Oml 28 digere Oml 30 possunt Oml 136 IIII. Contra litteras Petiliani aliter communi condicione qua homines sunt, aliter diuersis donis, quod ille aliud agit in rebus humanis, ille aliud. non , enim auferenda idola de terra, quod tanto ante futurum prae- dictum est, posset quisquam iubere priuatus. habent ergo reges excepta generis humani societate eo ipso quo reges sunt, unde 5 sic domino seruiant. quomodo non possunt qui reges non sunt, 211. Ista ergo cum cogitent, audiunt et illud quod de tri- bus pueris ipse commemorasti et audiunt sollemnitate mirabili. tunc enim eadem scriptura niaxime in ecclesia cantatur, quando ipsa festiuitas feruentiores facit etiam eos qui cetero anno 10 pigriores sunt. quid ergo putatis animi habere christianos imperatores, cum audiunt tres pueros missos in caminum ignis ardentis, quia regi ad iniquitatem adorandi simulacri consentire noluerunt, nisi ut cogitent piam libertatem sancto- rum nec regia potestate nec poenae immanitate posse supe- 15 rari gaudeantque se non esse ex numero talium regum, qui contemptores idolorum quasi sacrilegos puniebant? porro autem cum in consequentibus audiunt eundem regem non solum pue- rorum, sed et flammarum deo seruientium tanto miraculo ter- ritum etiam ipsum coepisse deo seruire in timore et exul- 20 tare cum tremore et apprehendisse disciplinam, nonne intelle- gunt ideo ista esse conscripta et tanta celebritate recitari, ut et seruis dei, ne ad sacrilegium regibus cedant, et ipsis regibus, ut ad religionem deo credant, proponantur exempla? uolentes ergo et isti ex ipsius admonitione psalmi, quem tu quoque inse- 25 ruisti scriptis tuis, intellegere et erudiri et seruire domino in timore et exultare cum tremore et apprehendere disciplinam, quam intente audiunt quid ille rex postea dixerit. dixit enim propositurum se decretum omnibus populis quibus imperitabat, ut, quicumque dixissent blasphemiam in deum Sidrac Misac so 3 cf. , 18. Zach. 13, 2 8 cf. pag. 123, 6 29 cf. Dan. 7 cogitant t; 18 eamdem Q sydrac codd. 11 quid] qui Pml 20 eiultate Pmt mysac PQ lib. II 92, 210-212 137 Abdenago, interirent et domus eorum dispergerentur. et si hoc eum decreuisse cognoscunt, ne blasphemaretur deus temperator ignium etliberator trium puerorum, profecto cogitant quid decer- nere debeant in regno suo, ne in suis fidelibus idem ipse deus s eisuffletur remissor peccatorum et liberator iam totius orbia terrarum. 212. Uide itaque, cum aduersus uos aliquid pro unitate catholica reges christiani constituunt, ne forte in labiia uestris tamquam scripturamm diuinarum imperitos eos arguatis, in 10 corde autem uestro satis doctos esse doleatis. quis enim ferat istam uestiam sacrilegam odiosamque fallaciam, in ipso uno Danihele reges accusare, quia in lacum leonum missus est, et reges non laudare, quia sublimiter honoratus est, cum etiam quando missus est magis eum saluum futurum quam mori- 15 turum ipse rei crederet et de illo sollicitus non cenaret? deinde audetis dicere christianis: quid ttobis est cum regibtus saeculi, quia Danihel a rege persecutionem passus est, et non respicere ipsum Danihelem somnia regibus fideliter interpre- tantem, dominum regem appellantem, munera et honores acci- » pientem, itemque et in eisdem tribus pueris, quod recusantes adorare statuam in flammas missi sunt, inuidiae flammas de regibus eicitare, quod autem a rege eic praedicati et sic ho- norati sunt, tacere et abscondere? ecce rei fuerit persecutor, cum obiecit leonibus Danihelem: quid, cum eo saluo recepto » gaudens et gratulans inimicos eius dilaniandos et consumendos eisdem leonibus misit, fuit persecutor an non fuit? uolo re- spondeas. si enim fuit, cur ei Danihel ipse non restitit, cum prae8ertim tanta familiaritate facillime potnisset? et nobis dicitis, ut reges ab hominum persecutione reuocemns! si » autem propterea persecutor non fuit, quia scelus in sanctum uirum commissum iustissime uindicauit, quomodo uindicandum 16 pag. 123, 3 1 et Abdenago v 2 eum] eis O blaphcmaretur 0 tempera- bat (sic) Q 5 peccarum Oml 8 christi 0 16 audetis mg. OmH 17 daniel OQ 18 sompnia Oml 20 et om. PQ 21 pr. flammis OQ 138 IIII. Contr» litteraa Petiliani est a regibus, quod Christi sacramenta exBufflantur, si pro- phetae membra, quia in periculum misaa eunt, sic uindicari meruerunt? item concedo et manifestum est persecutorem fuiBse regem, cum tres pueros, quod simulacrum adorare no- luerint, misit in flammam; sed quaero utrum fuerit persecutor, 6 cum illud decretum proposuit, ut interirent et domus eorum uastarentur qui blasphemarent unum uerum deum. si enim persecutor fuit, cur ad uerba persecutoris respondetis 'atnen'? ei autem non fuit, cur eos persecutores dicitis, qui uos a blasphemiae furore deterrent? si enim cogunt uos supplicare w idolo, illi sunt similes impio regi, uos tribns pueris; si autem prohibent repugnare Christo, uos estis impii, si hoc facitis. quid sint autem illi, si hoc terribiliter uetant, ego non dico: tu inueni aliud quod dicas, si pios imperatores non nis dicere. 213. Si haec exempla de Danihele et tribus pueris ego comme- u moraasem, fortasse resisteres et in haec nostra tempora ex illis temporibus sumi non debuisse clamares. deo gratias, quod ea ipse po8uisti ad id quidem quod uolebas; sed uides ea potius ualuisse ad id quod nolebas. an non est ista uestra fallacia, sed error humanus est? utinam ita sit! emenda ergo. ne timeas, » non inde eris minor; immo uero maioris ingenii est animosi- tatis flammas confltendo extinguere quam falsitatis nebulas intellegendo uitare. XCIII. 214. Petilianus dixit: Vbi lex dei, ubi ckristianitas uestra est, si caedes et mortes facitis ac iubetis? ** 215. Augustinus respondit: Ad hoc uide quid dicant cohe- redes Christi per totum orbem terrarum. caedes et mortes nec facimus nec iubemus: et ista facientibus multo soeleratius saeuitis, qui haec in hominum mentibus contra uitam aeter- nam committitis. » XCIIII. 216. Petilianus dixit: Si amicos nos utdtis, quare 8 cf. ep. 105, 7 26 cf. Rom. 8, 17 1 cbristiani Pml 4 eimulachra Pml noluerant Pml 7 denm «eram v 22 extingnere confitendo Qml 25 et] ac PQ lib. II 92, 212—96, 221 139 inuitos attrahitis? si autem inimioos fingitis, cur occiditis inimicos? 217. Augustinus respondit: Nec inuitos attrahimus nec occi- dimus inimicos, sed quaecumque uobiscum agimus, quamquam b uobis agamus inuitis, ex caritate tamen agimus, ut uolentes uos corrigatis correctique uiuatis. nam nemo ui<tia> uit<at> iDuitus: et tamen puer ut hoc uolens discat inuitus uapulat, et hoc plerumqne ab homine carissimo. et haec quidem uobis reges dicerent, si ferirent; ad hoc enim eorum potestas diui- 10 nitns ordinata est sed cum et isti non feriunt, uos clamatis. XCV. 218. Petilianus dixit: Quae autem ratio est quaeue inconstantia uanitatis, quod, cum nos falso uocabulo dicatis haereticos, communionem nostram magnopere cupiatis? 219. Augustinus respondit: Si haereticorum communionem ma- 15 gnopere cuperemus, corrigi uos ab haeretico errore nollemus; cum autem hoc uobiscum agamus, ne sitis haeretici, quomodo haereticorum communionem magnopere cupimus? dissensio quip- pe uos et dinisio facit haereticos, pax uero et unitas facit catho- licoa. cum ergo inde buc uenitis, desinitis esse quod odimus n et incipitis esse quod amamus. XC VI. 220. Petilianus dixit: Eligite tandem de duobus alterum qttid dicatis. si innocentia uobis est, cur nos ferro seciamini? aut si reos nos dicitis, quid nos quaeritis innoccntes? 221. Augustinus respondit: 0 acutissimam complexionem! » an potiuB ineptissimam loquacitatem? nonne ibi proponi solet ut eligatur alterum de duobus quod respondeatur, ubi utrum- que non potest eligi? nam si mihi proponeres, ut eligerem alterum de duobus quid dicerem, utrum innocentes an nocen- tes aimus, uel rursus ex aliis duobus, utrum rei sitis <an nou 3 innictos 0 6 nitia nitat gcripri niuit codd. v nult coni. v, cf. p. 113, 1 bene f»cere nemo potest nisi legerit, ni«i araanerit, qnod ent in libera nolnntate. cf. eliam Gaud. I 25, 28 7 hoc {post nt) s. I OmH 9 ad hoc] aatem 0 aliter (alit) PQ. fort. ad id 12 qnod cnm] qaecumqne 0 qaocanque PQ 23 noi reos Q 24 accntisei- mam Oml 29 atrnm rei sitis an non eitie scripri siue ex istis codd. « 140 mi. Contra litteras Petiliani sitis), non possem nisi unum eligere quod dicerem. nunc uero proponis haec duo, utrum nos innocentes simus an uos rei sitis, et uis ut unum ex his duobus eligam quod respondeam. at ego nolo unum dicere, quia utrumque dico, et nos innocentes et uos reos. nos esse innocentes dicimus a falsis et calumni- 5 osis criminationibus uestris, quicumque in catholica possumus salua conscientia dicere nec sanctos codices nos tradidisse nec idolorum supplicationibus consensisse nec quemquam occidisse uel si quid aliud mali soletis obicere, nec eos qui forte, quod quidem nec de ipsis probastis, ista fecerunt, contra nos regnum 10 caelorum, sed contra se ipsos clausisse, quia unusquisque nostrum sarcinam suam portat — ecce habes unum — , et uos omnes nocentes et sceleratos esse, uon alios aliorum criminibus quae apud uos a quibusdam committuntur et a quibusdam reprehenduntur, sed crimine schismatis, a quo immanissimo is sacrilegio nemo uestrum se potest dicere immunem, quamdiu non. communicat unitati omnium gentium, nisi cogatur dicere de ecclesia, quae per omnes gentes diffunditur incipiens ab Hierusalem, Christum fuisse mentitum — ecce habes alterum. ecce reddidi tibi duo, quorum tu uolebas ut unum dicere- 20 mus. utique attendere debuisti utrumque a nobis posse dici et saltem, si hoc uolebas, rogare nos ut unum diceremus, cum uideres quia utrumque possemus. 222. Sed, si imwcentia uobis est, inquis, cur nos ferro sectamini? respicite paululum cateruas uestras, quae non anti- 25 quo more parentum suorum solis fustibus armantur, sed et secures et lanceas et gladios addiderunt, et agnoscite quorum potius uox esse debeat: qnid nos ferro sectamini? aut si reos nos, inquis, dicitis, quid nos quaeritis innocentes? hic breuiter respondeo: ideo quaerimini rei ab innocentibus, ut 50 desinatis esse rei et incipiatis esse innocentes. ecce utrumque elegi nostrum et ad uestrum utrumque respondi. modo tu 1 1 cf. Gal. 6, 5 18 ef. Luc. 24, 47 24 pag. 139, 22 28 pag. 189, 23 8 ydolornm Q quenqnam Q 14 et om. PQ 16 qnandiu Q 19 iherusalem Q 22 et om. PQ 24 a uobis Oml 25 paulatim Pml lib. II 96, 221-97, 224 141 elige unura de duobns: innocentes estis an nocentes? neque potes utrumque dicere, sed dic utrumque, si hoc placet. certe enim non potestis in eadem causa esse innocentes in qua estis nocentes. si ergo innocentes estis, nolite mirari quod ad pacem b quaerimini a fratribus; si autem nocentes, nolite mirari quod ad poenam quaerimini a regibus. sed quia horum duorum alterum uobis usurpatis, alterum a nobis auditis — usurpatis enim uobis innocentiam, a nobis autem auditis quod impie niuatis — , accipite iterum de utroque quid dicam. si innocenteq 10 estis, quare Cbristi testimonio contradicitis? si autem nocentes, quare ad eius misericordiam non confugitis? nam et testimo- nium eius est de orbis unitate et misericordia eius in fraterna caritate. XCVII. 228. Petilianus dixit: Postremo, ut saepe iam dixi- 1* mus, qualis est uestra praesumptio, ut de regibus praesumatis, dicente Dauid: bonum est sperare in domino quam sperare in homine; bonum est spcrare in domino quam sperare in principibus! 224. Angustinus respondit: Nos non speramus in homine, 2o sed quantum possumus homines admonemus, ut in domino sperent, nec speramns in principibus, sed quantum possumus principes admonemus, ut in domino sperent, et si aliquid a principibns pro utilitate ecclesiae petimus, non in eis tamen speramus. neque enim et apostolus in illo tribuno sperauit » tamquam in principe, a quo sibi egit ut deductores darentur armati, aut in ipsis armatis tamquam in hominibus, quorum multitudine saeptus euasit insidias perditorum. sed nec uos ip303, quod ab imperatore basilicae uobis ut redderentur peti- stis, arguimus, tamquam in Iuliano principe speraueritis, sed so arguimns, quod de Christi testimonio desperaueritis, a cnius nnitate ipsas basilicas separastis. eas enim iubente inimico Christi accepistis, in quibns iussa Christi contemneretis, dum 16 Ps. 117, 8—9 24 cf. Act. 28, 12—33 9 accipe v 12 alt. eius om. Q 20 eed] et codi. 23 in *. I. 0m2 28 pr. in om. 0 27 inuasit Q 136 1 1 1 1 - Contra litteras Petiliani aliter communi condicione qua homines sunt, aliter diuersis donis, quod ille aliud agit in rebus humanis, ille aliud. non enim auferenda idola de terra, quod tanto ante futurum prae- dictum est, posset quisquam iubere priuatus. habent ergo reges excepta generis humani societate eo ipso quo reges sunt, unde 5 eic domino seniiant, quomodo non possunt qui reges non sunt, 211. Ista ergo cum cogitent, audiunt et illud quod de tri- bus pueris ipse commemorasti et audiunt sollemnitate mirabili. tunc enim eadem scriptura maxime in ecclesia cantatur, quando ipsa festiuitas feruentiores facitetiam eos qni cetero anno 10 pigriores sunt. quid ergo putatis animi habere christianos imperatores, cum audiunt ties pueros missos in caminum ignis ardentis, quia regi ad iniquitatem adorandi simulacri consentire noluerunt, nisi ut cogitent piam libertatem sancto- rum nec regia potestate nec poenae iramanitate posse supe- 15 rari gaudeantque se non esse ex numero talium regum, qui contemptores idolorum quasi sacrilegos puniebant? porro autem cum in consequentibus audiunt eundem regem non solum pue- rorum, sed et flammarum deo seruientium tanto miraculo ter- ritum etiam ipsum coepisse deo seruire in timore et exul- 20 tare cum tremore et apprehendisse disciplinam, nonne intelle- gunt ideo ista esse conscripta et tanta celebritate recitari, ut et seruis dei, ne ad sacrilegium regibus cedant, et ipsis regibus, ut ad religionem deo credant, proponantur exempla? uolentes ergo et isti ex ipsius admonitione psalmi, quem tu quoque inse- raisti scriptis tuis, intellegere et erudiri et seruire domino in timore et exultare cum tremore et apprehendere disciplinam, quam intente audiunt quid ille rex postea dixerit. dixit enim propositurum se decretum omnibus populis quibus imperitabat, ut, quicumque dixissent blasphemiam in deum Sidrac Misac » 3 cf. Eaai. 2, 18. Zach. 13, 2 3, 29 (96) 3 ydola P 4 priuatur Oml 15 alt. ne Oml 16 gaudentque v 26 erudire Oml 30 dixisset PQ 8 cf. pag. 123, 6 29 cf. Dan. 7 cogitant v 11 quid] qui Pml 18 eumdem Q 20 exultate Pml sydrac codd. mysac PQ lib. II 92, 210-212 137 Abdenago, interirent et domus eorum dispergerentur. et si hoc eum decreuisse cognoscunt, ne blasphemaretur deus temperator ignium etliberator trium puerorum, profecto cogitant quid decer- nere debeant in regno suo, ne in suis fidelibus idem ipse deus 5 eisuffletur remissor peccatorum et liberator iam totius orbia terrarum. 212. Uide itaque, cum aduersus uos aliquid pro unitate catholica reges christiani constituunt, ne forte in labiis uestris tamquam scripturarum diuinarum imperitos eos arguatis, in w corde autem uestro satis doctos esse doleatis. quis enim ferat istam uestram sacrilegam odiosamque fallaciam, in ipso uno Danihele reges accusare, quia in lacum leonum missus est, et reges non laudare, quia sublimiter honoratus est, cum etiam quando missus est magis eum saluum futurum quam mori- 15 turum ipse rex crederet et de illo sollicitus non cenaret? deinde audetis dicere christianis: qnid tiobia est cum regibm saeculi, quia Danihel a rege persecutionem passus est, et non respicere ipsum Danihelem somnia regibus fideliter interpre- tantem, dominum regera appellantem, munera et honores acci- ai pientem, itemque et in eisdem tribus pueris, quod recusantes adorare statuam in flammas missi sunt, inuidiae flammas de regibus excitare, quod autem a rege sic praedicati et sic ho- norati sunt, tacere et abscondere? ecce rex fuerit persecutor, cum obiecit leonibus Danihelem: quid, cum eo saluo recepto « gaudens et gratulans inimicos eius dilaniandos et consumendos eisdem leonibus misit, fuit persecutor an non fuit? uolo re- spondeas. si enim fuit, cur ei Danihel ipse non restitit, cura praesertim tanta familiaritate facillime potuisset? et nobis dicftis, ut reges ab hominum persecutione reuocemus! si » autem propterea persecutor non fuit, quia scelus in sanctum uirum commissum iustissime uindicauit, quomodo uindicandum 16 pag. 123, 3 1 et Abdenago ti 2 eum] eis O blaphemaretur O tempcra- bat (sic) Q 5 peccarum Oml 8 christi O 16 audetis mg. Om2 17 daniel OQ 18 sompnia Oml 20 et om. PQ 21 pr. flammis OQ 188 IIII. Contra litterai Petiliani est a regibus, quod Christi saeramenta exsufflantur, si pro- phetae membra, quia in periculum miesa sunt, sic uindicari meruerant? item concedo et manifestum est pereecutorem fuisse regem, cum tres pueros, quod simulacrum adorare no- luerint, misit in flammam; sed quaero utrum fuerit persecutor, s cum illud decretum proposuit, ut interirent et domus eorum uastarentur qui blasphemarent unum uerum deum. si enim persecutor fuit, cur ad uerba persecutoris respondetis 'amen'? si autem non fuit, cur eos persecutores dicitis, qui uos a blasphemiae furore deterrent? si enim cogunt uos supplicare 10 idolo, illi sunt similes impio regi, uos tribuB pueris; si autem prohibent repugnare Chrieto, uos estis impii, si hoc facitis. quid sint autem illi, si hoc terribiliter uetant, ego non dico: tu inueni aliud quod dicas, si pios imperatores non uis dicere. 213. Si haec exempla de Danihele et tribus pueris ego comme- u morassem, fortasse resisteres et in haec nostra tempora ez illis temporibu8 sumi non debuisse clamares. deo gratias, quod ea ipse posuisti ad id quidem quod uolebas; sed uides ea potius ualuisse ad id quod nolebas. an non est ista uestra fallacia, sed «rror humanua est? utinam ita sit! emenda ergo. ne timeas, » uon inde eris minor; immo uero maioris ingenii est animosi- tatis flamma8 confltendo extinguere quam falsitatis nebulas intellegendo uitare. XCIII. 214. Petilianus dixit: Vbi lex dei, ubi ckristianiias uestra est, si caedes et mortes facitis ac iubetis? * 215. Auguetinu8 respondit: Ad hoc uide quid dicant cohe- redes Christi per totum orbem terrarum. caedes et mortes nec facimus nec iubemus: et ista facientibus multo Bceleratius saeuitis, qui haec in hominum mentibus contra uitam aeter- uam committitis. » XCIIII. 216. Petilianus dixit: Si amicos nos uultis, quare 8 cf. ep. 105, 7 26 cf. Rom. 8, 17 1 chrietiani Pml 4 simulachra Pittl noluerunt Pml 7 deum merum v 22 extinguere confitendo Qml 25 et] ac PQ lib. II 92, 212-96, 221 139 inuitos attrahitis? si autem inimioos fingitis, cur occiditis inimicos? 217. Augustinus respondit: Nec inuitos attrahimus nec occi- dimus inimicos, sed quaecumque uobiscum agimus, quamquam & uobis agamus inuitis, ez caritate tainen agimus, ut uolentes uos corrigati8 correctique uiuatis. nam nemo ui<tia> uit<at> inuitus: et tamen puer ut hoc uolens discat inuitus uapulat, et hoc plerumque ab homine carissimo. et baec quidem uobis reges dicerent, si ferirent; ad hoc enim eorum potestas diui- 10 nitus ordinata est sed cum et isti non feriunt, uos clamatis. XCV. 218. Petilianus dixit: Quae autem ratio est quaeue inconstantia uanitatis, quod, cum nos falso uocabulo dicatis kaereiicos, communionem nostram magnopere cupiatis? 219. Augus tinus respondit : Si haereticorum communionem ma- u gnopere cuperemus, corrigi uos ab haeretico errore nollemus; cum autem hoc uobiscum agamus, ne sitis haeretici, quomodo haereticorum communionem magnopere cupimus? dissensio quip- pe uob et diuisio facit haereticos, paz uero et unitas facit catho- licos. cum ergo inde huc uenitis, desinitis esse quod odimus » et incipitis esse quod amaraus. XCVI. 220. Petilianus dixit: Eligite tandcm de duobus alterum quid dicatis. si innocentia uobis est, cur nos feiiv sectamini? aut si reos nos dicitis, quid nos quaeritis innocentes? 221. Augustinus respondit: 0 acutissimam complexionem! » an potius ineptissimam loquacitatem? nonne ibi proponi solet ut eligatur alterum de duobus quod respondeatur, ubi utrum- que non potest eligi? nam si mihi proponeres, ut eligerem alterum de duobus quid dicerem, utrum innocentes an nocen- tes simus, uel rursus ex aliis duobus, utmm rei sitis <an non 3 inaictos 0 6 uitia nitat scripsi niuit codd. v nult coni. v, cf. p. 113, 1 bene f»cere nemo potest nisi legerit, ni«i amauerit, quod est in libera uoluntate. c/. etiam Gaud. I 25, 28 7 hoc {po8t ut) t. I. OmU 9 ad hoc] autem 0 aliter (alit) PQ. fort. ad id 12 quod cumj quecumque 0 quocunque PQ 23 nos reos Q 24 accutissi- mam Oml 29 utrum rei litis an non sitis teripsi siue ex istis codd. v 140 mi. Contra litteras Petiliani sitis), non possem nisi unum eligere quod dicerem. nunc uero proponis haec duo, utrum nos innocentes simus an uos rei sitis, et uis ut unum ex his duobus eligam quod respondeam. at ego nolo unum dicere, quia utrumque dico, et nos innocentes et uos reos. nos esse innocentes dicimus a falsis et calumni- 5 osis criminationibus uestris, quicumque in catholica possumus salua conscientia dicere nec sanctos codices nos tradidisse nec idolorum supplicationibus consensisse nec quemquam occidisse uel si quid aliud mali soletis obicere, nec eos qui forte, quod quidem nec de ipsis probastis, ista fecerunt, contra nos regnum 10 caelorum, sed contra se ipsos clausisse, quia unusquisque nostrum sarcinam suam portat — ecce habes unum — , et uos omnes nocentes et sceleratos esse, uon alios aliorum criminibus quae apud uos a quibusdam committuntur et a quibusdam reprehenduntur, sed crimine schismatis, a quo immanissimo 15 8acrilegio nemo uestrum se potest dicere immunem, quamdiu non. communicat unitati omnium gentium, nisi cogatur dicere de ecclesia, quae per omnes gentes diffunditur incipiens ab Hierusalem, Christum fuisse mentitum — ecce habes alterum. ecce reddidi tibi duo, quorum tu uolebas ut unum dicere- n mus. utique attendere debuisti utrumque a nobis posse dici et saltem, si hoc uolebas, rogare nos ut unum diceremus, cum uideres quia utrumque possemus. 222. Sed, si innocentia uobis est, inquis, cur nos ferro sectamini? respicite paululum cateruas uestras, quae non anti- » quo more parentum suorum solis fustibus armantur, sed et secures et lanceas et gladios addiderunt, et agnoscite quorum potius uox esse debeat: quid nos ferro sectamini? aut si reos nos, inquis, dicitis, quid nos quaeritis innocentes? hic breuiter respondeo: ideo quaerimini rei ab innocentibus, ut jo desinatis esse rei et incipiatis esse innocentes. ecce utrumque elegi nostrum et ad uestrum utrumque respondi. modo tu 11 cf. Gal. 6, 5 18 cf. Luc. 24, 47 24 pag. 139, 22 28 pag. 189, 23 8 ydolornm Q quenquam Q 14 et om. PQ 16 qnandiu Q 19 iherusalem Q 22 et om. PQ 24 a uobis Oml 25 paulatim Pml lib. II 96, 221-97, 224 1 41 elige unum de duobus: innocentes estis an nocentes? neqne potes ntrumqne dicere, sed dic utrumque, si hoc placet. certe enim non potestis in eadem causa esse innocentes in qua estis nocentee. si ergo innocentes estis, nolite mirari quod ad pacem s quaerimini a fratribus; si autem nocentes, nolite mirari quod ad poenam quaerimini a regibus. sed quia borum duorum alterum uobis usurpatis, alterum a nobis auditis — usurpatis eoim uobis innocentiam, a nobis autem auditis quod impie uiuatis — , accipite iterum de utroque quid dicam. si innocentes io estis, quare Christi testimonio contradicitis? si autem nocentes, quare ad eius misericordiam non confugitis? nam et testimo- nium eius est de orbis unitate et misericordia eius in fraterna caritate. XCVII. 223. Petilianus dixit: Postremo, ut saepe iam dixi- » mus, qualis est uestra praesumptio, ui de regibus praesumatis, dicente Dauid: bonum est sperare in domino quam sperare in homine; bonum cst sperare in domino quam sperare in principibtis! 224. Angustinus respondit: Nos non speramus in bomine, 20 sed qnantum possumus homines admonemus, ut in domino sperent, nec speramus in principibus, sed quantum possumus principes admonemus, ut in domino sperent, et si aliquid a principibus pro utilitate ecclesiae petiraus, non in eis tamen speramu8. neque enim et apostolus in illo tribuno sperauit «s tamquam in principe, a quo sibi egit ut deductores darentur armati, aut in ipsis armatis tamquam in hominibus, quorum multitudine saeptus euasit insidias perditorum. sed nec uos ipso8, quod ab imperatore basilicae uobis ut redderentur peti- stis, arguimus, tamquam in Iuliano principe speraueritis, sed 30 arguimus, quod de Christi testimonio desperaueritis, a cuius unitate ipsas basilicas separastis. eas enim iubente inimico Christi accepistis, in quibus iussa Christi contemneretis, dum 16 Ps. 117, 8—9 24 cf. Act. 28, 12—33 9 accipe v 12 alt. eius om. Q 20 sed] ct codd. 23 in «. I. 0m2 26 pr. ia om. 0 27 inuwit Q 142 HII. Contra litteras Petiliani ualidum et uemm uobis uidetur quod Iulianus constituit di- cens: hoc quoque supplicantibusRogatiano.Pontio, Cassiano et ceteris episcopis, sed et clericis, aece- dit ad cumulnm, ut abolitis, quae aduersus eos sine rescripto perperam gesta sunt, in antiquum s statum cuncta reuocentur, inualidum autem et falsum quod Christus constituit dicens: eritis mihi testes in Hierusalem et in totam Iudaeam et Samariam et usque in totam terram. obsecramus uos: corrigimini, redite ad hanc euidentissimam totins orbis unitatem, ut non 10 uerbis apostatae Iuliani, sed uerbis saluatoris Christi in anti- quum statum cuncta reuocentur. miseremini animae uestrae. non iam Constantinum et Iulianum comparamus, ut quam sint impares demonstremus. non dicimus: 'si uos non sperastis in homine et in principe, cum homini imperatori pagano et apo- » statae dixistis, quod apud eum sola iustitia locum haberet — quibus precibus et rescripto, sicut ibi scriptum est, sicut alle- gationis gesta testantur, pars Donati uninersaliter nsa est — , multo minus nos criminari a uobis debemus, tamquam spere- mus in homine et in principe, si quid a Constantino uel a 20 ceteris christianis imperatoribus nulla eacrilega adulatione peti- uimus aut si quid ipsi non petentibus nobis memores rationis quam domino reddituri sunt, sub cuius uerbis tremunt cum audiunt qnae ipse commemorasti: et nunc, regcs, intellegite et cetera et alia multa, ultro pro ecclesiae catholicae unitate 25 constituunt*. sed taceo de Constantino. Christum et Iulianum uobis opponimus — parum dico — deum et hominem, filium dei et filium gehennae, saluatorem animarum nostrarum et interfectorem animae suae. cur in basilicis possidendia Iuliani rescriptum tenetis et in ecclesiae pace amplectenda Christi 30 euangelium non tenetis? clamamus et nos: quae perperam 2. 31 Iuliaai rescriptum ad Donatistas 7 Act. 1, 8 16 cf. ad pag. 127, 6. 129, 25 24 pag. 125, 7. Ps. 2, 10 2 rogationo Pml 4 tuinulum Oml 5 »ine] sinc OP 8 ihernsalem PQ llappostateO in s. I. 0m2 19 criminari nos Qml 30 amplectanda Oml lib. II 97, 224—98, 226 143 gesta 8 u a t, in antiquum statum cuncta reuocentur. antiquius est euangelium Christi quam rescriptum Iuliani, anti- quior est unitas Christi quam para Donati, antiquiores sunt ecclesiae preces ad dominum pro unitate Christi quam Boga- 6 tiani et Pontii et Cassiani ad Iulianum pro parte Donati. ar» perperam geritur, cum reges prohibent diuisionem, et non per- peram geritur, cum episeopi diuidunt unitatem? perperam geri- tur, cum ad defendendam ecclesiam Christi testimonio reges seruiunt, et non perperam geritur, cum ad negandam ecclesiam w Christi testimonio episcopi contradicunt? obsecramus ergo, ut non contra euangelium, sed secundum enangelium etiam uerba ipsius Iuliani, cui sic supplicastis, audiantur et ea, quae per- peram gesta sunt, in antiquum statum cuncta reuocentur. XCVIII. 225. Petilianus dixit: Uos uos, miseri, appelloy u qui persectiiionum metu perterriti, dum uestras dittitias, non animas quaeritis, non tam fidetn perfidam traditorum dili- gitis, quam contra ipsorum malitiam, quorum uobis patrocinia comparastis, non aliier quam ut naufragi in fhictibus ftuctus subeunt ruituros atque in magno uitae periculo appetunt k qnod timetur, uel ut tyrannicus furor, nt neminem metuat, uult cum stto periculo uel timeri, sie sic ad arcem malitiae confugiiis, innocentium damna uel poenas sine uestra for- midine speetaturi. si hoc est uitarc periculum, fugere sub rtcinam, nec non etiam damnabilis fidcs est fidem latroni » seruare. postremo dementis litcri commercium est uestras ani- mas perdere, ne diuitias amittatis. dieit enim dominits Chri- stus: si omnem mundum lucri facias et animam tttam perdas, quid dabis commutationein pro anima tua? 226. Augustinus respondit: Utilis esset ista exhortatio, fa- so teor, si ea quisquam in bona causa uteretur. omnino bene 27 Matth. 16, 26 2 antiqnius] antiquus ml OP 4 rogationi P 5 casiani Oml 8 testimoniis PQ 9 geretur Pml 17 patrocinia (all. a m2) P 13 nau- fragi» 0 19 ruituro satque Oml, distinxi ruituros satque OmSPQo 20 uelut codd. v, correxi 22 nostra P 23 si] sed 0, fort. sed si 25 luchri Q 27 lucrificias Q 28 quid] quam Pu 29 exortatio 0 144 IIII. Contra litteras Petiliani deterruisti homines diuitias praeponere animae suae. sed uos, qui haec audistis, et nos paululum audite; hoc enim et nos dicimus, aed attendite quemadmodum. si uobis minantur regea auferre diuitias, quia Iudaei secundum carnem non estis aut quia idola uel daemonia non colitis aut quia in nullas haere- & aes transferimini, sed in unitate catholica permanetis, eligite potius perire diuitias uestras. ne ipsi pereatis, sed nec aliud quicquam nec ipsam temporalem uitam saluti aeternae quae in Christo est praeferatis. si autem reges uobis propterea damna uel damnationem minantur, quia estis haeretici, terrent 10 «os illi non crudeliter, sed misericorditer, uob autem non for- titer, sed pertinaciter non timetis. audite ergo Petrum dicen- tem; quae autem gloria est, si peccantes poenas patimini?, ut neque hic habeatis terrena solacia nec in fu- turo saeculo uitam aeternam, sed et hic angustias infelicium 16 et ibi gehennas haereticorum. uides ergo tu, frater, cum quo mihi nunc res est, prius te debere ostendere utrum teneas ueritatem et tunc exhortari homines, ut pro ea tenenda parati 8int carere omnibus quae temporaliter tenent. cum hoc non ostendas, quia non potes, non quia ingenium deest, sed quia so mala causa est, cur festinas eihortationibus tuis facere homi- nes et mendicos et imperitos et egentes et errantes et pannosos et contentiosos et famelicos et haereticos et in hoc saeculo bona temporalia perdentes et in Christi iudicio mala aeterna inuenientes? cautus autem filius, qui timendo flagellum patris 25 recedit a cubili serpentis, nec uapulat nec perit; qui autem dolores disciplinae prae sua perniciosa uoluntate contemnit, et uapulat et perit. iam non intellegis, uir diserte, quoniam qui pro pace Christi omnibus terrenis caruerit, deum habet, qui autem pro parte Donati uel paucos nuramos perdiderit, » cor non habet? 13 I Petr. 2, 20 1 suae] meae Q 9 proferatis Oml 11 missericorditer Oml 14 nt) an Oml ac 0m2 16 liibi 0 18 uetatem Oml exortari 0 21 ex- ortationibus 0 lib. II 98, 226-99, 228 145 XCVIIII. 227. Petilianus dixit: Nos autem pauperes sjnritu non diuitiis metuimus, sed diuiiias formidamus. nos nihil habentes et omnia possidentes censum animam credimns no- strisque poenis et sanguine aeternas dinitias caeli mereamur, 5 siqnidem dominus dicit: qni perdiderit substantiam suam, centuplum recipiet eam. 228. Augustinus respondit: Et hoc ad rem pertinet commo- nere quemadmodum scriptum est; nam ubi nihil impedit inten- tionem meam, si quid de scripturis fallis aut falleris, nihil » curo. non ergo ita scriptum est: qui perdiderit substantiam suam, sed: qui perdiderit animara suam propter me. de substantia uero non scriptum eat: 'qui perdiderit', sed: qni dimiserit, nec solam substantiam pecuniae, sed et multa alia. tn autem interim non perdidisti substantiam. utrum uero u dimiseris, quod sic de paupertate gloriaris, nescio. ei forte scit hoc collega meue Portunatus, quia in eadem ciuitate estis, numquam mibi indicauit, quia numquam quaesieram. uerum- temen etiamsi hoc fecieti, tu ipse contra te in hac ipsa tua epistula commemoraati apostolicum testimonium: si distri- tobuero omnia mea pauperibus, et tradidero corpus menm ut ardeam, oaritatem autem non habeam, nihil mihi prodest. si enim haberetis caritatem, non obi- ceretis ignaro et uobis incognito orbi terrarum nec ipsa saltero probata crimina Afrorum; si haberetis caritatem, non in uestris » calumniis fingeretis, sed in uerbis domini manifestissime ex- pressam usque in totam terram cognosceretis unitatem. si autem hoc non fecisti, quid gloriaris, quasi feceris? itane uero diuitias formidatis, ut nihil habentes omnia possideatis? dic ista collegae tuo Crispino, qui modo iuxta Hipponem no- » stram comparauit fundum, ubi mergeret homines in profundnm. 1 cf. Matth. 5, 3 8 cf. II Cor. B, 10 5 cf. Mattb. 16, 25. 19, 29 11 Matth. 16, 25 12 Matth. 19, 29 18 pag. 106, 26 19 I Cor. 13. 8 26 Act. 1, 8 29 cf. pag. 114, 20 4 mereamur Pml 5 siquidem Moreliu» aic idem codd. v 20 omnem inbstantiani meam Petil. I. c. 27 non om. Pml 29 ipponem hic et infra codd. 30 homnes P Ul Angnet. o. Don. n. 10 146 IIII. Contra litteras Petiliani unde hoc et ego nimium noui; tu forte nescis et ideo securus clamas: diuitias formidamns. unde miror quod ista uox tua, ut ad nos perueniret, ipsum transiliit; inter Constantinam quippe ubi tu es et Hipponem ubi ego sum Calama ubi ille est uicinior quidem nobis, sed tamen interposita est. miror ergo 5 quomodo non ille prior excepit hanc uooem et repercussit, ne transiret ad nos, et aduersus te diuitiarum laudes multo copiosius recitauit. non solum enim non formidat ille diuitias, sed et amat. et certe de cetero, priusquam edas. recita illi talia; si non emendauerit, respondemus. tu autem. si uerum 10 est quod pauper sis. ibi habes fratrem meum Fortunatum: facilius inde placere poteris illi collegae meo quam huic tuo. C. 229. Petilianus dixit: Nos Umore dei quo uiuimus poe- tias et mortes, quas gladio facitis, non timemus, sed id solum denique fugimns, quod eommunione nequissima animas iugu 15 latis, domino ipso dicente: nolite timere eos qui corpus occidunt, animam enim occidere non possunt; sed timete potius eum qui habet in potestatem corpus et animam mittcre in gehennam ignis, 230. Augustinus respondit: Quod dicis, uos facitis non gla- » dio uisibili, sed illo de quo dictum est: filii hominum, dentes eorum arma et sagittae et lingua eorum gladius acntus; hoc enim gladio criminatore et calumnia- tore orbis incogniti imperitorum animas trucidatis. si autem communionem nequissimam accusas, ecce ore non meo sed tuo, * ascendas descendas <exeae> intree uerseris tergiuerseris, talis es qualis Optatus. si autem redis ad cor et inuenies te non esse talem, non quia tecum sacramenta non communicauit, sed quia tibi displicuit, absolues orbem terrarum criminibus alienis et inuenies uos implicatos crimine schismatis. » CI. 231. Petilianus dixit: Uos ergo, qui falsissimo baptismo 15 cf. pag. 98, 23 16 Matth. 10, 28 21 Ps. 68, 5 4 chalama codd. estj est Qml 5 ergo] ego Oml 18 in om. v 23 accutus Oml 25 meo non Pml 26 exeas addidi, qf. III 36, 4» qno iret, qua exiret 30 inueniet O lib. II 99, 228-101, 232 147 tutltis launri quam nasci, non solum uestra delicta non po- nitis. uerum animas uestras reortnn criminibus oneratis; ut enim aqua nocentium a sancto spiritu uacuata est, ita plane referta est criminibus traditorum. quicumque igitur miser ab 5 httinsmodi baptixaris, si mendacio carere uolueras, perfunderis falsitaie; si delicta carnis uolebas excluderc, reorttm accedente conscientia percipies et reatum; si auaritiae fiammam uolebas ertinguere. perfunderis fraude, perfunderis scelere, perfunderis et furore. postremo si credis, quia accipientis et dantis est io fides, ab eo qui interficit hominem sanguinc perfunderis fratris. ita agiiur, ut qui ad baptismum innocens ueneras a baptismo redeas parricida. 232. Angustinu8 respondit: Ueliem cum eis sermocinari, qui uerbis istis lectis uel auditis adclauiauerunt; tales enim u non habent aures in corde, sed cor in auribus. legant tamen iterum et iteram et cogitent et sentiant ea non quid sonent, sed quid sapiant. primo ut hoc ultimum excutiam, ita ergo fit, inquis, ut qui ad bapiismum innocens ueneras a baptismo redeas parricida. responde prius, quis ad baptismum innocens w neniat excepto illo, qui non ideo uenit baptizari, ut eius ablu- eretur iniquitas, sed ut nobis humilitatis praeberetur auctori- tas. quid enim dimittetur innocenti? aut uero ita es eloqueDS, ut ostendas nobis quandam innocentiam peccatricem? nonne audis dicentem scripturam: nemo mundus a peccato in a conspectu tuo, nec infans cuius est diei unius uita super terram? nam unde ad remissionem peccatorum et cum infantibus curritur? nonne audis aliam: ego in iniqui- tate conceptus sum? deinde si propterea redit parricida qui sine parricidio uenerat, quia eum parricida baptizat, quot- » quot ab Optato baptizati redierunt Optati facti sunt. ite nunc 24 Hiob 14, 4—5 27 Ps. 50, 7 2 honeratis Om2Pml 4 quiqne Oml b uolueris v 6 aceendente 0 8 tert. perfondedereris Pml 9 alt et = etiam 11 baptiimo (mo t. I. m2) 0 14 acclamauernnt Qv 22 ueroj non codd. 25 uita super terram— p. 154, 8 ubi enim positurus dtsunt in 0, uno folio euulto 10* 148 IIII. Contra litteras Petilinni et nobis obicite, quod in uos regum iracundiam conciteinus. nonne metuitis, ne a uobis tot Gildonis aatellites inquirantur, quot homine8 ab Optato baptizari potuerunt? uidesne tandem, quemadmodum ista tua sententia sicut uesica non solum inani sono, sed etiam in capite uestro crepuerit? 5 238. Iam cetera superiora, quae nunc refellenda proposui- mus, talia sunt, ut omnino talis quisque baptizatus redire dicatur, qualis fuerit a quo baptizatur. sed absit ut, quam delirana ista dicis, tam deliri a te redeant quos baptizas. et quam belle tibi sonuit quod diiisti: perfunderis fraude, per- 10 funderis scelere, perfunderis et furore! tu uero nisi furore non perfusus, sed repletus esses, ista non effunderes. itane. ut alia taceam, quicumque non auari ad auaros collegas tuos uel presbyteros uestros baptizandi ueniunt, auari redeunt, et qui- cumque sobrii ad illas uini uoragines currunt ut baptizentur, u ebriosi reuertuntur? ista sentientes et ista suadentes audetis etiam tamquam aduersus nos commemorare, quod paulo ante superius posuiati: bonum est sperare in domino quam sperare in homine; bonum est sperare in domino quani sperare in principibus. quid aliud docetis, quaeso, «u quam non in domino sed in homine sperare, quando talem tieri dicitis baptizatum, qualis fuerit baptizator? et quia istum uobis baptizandi assumitis principatum, credant uobis homines, et qui erant in domino speraturi, sperent in principibus? immo uero non audiant uos, sed illa potius testimonia quae posuisti » contra uos, et aliquid etiam terribilius, quia non solum bonum est sperare in domino quam sperare in homine, sed etiam maledictus omnis qui spem suam ponit in homine. CII. 234. Petilianus dixit: Imitamini saltem proplietas, qui suas aninuis sacras falso baptismate decipi timuerunt. dixit so namque primilus Hieremias apud impios homines aquam esse meruiacetn: aqua, iiujuit, mendax non habet fidem. 1 cf. pag. 128. 18 sqq. lOpag.147,8 18 pag.1141, 16. Pa. 117, 8-9 26 Pa. 117, 8 28 Hier. 17, 5 82 Hior. 15, 18 . 0 2 nonne] non ti 10 ibi Pm2 26 contra nos v 81 iheremias PQ (passim) lib. n 101. 232-102, 285 149 235. Augustinus respondit: Qui scripturarum ignarus haec audit nec te credit aut sic errantem, ut nescias quid loquaris, ant sic fallentem, ut quem fefelleris nesciat quid loquatur, putat Hieremiam prophetam, cum baptizari uellet, praecauisse, r. ne ab hominibus impiis baptizaretur, et sic ista dixisse. quo enim pertinet quod, antequam hoc testimonium poneres, dixi- .sti: imitamini saltem prophetas, qui suas animas sacras falso baptismaie decipi timuerunt? quasi Hieremiae temporibus quisquam sacramento baptismi ablueretur, nisi quod se ipsos io illia lauacris, quae dominus redarguit, Pharisaei paene per omnia momenta tinguebant et lectos et calices et parapsides, sicut in euangelio legitur. quomodo ergo potuit Hieremias tamquam baptismum desiderans et ab impiis baptizavi deuitans ista diiisse? hoc ergo dixit, cum de populo infideli quereretur, )5 cuius pe88imis moribus tribulabatur, non se commiscens factis eornm; qui tamen corporaliter non se ab illo populo segrega- uit nec alia sacramenta quaesiuit quam ille populus secundum legis ordinem illi tempori congrua sumebat hnnc ergo popu- lum male uiuentem dixit plagam, qua cor iusti grauiter cae- » debatnr, siue hoc de se ipso diceret siue in se ipso figuraret quae futura cernebat. sic enim ait: domine, raemor esto mei et uisita rae et innocentem me fac ab insectan- tibus me non in longanimitate; scito quomodo ac ceperim de te improperium ab his qui spernunt aserraones tuos. consumma illos, et orit uerbum tuum raihi in iucunditatem et gaudium cordis mei, qnoniam uocatum est noraen tuum in me, domine omnipotens. nonsedi in concilio eorum ludentium, sed timebam a facie manus tuae; singulariter sede- so bam, quoniam amaritudine repletus sum. ut quid qni me contristant praeualent in rae? plaga mea 11 cf. Marc. 7, 4 21 Hier. 15, 15—18 10 lauachris PQ 11 tingebant v paropsides v 26 iocnndi- def. O tatem PQ 28 in] cnm P Indentium («ot{&vta>v) Engelbrecht laudan- tinm codd. v 150 IIII. Contra litteras Petiliani ualida est: unde sanabor? facta est mihi ut aqua mendax quae non habet fidem. in liis omnibus uidetur quid propheta intellegi uoluerit, sed uidetur ab eis, qui non ad causam suam peruersam uolunt peruertere quod legunt. plagam enim suam dixit Hieremias factam sibi aqnam men- s dacem quae non habet fidem, eos autem uoluit intellegi plagam suam, qui eum contristabant male uiuendo. unde dicit et apo- stolus: foris pugnae, intus timores, et iterum: quis infirmatur, et ego non infirmor? et quis scandali- zatur, et ego non uror? et quia desperabat eos posse corrigi, 10 propterea dixit: unde sanabor, tamquam semper habiturus dolorem, quamdiu illi tales essent inter quos uiuere cogeretur. populum autem nomine aquae solere significari in Apocalypsi manifestatur, ubi aquas multas populos multos non coniectura nostra, sed illic enodata interpretatione cognoscimus. noli ergo u per prauum intellectum uel potius errorem blasphemare sacra- mentum baptismi, etiamsi in homine perditissimo fuerit, quia nec in Simone mendace aqua mendax erat baptisma quod acceperat nec tot mendaces uestri aquam mendacem dant, cum baptizant in nomine trinitatis. nec enim tunc inoipiunt esse to mendaces, quando proditi atque conuicti sua facinora confiten- tur, sed potius tunc erant mendaces, quando, cum essent adulteri et scelerati, castos et innocentes se esse fingebant. CIII. 236. Petilianus dixit: Dixit quoque Dauid: oleuvi peccatoris non nnget caput meum. quem igitur asserit u peccatorem? me qui tua scelera patior, an te qui pcrsequeris innocentem? 237. Augustinus respondit: Ex persona corporis Christi, quae est ecclesia dei uiui.columna et firmamentum ueritatis, toto terrarum orbe diffusa propter euangelium, quod praedicatur, x> sicut dicit apostolus: in omni creatura quae sub caelo 8 II Cor. 7, 5. 11, 29 14 cf. Apoc. 17, 15 18 cf. Act. 8, 13 24 Ps. 140, 5 28 I Tira. 8, 15 81 Col. 1, 23 def. 0 13 apocalipei P 25 unguet Po 27 innocentcs PQ lib. II 102, 235-103, 237 151 est, ei persona orbis terrae, de quo idera Dauid cuius uerba non inteUegis dicit: confirmauit orbem terrae qui non commouebitur, quem tu peccatis alienis non commotum esse sed omnino perisse contendis, ex illius ergo persona re* 6 spondeo: 'ego non persequor innocentem'. Dauid autem 'oleum peccatoris" dixit; non dixit 'traditoris', non 'turificatoris', non •persecutoris', sed 'peccatoris'. quid ergo facturus es secundum intellectum tuum? uide primum, utrum non sis ipse peccator. nolo mihi dicas: 'non sum traditor, non sum turificator, non io sum persecutor'. nec ego quidem, si domino placet, aliquid horum sum, nec orbis terrae qui non commouebitur. sed dic, si audes: 'non sum peccator'. ille quippe ait: oleum pecca- toris. quidquid enim in te uel leuis peccati fuerif inuentum. uode ostendis non pertinere ad id quod dictum est: oleum i6 peccatoris? quaero enim utrum ores oratione dominica; si enim non oras ea oratione qua dominus orare discipulos docuit, unde aliam didicisti pro maioribus meritis tuis excedentem merita apostolorum? si autem sic oras, ut ille magister do- cere dignatus est, quomodo dicis: dimitte nobis debita » nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris? neque enim de illis peccatis hoc petimus, quae nobis in ba- ptismo dimissa sunt. ergo ista uerba orationis aut non te per- ruittunt esse dei deprecatorem aut aperiunt peccatorem. eant nunc et osculentur tibi caput qui abs te baptizati sunt, quorum capita k oleo tuo perierunt. sed tu uide quid sis uel quid de te sentias. itane uero Optatus, quem pagani Iudaei christiani nostri uestri per Afri- cam totam furem raptorem proditorem oppressorem separatorem et illiu8, quem quidam uestrum eius dixit comitem deum, non amicum, non clientem, sed satellitem clamant, non fuit uel n qualiscumque peccator? quid ergo facient, quibus unxit capita reus crimini8 capitalis? nonne et ipsi uobis capita osculantur, de quorum capitibus per uestrura intellectum tam male iudi- 2Pb.92, 1 19Matth.6,12 27 cf. ad pag. 68, 28 28 cf. ad pag. 66, 22 4 esse om. PQ 6 thurifioatoris PQv (passim per h) 23 e.ant P def. O 32 ueatrum scripsi eorum PQ hunc t 152 IIII. Contra littera» Petiliani catis? saltem prodite illos et admonete ut sanentur. an uobis potius caput sanandum est ita delirantibus? "quid ergo', inquies, 'dixit Dauid?' quid me interrogas? ipsum interroga; superiore uersu tibi respondebit: emendabit, inquit, me iustus in misericordia et arguet me; oleum autem peccato- » ris non impinguabit caput meum. quid planius, quid apertius? raalo me, inquit, misericordi obiurgatione sanari quam blanda adulatione, tamquam roihi caput ungatur, decipi atque peruerti. sub aliis uerbis ipsa sententia est alibi scrip- turarum: meliora sunt uulnera amici quam uolunta- 10 ria oscula inimici. Cmi. 238. Petilianus dixit: Unguentum uero concordiae sic in fratribus laudat: ecce quam bonum et quam iu- cundum habitare fratres in unum. tamquam unguen- tum in capite, quod descendit in barbam, barbam u Aaron, quod descendit in oram uestimenti eius; si- cut ros Hermon, quod descendit super montes Sion. quoniam ibi mandauit dominus benedictionem et ui- tam usque in saeculum. sic, inquit, ungitur unitas, sicut iincti sunt sacerdotes. » 239. Augustinus respondit: Uerum dicis. nam illud sacer- dotium in figura corporis Christi habebat unctionem, quod uni- tatis compage fit saluum. nam et ipse Christus a chrismate appellatur, id est ab unctione. hunc Hebraei dicunt Messiam, quod uerbum Punicae linguae consonum est, sicut alia Hebraea » permulta et paene omnia. quid est ergo in illo sacerdotio caput, quid barba, quid ora uestimenti? quantum donat dominus ut intellegam, caput est ipse saluator corporis, de quo apo- stolus dicit: et ipse est caput corporis ecclesiae. per 4 Pa. 140, 5 10 Pron. 27, 6 18 Ps. 182, 1—8 24 cf. in euang. Ioh. tractat. 15, 27 29 Col. 1, 18 O 1 iHis P 4 me inqait P 6 pingnabit Q 7 malim, inqnit, me o 8 nngnatnr PQ 13 iocundum PQ 15 barbam temel PQ 16 horam Q 17 quod] qui Pv. cf. Boetuch. It. J p. 271 super] in Pv ' montes scripsi montem PQv, cf. p. 160, 9 syon PQ 28 criamate PQ 24 messyam PQ lib. II 103, 237—104, 239 153 barbam non incongrue fortitudo intellegitur. ergo ad eos qui sunt fortes in ecclesia eius et adhaerent ori eius, ut sine timore praedicent ueritatem, ab ipso Christo tamquam a capite sanctum descendit unguentum, id est sanctificatio spiritalis. 5 ora uestimenti haec datur intellegi quae in capite uestimenti est, qua uestientis caput ingreditur. per hanc significantur perfecti fideles in ecclesia; in ora namque perfectio est. et utique meministi dictum esse cuidam diuiti: si uis esse perfectus, uade uende omnia quae possides et da lopauperibus, ethabebis thesaurum in caelis, et ueni sequere me. tristis quidem ille discessit neglector perfecti- onis, elector defectionis. sed numquid ideo defuerunt, in quos unitatis unguentum tali rerum terrenanim dimissione perfectos tamquam in oram uestimenti a capite descenderet? nam exceptis i5 apostolis et qui cum eis erant praepositis atque doctoribus, quos eminentiores et fortiores in barba intellegimus, lege in Actibus apostolorum etuide, quirerum suarum uenditarum pretia adpedesapostolorumponebant, etnemodicebataliquid proprium, sed erant eis omnia communia, et distribue- so batur unicuique sicut cuique opus erat, et erat illis anima una et cor unum in deum. nempe ita scriptum esse cognoscis. agnosce ergo bonum et iucundum fratres habitantes in unum.agnosce barbam Aaron, agnosce oram uestiraenti spiritalis. interroga ipsam scripturam, ubi coeperint ista fieri; inuenies in » Hierusalera. de hac ora ue3tis per omnes gentes unitas tota con- texitur. hac intrauit caput in uestem, ut indueretur Christus uarietate orbis terrarum, quia in hac ora uestimenti apparuit uarietas ipsa linguarum. cur ergo ipsi capiti, unde illud unitatis descendit unguentum, id est amoris fragrantia spiri- M talis, cur, inquam, ipsi capiti resistitis testanti et dicenti: prae- dicabitur in nomine eius paenitentia et remissio 8 Mattb. 19, 21—22 17 Act. 4, 34. 35 18 ibid. 32 19 ibid. 35 •20 ibid. 32 30 Luc. 24, 47 8 qua] qnia Pml 19 illis P et Uulgala 22 iocundum PQ def. O 25 iherfm PQ 29 fraglantia PQ 30 reeistis PQ 154 HII. Contra litteras Petiliani peccatorum per omnes gentes, incipientibus ab Hierusalem, et in hoc unguento sacramentum chrismatis uultis interpretari, quod quidem in genere uisibilium signacn- lorum sacrosanctum est sicut ipse baptismus, sed potest esse et in hominibus pessimis in operibua carnis nitam consnmen- s tibus et regnum caelorum non possessuris et ideo nec ad barbam Aaron nec ad oram uestimenti eius nec ad ullam oontextionem uestis sacerdotalis pertinentibus? ubi enim posi- turus es quae apostolus enumerat manifesta opera carnis: quae sunt, inquit, fornicationes, imraunditiae, luxu- 10 riae, idolorumseruitus, ueneficia, inimicitiae, con- tentiones, aemulationes, animositates, dissensio- nes, haereses, inuidiae, ebrietates, comesationes et his similia; quae praedico uobis sicut praedixi, quoniam qui talia agunt regnum dei non posside- is bnnt? sequestro fornicationes, quae latenter admittnntur; im- munditias interpretare ut uolueris, sequestro et ipsas; illic ponamus et ueneficia, quia nemo est palam confector dator- que uenenornm; sequestro et haereses, quia hoc uultis; idolo- rum seruitutem nescio utrum debeam sequestrare, quandoqnidem 20 apostolus ibi ponit anaritiam quae publice ineanit. his ergo sequestratis nulline apud uos luxuriosi, nulli auari, nulli per- tinaciter inimicitias exercentes, nulli contentiosi, aemuli, ani- mosi, dissensionibus studentes, inuidi, ebriosi, comesationibus uacantes? nulline apud uos tales unguntur et in his nitiis » noti manifestique moriuntnr? si nullos dicis, quoniam studio contentionis aperte mentiris, uide ne de talibus ipse sis. si autem ab huiusmodi remotus es non corporis separatione, sed uitae dissimilitudine, et tales turbas circum altaria uestra gemens conspicis, quid dicemus, quia oleo sancto uncti sunt » et, sicut apostolus liquida ueritate confirmat, regnum dei non 10 Gal. 5, 19-21 21 cf. Col. 8, 5 31 cf. Gal. 5, 21 2 ierhn P ihertm Q 3 uult PQ 9 es quae apostolus] pergit 0 13 commewationes PQ 16 ammittnntur 0 19 hoc] et hoc P 24 com- messationibus PQ 25 uitiis] intus (f. «. apud uos) PQv 28 es] Mt Pml lib. II 104, 239-105, 241 155 possidebunt? numquid barbae Aaron et orae uestimenti eius 8acrilega ininria facienda est, ut ibi eoe ponendos arbitremur? absit. diacerne ergo uisibile sanctum sacramentum, quod esse et in bonia et in malis potest, illis ad praemium illis ad 5 iudicium, ab inuisibili unctione caritatis, quae propria bonorum est. di8cerne ista, discerne; discernat te deus a parte Donati et in catholicam reuocet, unde te illi catechumenum abreptum mortiferi honoria uinculo ligauerunt. iam ros Hermon super montes Sion quomodolibet abs te accipiatur, non estis in mon- io tibus Sion, quia non estis in ciuitate super montem constituta, quae certum signum hoc habet quod abscondi non potest. nota eat ergo omnibus gentibus; pars autem Donati ignota est pluribus gentibus, non est ergo ipsa. CV. 240. Petilianus dixit: Uae igitur uobk, qui uiolaudo u quod sanctum est rescinditis unitatem, propheta dicente: ni peccauerit populus, orabit pro illo sacerdos; si autrm sacerdos peccauerit, qtris orabit pro eo? 241. AugustinuB respondit: Et uidebar paulo ante, cum de oleo peccatoris disputaremus, ungere tibi frontem, ut diceres, n 6i auderes, utrum ipse peccator non esses. ecce dixisti illud. o 8celus, o monstrum! quia enim te sacerdotem asseris, quid aliud per hoc propheticum testimonium nisi te omnino sine peccato esse dixisti? nam si habes peccatum, quis pro te ora- bit secundum intellectum tuumV ita enim uos miseris plebi- k bus uenditatis, commemorantes ex propheta: si peccauerit populus, orabit pro eo sacerdos; si autem sacer- dos peccauerit, quis orabit pro co?, ut uos sine peccato esse credant et peccata sua uestris orationibus purganda committant. magni homines uos, excelsi, caelestes, diuini nec n iam homines sed angeli, qui pro plebibus oratis et pro uobis 10 cf. Matth. 5, 14 15 cf. I Reg. 2, 25 18 cf. pag. 151, 6 7 caticuminnra 0 cathecnminnm PQ 9 syon montes Qml syon P 10 syon PQ montein om. 0 11 signo Pml 16 illo] eo v 17 peocanerit sacerdos v 18 et delendum? 19 nnguere P 29 comit- tnnt O 156 IIII. Oontra litteras Petiliani plebes orare non nultis! tune iustior Paulo, tu perfectior tanto apostolo, qui eorum quos docebat orationibus se com- mendabat? orationi, inquit, instate, uigilantes in illa in gratiarum actione, orantessimul etpro nobis, ut deus aperiat nobis ostium uerbi ad loquendum my- sterium Christi, propter quod et uinctus sum, utma- nifestem illud ita ut oportet me loqui. ecce oratur pro apostolo, quod fieri non uis pro episcopo. uidesne quam sit ista diabolica superbia? oraturpro apostolo, ut manifestet mysterium Christi sicut oportet loqui. proinde si pias plebes haberetis, hortari debuisti ut pro te orarent, ne loquereris sicut non oportet. tu iustior Iohanne euangelista qui ait: si dixerimus quia peccatum non habemus, noa ipsos decipimus et ueritas in nobis non est? tu postremo iustior Danihele, quera tu ipse in hac ipsa epistula ita commeraorasti, ut dice- res: rex iitstissimnm Danikelem ferinis morsibus, ut putabat, ol/iecit? quod ille non putauerat, quandoquidem amicissimo animo, sicut lectionis circumstantia probat, dixit ipsi Daniheli: deus tuus, cui deseruis assidue, ipse eripiet te. sed hinc iam multa diximus. nunc quod agitnr, nempe iustis- simus erat Danihel non testimonio tuo, quamquam hoc mihi ad causam quam tecum ago sufficiat, sed testimonio spiritus dei loquentis etiam per Ezechielem, ubi tres eminentissimae iustitiae nominauit Noe, Danihelem et Iob, quos dixit solos a quadam uehemeutissima ira dei, quae ceteris impenderet, posse liberari. uir ergo iustissimus unus ex tribus memorabilibus orat et dicit: cum orarera et confiterer peccata mea et peccata populi mei in conspectu domini dei mei. et tu te dicis esse sine peccato, quia uidelicet sacerdos es, et si peccauerit populus, oras pro eo, si autem tu peccaaeris, quis pro te orabit? uere, quia impietate tantae arrogantiae 3 Col. 4, 2-4 12 I Ioh. 1, 8 16 pag. 123, 8 19 Dan. 6, 16 23 cf. Ezech. 14, 14 27 Dan. 9, 20 14 daniele OP 15 nt] u Oml 16 danielum Oml (passim tine h) 23 per] per et 0 30 peccaueris] peccas v lib. II 105, 241-106, 243 157 indignum te praebes pro quo sacardos ille interpellet. quem propheta his uerbis quae non intellegis uoluit intellegi. iaro enim, ne quis inquirat cur hoc dictum sit, quantum dominus donat expediam. praeparabat deus animos hominum per 5 prophetam, ut talem desiderarent sacerdotem pro quo nul- lu8 posset orare. ipse figurabatur temporibus primi populi et primi templi, ubi omnia figurae nostrae fuerunt ideo solus summus sacerdos intrabat in sancta sanctorum, ut oraret pro populo, qui cum sacerdote in ipsa interiora sancta non introibat, w sicut ille sacerdos intrauit in secreta caelorum, in illa ueriora sancta sanctorum, adhuc nobis hic positis pro quibus inter- pellat. ideo dixit propheta : si peccauerit populus, orabit proeosacerdos; si autemsacerdos peccauerit, quis orabitproeo?, id est: 'talera desiderate sacerdotem qni pec- u care non possit, ne indigeat orari pro se.' et ideo pro apostolis oratur a populis, pro illo autem sacerdote apostolorum magi- stro et domino non oratur. audi hoc Iohannem fatentem et do- centem: fratres. inquit, haec scribo uobis, ut non pec- cetis. et si quis peccauerit, aduocatum habemus » apud patrem Ieeum Christum iustumjipse est exo- ratio pro peccatis nostris. 'habemus' dixit, 'peccatis nostris' diiit. disce humilitatem ne cadas, immo ut aliquando surgas; neque enim ista dixisses, nisi cecidisses. CVI. 242. Petilianus dixit: Ac ne se uindicrt a delicto qni » laicti.s est, hoc interdicto tenetur: ne eommnnices peccatis alienis. 248. Augastinus respondit: Erras ut dicitur toto caelo per 8uperbiam, dum non uis communicare orbi terrae per humili- tatem. nam neque hoc laico dictum est et nescis quemadmo- 90 dum dictum sit. ad Timotheum apostolus cum scriberet, hoc monebat eundem ipsum Timotheum, cui alio loco dicit: noli 8 cf. Leu. 16. Hebr. 9, 7. Parm. II 7, 14 12 cf. I Reg. 2, 25 15 cf. Act. 14, 22 18 I Ioh. 2, 1-2 25 I Tira. 5, 22 31 I Tiin. 4, 14 17 dicentem v 30 thimotheum Q 158 IIII. Contra litteras Petiliani contemnere gratiam qaae in te est, quae tibi data estperimpositionemmanuumpresbyterii;et multis aliis documentis ostenditur quod non erat laicus. quod autem ait: ne communices peccatis alienis, consensu et pla- cito intellegi uoluit. nnde statim subiciens quomodo id agat: 6 te ipsum, inquit, castum custodi. neque enim et ipse Paulus communicabat peccatis alienis, quia falsos fratres de quibus gemit in unitate corporali tolerabat, aut communica- uerunt furto et sceleri Iudae praecessores eius apostoli, quia cum eo iam domini uenditore et a domino deraonstrato sacro- 10 sanctam cenam communicauerunt. CVII. 244. Petilianus diiit: Iiac itemque sententia ipse apostolus comparat conscientiae malae consortes: et qui fa- ciunt ea, inquit, et qui consentiunt talia facientibus digni sunt morte. u> 245. Augustinus respondit: Quomodolibet ea dixeris, non curo; uera sunt haec, et hoc est quod catholica docet, multum interesse inter consentientes quibus haec placent et tolerantes quibus haec displicent. illi enim palea fiunt, dum paleae sequuntur sterilitatem ; illi triticum <cum> sint, expectent, ut M segregentur, Christum uentilatorem. CVIII. 246. Petilianus dixit: Uenite ergo ad ecclesiam, po- puli, et aufugite traditores, si cum isdem perire non uultis. ivam ut facile cognoscalis, quod, cum ipsi sint rei, de fide no- stra optime iudicent, ego illorum infectos baptixo, ilU meos, » quod absit, recipiunt baptixatos. quae omnino non facerent, ** in baptismo nostro culpas aliquas agnouissent. uidete ergo qiu>d damus quam sanctum sit, quod destruere metuit sacri- legus inimicus. 247. Augustinus respondit: Contra istum quidem errorem u multa iam diximus et in hoc opere et alibi. sed quia ita ma- 4. 6 I Tim. 5, 22 7 cf. II Cor. 11, 26 13 Rom. 1, 82 12 itemque] iternm v 20 aecnntur P triticum cum sint «crtjwi triticu sint Oml triticnm snnt 0m2PQv 28 bisdem OmSPQ iisdem v non uultis perire P 25 obtime 0 28 sit sanctnm v sacralegns Qml lib. II 106, 243—108, 247 159 gnum firmamentum uanitatis uestrae in hac sententia esse arbi- tramini, ut ad hoc tibi terminandam putares epistulam, quo quasi recentius in animis legentium remaneret, breuiter respon- deo. sic approbamus in haereticis baptismum non haereticorum 5 sed Christi, sicut in fornicatoribus, immundis, luxuriosis, ido- loiatris, ueneficis, inimicitiarum retentoribus, contentiosis, ae mulis, animosis, dissensionum studiosis, inuidis, ebriosis, come- satoribus et bis similibus approbamus baptismum non eorum sed Christi. omnes enim isti, inter quos et haeretici positi io sunt, sicut apostolus dicit, regnum dei non possidebunt et ideo ad sinistram partem cum diabolo pertinebunt. nec ideo putandi sunt esse in Christi corpore, quod est ecclesia, quia sacramentorum eius corporaliter participes fiunt. illa enim et in talibus sancta sunt et eis indigne tractantibus et sumenti- i5 bus ad maius iudicium ualebunt; ipsi autem non sunt in illa ecclesiae compage, quae in membris Christi per coneium et contactum crescit in incrementum dei. illa quippe ecclesia in petra est, sicut dominus dicit: super hanc petram aedi- ficabo ecclesiam meam; illi autem in harena aedificant, su sicut idera dominus dicit: qui audit uerba mea et non facit ea, simulabo eum uiro stulto qui aedificat do- mum s u a m 8 u p e r h a r e n a m. sed ne putes ecclesiam quae in petra est in una parte esse tenarum et uon diffundi usque ad fines terrae, audi eius uocem de psalmo gementis inter mala a peregrinationis suae. ait enim: a finibus terrae ad te excla- raaui, cum angeretur cor meum. in petra exaltasti me; deduxisti me, quia factus es spes mea, turris for- titudinis a facie iniraici. uidete quemadraodum a finibus terrae clamat; non est ergo in sola Africa uel solis Afiis, 5. 10 cf. Gal. 5, 19—21 18 Matth. 16, 18 20 Mattb. 7, 26 25 Ps. 60, 3—4 5 y(-i-^)dolatris PQ 7 commessatoribus PQ 10 dicit apo- stolus v 14 et in eis 0 16 quae] quem Pml connexum v 18 petra (ra mZ) O dicit dominus PQ hedificabo Oml 19 harenam (h i. I.) 0 21 similabo PQv 25 clamaui PQo 26 dum PQ 29 fort. clamet, cf. infra eialtctur et sit 160 IIII. Contra litteras Petiliaui episcopum Komam paucis Montensibus et in Hispaniam domui unius mulieris ex Africa mittentibus. uidete quemadmodum in petra exaltetur; non ergo in ea deputandi sunt omnes qui aedificant in harena, id eat qni audiunt uerba Christi et nou faciunt; qui tamen et apud nos et apud uos habent et tradunt baptismi sacramentum. uidete quemadmodum spes eius deus sit pater et filius et spiritus sanctus, non Petrus, non Paulus, quanto minus Oonatus aut Petilianus; non ergo uestrum est quod destruere metuimus, sed Christi, quod et in sacrilegis per se sanctum est. nam uenientes a uobis recipere non pos- sumus, nisi quod uestrum est destruamus; destruimus enim perfidiam desertoris, non destruimus characterem imperatoris. proinde tu ipse considera et destrue quod dixisti. ego, inquis, illorum infectos baptixo, illi meos, quod absit, recipiunt bapti- zatos. tu enim non infectos baptizas, sed, ut tui erroris fraude inficias, rebaptizas. nos autem non tuos recipimus baptizatos, sed destruimus errorem tuum, unde sunt tui, et suscipimus Christi baptismum, unde sunt baptizati. itaque opportune abs te in medio positum est: quod absit. dixisti enim: iUi meos, quod absit, recipiunt baptixatos. nam cum tu uelles intellegi quod absit recipiunt, timens ne tuos recipiamus, ego nescien- tem dixi8se accipio: meos quod absit. re uera enim absit ut tui sint, qui iam ad catholicam transeunt nec sic transeunt ut baptizati nostri sint, sed ut socii nostri sint, baptizati autem Christi nobiscum sint 1 cf. Ep. c. Don. 8, 6. Optat. II 4 11 cf. Caes. 2 18. 19. 21. 22 pag. 158, 25 4 arenam 0 12 caracterem Q 13 ego] ergo Pml 18 oportune PQ in medio abs te v 21 ege Oml 25 sunt PQ Finit liber contra totam epistolam petiliani episcopi donatistarum. Incipit liber de- fensionis augustini catbolici episcopi contra cuncta ipsius petiliani scripta pernersa ita 0 Finit angustini episcopi cat contra totam epfam pe- tilian .... donatistarum sub distinctionibns nominum tng. 0, parte folii resecta Explicit liber secundus (*II- eiusdem P) sancti augustini epi- acopi contra totam epistn(-o-@)lam petiliani episcopi donatistarum. lu- cipit III eiusdem contra cuncta ipsius petiliani scripta perueraa PQ lib. II 108, 247— III 1, 2 161 LIBER TERTIUS. 1. 1. Legi, Petiliane, litteras tuas, quando legere potui, qui- bus te satis indicasti aduersus catholicam ecclesiam pro parte Donati nec aliquid ualuisse dicere idoneum nec tacere per- b missum. quos aostus passus es, quanta cordis tempestate fluc- tuasti, cum legisses ea, quibus parti epistulae tuae, quae in manus meas tunc uenerat, quanta potui breuitate ac perspicui- tate respondi! uidisti enim tanta firmitate roboratam, tanta luce illustratam quam tenemus et defendimus ueritatem, ut, iu quid contra eam dicendum esset, quo conuicta refelleretur, inuenire non posses. attendisti etiam multorum qui ea legerant expectationem in te esse conuersam, scire cupientium quid diceres, quid ageres, qua euaderes, quo ex tantis angustiis quibus te dei uerbum circumuallarat erumperes. hic tu, qui 15 debueras contempta opinione uanorum pergere in ueram sanam- que sententiam. fecisti quod de talibus scriptura praedixit: dilexisti malitiam super benignitatem, iniquita- tem magis quam loqui aequitatem. proinde si et ego tibi uellem pro maledictis maledicta rependere, quid aliud 2u quam duo maledici essemus, ut hi qui nos legerent alii dete- statos abicerent sana grauitate, alii suauiter haurirent maliuola uoluptate? ego quaudo cuique uel dicendo uel scribendo respon- deo, etiam contumeliosis criminationibus lacessitus, quantum raihi dominus donat, frenatis atque contritis uanae indignati- 25 onis aculeis auditori lectoriue consulens non ago, ut efficiar homini conuiciando superior, sed errorem conuincendo salubrior. 2. Si enim qualecumque cor habent qui ea quae scripsisti considerant, quid tibi profuit ad causam, quae inter nos de communione catholica uel de parte Donati agitur, quod relicto 30 negotio quodammodo publico priuata quadam simultate homi- 2 Utteras] Petiliani epistulam alteram; cf. cap. 50, 61 6 parti] cf. I 19, 21. 25, 27. II 1, 1. III 14, 16. 42, 51 17 Ps. 51, 5 4 ydoneum P 14 qui om. PQ 20 duo om. PQ ii v 21 male- uola uoluntate v 25 acculeis Oml consnlere Oml 26 conuincendo om. Oml 27 qnae] qnod Oml I.II. Aug^ist. c. Don. II. 11 162 IIII. Contr» litter»B Petiliani nis unius uitam maledicis obprobriis insectatus es, quasi homo ille sit causa quae inquiritur? tam male existimasti, non dicam de christianis, sed de ipso genere humano. ut non cre- deres posse tua scripta in manus aliquorum uenire prudenti- um, qui se a pereonis nostris tollerent et quaestionem potius s quae inter nos uerteretur inquirerent nec qui uel quales esse- mus, sed quid pro ueritate uel contra errorem diceremus adtenderent? horum iudicium tibi reuerendum fuit, horum reprehensio praecauenda, ne te arbitrarentur nihil inuenisse quod diceres, nisi tibi proponeres cui quoquo modo maledice- 10 res. sed uidelicet quorundam leuitate atque uanitate, qui libenter audiunt lites iurgantium disertorum, ut, cum atten- dunt quam eloquenter conuicieris, non intueantur quam uera- citer conuincaris, simul et illud opinor egisti, ut occupatus mea defensione susceptam causam etiam ipse desererem atque « ita hominibus non ad disputantium, sed ad litigantium uerba conuereis obscuraretur ueritas, quam dilucescere atque inno- tescere formidatis. ego itaque contra tale consilium quid agam, nisi mea potius defensione neglecta rem teneam, de qua inten- tionem meam nullus meus criminator eicutiat? domum dei » mei, cuius decorem dilexi, praeconio seruientis uocis extollam. me uero humiliabo et abiciam; elegi enim abiectus esse iu domo dei mei magis quam habitare in tabernaculis haeretico- rum. a te ergo, Petiliane, sermonem parumper auertam et ad eos conuertam, quos a me raaledictis tuis es conatus auertere. » quasi hoc ego moliar, ut homines ad me conuertantur et non potius mecum ad deum. II. 3. Audite ergo, quicumque maledicta legistis quae in me iratior quam consideratior Petilianus euomuit. prius uos apostolicis uerbis alloquar, quae certe, qualiscumque ipse ao sim, uera sunt: sic nos existimet homo quasi mini- 20 cf. Pe. 25, 8 22 cf. Ps. 83, 11 31 I Cor. 4, 1-3 1 opprobriis OQ 6 uerterentur Oml nec] ne P 11 quorum- dam Qc 12 discretorum O 15 desereres Pml 29 irascior (s del) Q lib. m 1, 2-2, 3 163 stros Christi et dispensatores mysteriorum dei. •hic iam quaeritur inter dispensatores ut fidelis quisinueniatur. mihi autem minimoestutauobis iudicer autab humano die; sed neque ego me ipsum siudico. iam quod sequitur etsi mihi non audeo coaptare, ut dicam: nihil enim mihi conscius sum, fidenter tamen in conspectu dei dico: nihil eorum, quibus Petilianus tempus uitae raeae, posteaquam in Christo baptizatus sum, criminatus est, mihi conscius sum. nec tamen in hoc iustificatus losum; qui autem diiudicat me dominus est. itaque nolite ante tempus quicquam iudicare, donec ue- niat dominus et illuminet abscondita tenebrarum et manifestabit cogitationes cordis; et tunc laus erit unicuique a deo. haec autem, fratres, transfi- lsguraui in me, ne supra quam scriptum est unus pro altero infletur aduersus alterum. itaque nemo glorietur in homine; omnia uestra sunt, uos autem Christi, Christus uero dei. iterum dico: nemo glorie- tur in homine, saepius repeto: nemo glorietur in ho- somine. si quid in nobis laudabile aduertitis, ad illius laudem referte, a quo est omne datum optimum et omne do- num perfectum; desursum est enim, descendens a patre luminum, apud quem non est immutatio nec momenti obumbratio. quid enim habemus quod non acce- » pimus? si autem accepimus, non gloriemur quasi non accepe- rimu8. et in his omnibus, quaecumque in nobis bona nostis, imitatores nostri estote, si tamen nos Christi; si autem aliqua mala in nobis uel suspicamini uel creditis uel uidetis, retinete illud dominicum, quo securi eius ecclesiam non propter mala 6 I Cor. 4, 4 9 1 Cor. 4, 4-6 16 I Cor. 3, 21-23 21 Iac. 1, 17 24 cf. I Cor. 4, 7 27 cf. I Cor. 4. 16 28 cf. Act. 25, 18 1 ministeriorum PQml 3 miniroo (s':j eXayiotov) Oml minimuni ctt. v 4 diindicer OmHv 7 conspectutu Oml horum PQ 8 ipo («ic) Q 14 transfiguraui fratres Qmt 17 omnia enim v 22 desursuni, s. I. ml uel super 0 11* 164 IIII. Contra litteras Petiliani hominum deseratis: quae dicimns facite, quae autem mala nos facere putatis aut nostis, nolite facere. non enim tempus est* purgaudi me uobis, cum mea causa neglecta rem uobis salu- brera commendare susceperim, utnemo glorietur in homine; maledictus enim omnis qui spem suam ponit in 5 homine. hoc praecepto dominico et apostolico retento atque seruato etiam me in mea causa, sicut inimicus ezistimari cupit, deliciente et oppresso uictrix erit causa cui seruio. si enim firmissime tenueritis quod exhortor et satago, male- dictum es8e omnem qui spem suam ponit in homine, ut 10 nemo glorietur in homine, aream dominicam propter paleam, quae uel nunc uento superbiae percussa uolat uel ultima uentilatione separabitur, nullo modo deseretis nec domum magnam propter uasa facta in contumeliam refugietis nec propter malos pisces in litore separandos per disrupta retia i* exibitia nec propter haedos pastore diuisuro ad sinistram ponendos bona unitatis pascua relinquetis nec propter com- mixta zizania uos a tritici societate, cui caput est granum illud mortificatum et mnltiplicatum et quae per mundum simul usque ad messera crescit, nefaria discissione separabitis! ager » est enim mundus, non Africa, messis finis saeculi, non tempus Donati. III. 4. Has certe similitudines euangelicas recognoscitis ad qnid aliud datas, nisi ut nemo glorietur in homine et ne quis pro altero inflatus aduersus alterum diuidatur, dicens: » ego sum Pauli, cnm utique non Paulus crucifixus sit pro uobi8 nec in nomine Pauli, quanto minus in nomine Caecili- ani uel cuinsquam nostrum baptizati sitis. ut discatis, quamdiu palea cum frumento trituratur, quamdiu pisces mali cum bonis 1 cf. Matth. 28, 8 4 1 Cor. 8, 21 5 Hier. 17, 5 12 cf. Matth. 8, 12 14 cf. n Tim. 2, 20 15 cf. Matth. 13, 47—48 16 cf. Matth. 25, 32—33 18 cf. Matth. 13, 24-40 20 Mattb. 13, 38 21 ibid. 39 26 I Cor. 1, 12 cf. I Cor. 1, 13 9 eiortor 0 12 pr. nel om. PQ percnsso Oml 15 dirapta PQ 16 edos 0 17 relinquatis Oml 28 discitis 0 lib. III 2, 3-3, 4 165 intra retia dominica uatant, ante tempus uentilationis tolerure potius propter bonos commixtionem malorum quam uiolare pro- pter malos caritatem bonorum. haec quippe commixtio non aeterna sed temporalis, nec spiritalis sed corporalis est. in 6 qua non errabunt angeli, quando colligent malos de medio iustorum, et mittent in caminum ignis ardentis. nouit enim dominus qui Bunt eius, et si ab iniquis ad tempus corporaliter non potest, recedat tamen ab ipsa iniquitate omnis qui nominat nomen domini. licet enim a malis io interim uita, moribus, corde ac uoluntate separari atque dis- cedere, quae separatio semper oportet custodiatur. corporalis autem separatio ad saeculi finem fidenter patienter fortiter eipectetur, propter quam expectationem dictum est: sustine dominnm, uiriliter age; confortetur cor tuum et usustine dominum. maxima quippe palma tolerantiae est inter subintroductos falsos fratres sua quaerentes, non quae Iesu Christi, dilectionem non sua quaerentium, sed quae Iesu Christi, nulla turbulenta et temeraria dissensione turbare nec unitatem Sagenae dominicae ex omni piscium genere congre- m gantis, dum ad litus, id est ad finem aaeculi ducitur, superbe nefaria contentione disrumpere, cum se putat quisque aliquid esse dum nihil sit, atque ita se ipsum seducit et sufficere uult ad populorum christianorum separationem suum uel suoruni iudicium, qui malos quosdam communione sacramentorum » christianae religionis indignos se apertissime nosse dicunt, de quibus tamen quidquid nosse se dicunt uniuersae ecclesiae, quae per omnes gentes sicut est praeiicta diffunditur, persua- dere non possunt. et cum istorum quasi quos nouerunt refu- giunt communionem, illius deserunt unitatem, cum potius n deberent, si esset in eis caritas omnia sufferens, ne se a bonis 5 Matth. 13, 49—50 6 II Tim. 2, 19 13 Pa. 26, 14 16 cf. Phil. 2, 21 21 cf. Gal. 6, 3 30 cf. I Cor. 13, 7 7 dominus enim Qml 10 eeparare Pml 17 sua P suam OQv 19 omnium PQ 20 littu» v 21 dirnmpere PQ cuin] cu Oml 22 dum] cnm Qo 23 auorum] eorum PQ 26 se om. PQ 166 IHI. Contra litteras Petiliani diuiderent, quos in omnibus gentibus aliena mala docere non poterant, ipsi in una gente tolerare quod nouerant. unde etiam non discussa causa, in qua documentis grauissimis conuincun- tur calumniati innocentibus, probabilius creditur traditionis crimina falsa finxisse, qui non dubitauerunt longe sceleratius 5 crimen nefariae diuisionia admittere, quia, etsi uerum esset quidquid de traditione iactarunt, tamen consortium christia- norum, quos usque ad extrema terrae diuina scriptura com- mendat, propter hoc quod ipsi scierunt, illi autem nescierunt, relinquere nullo modo debuerunt 10 IIII. 5. Neque hoc ideo dixerim, ut neglegatur ecclesiastica disciplina, ut permittatur quisque facere quod uelit sine ulla correptione et quadam medicinali uindicta et terribili lenitate et caritatis seueritate. nam ubi erit illud apostoli: corripite inqnietos, consolamini pusillanimes, suscipitein-u firmos, patientes estote ad omnes. uidete ne quis malum pro malo alicui reddat? cum hoc utique subie- cit: uidete ne quis malum pro malo alicui reddat, satis ostendit non esse mali pro malo redditionem corripere inquietos, quamuis pro culpa inquietudinis reddatur poena » correptionis. non ergo malum est correptionis poena, cum sit malum culpa; neque enim ferrum est inimici uulne- rantis, sed medici secantis. fiunt ista in ecclesia et ille spiri- tus interioris lenitatis ardet zelo dei, ne uirgo casta uni uiro desponsata Christo in aliquibus suis membris, sicut Eua se- » ducta est serpentis astutia, corrumpatur a castitate quae est in Christo. uerumtamen absit a seruis patris familias, ut immemores sint praecepti domini sui et sic aduersus zi- zaniorum multitudinem flagrantia sanctae indignationis igne- scant. ut, cum ea uolunt ante tempus colligere, simul eradice- w tur et triticum. cuius peccati iati rei tenerentur, etiamsi uera 14 I Thess. 5, 14-15 23 cf. Qal. 6, 1 24 cf. II Cor. 11, 2-3 4 creduntur mg. Ov 6 amittere Oml aramittere Om2 12 nt] et v 14 caritatea Pml 19 mali ex malum Oml,v malam PQ 26 ac a castitate 0 30 nt] et v lib. III 3, 4-5, 6 167 crimiDa traditoribus quos insimulabant se obiecisse monstrarent, quoniam simul non solum ab iniquis, quorum societatem uelut euitabant, sed etiara a bonis fidelibus in oranibus gentibus constitutis, quibus ea quae se nosse dicebant probare non s poterant, impia praesumptione separati sunt secumque multos, apud quos aliqua auctoritate praeualebant et qui minus intel- legere poterant unitatem ecclesiae toto orbe diffusae pro ali- enis peccatis nullo raodo esse deserendam, traierunt in eandem perniciem, ut, etiamsi ipsi scirent uera crimina quibusdara se iu obicere, eo modo periret infirmus in eorum scientia, propter quem Christus mortuus est, dum offensus malis alienis interimebat in se bonum pacis quod habebat cum fratribus bonis, qui partim talia non audierant, partim non discussa et non probata temere credere forraidauerant, partim iudicibus 15 ecclesiasticis, ad quos trana mare tota causa perducta estt qualiacumque illa essent, pacifica humilitate reliquerant. V. 6. Uos ergo, sancta germina unicae matris catholicae, huiusmodi sceleris et erroris exemplum subditi domino quanta potestis uigilantia praecauete. quantalibet doctrinae ac famae 20 luce praefulgeat lapidemque se esse iactet pretiosum, quisquis uos trahere uoluerit post se ipsum, mementote quod illa mulier fortis et una uni amabilis uiro suo, quam in ultimo Prouer- biorura scriptura sancta describit, pretiosior est lapidibus pre- tiosis. nemo dicat: 'illum sequar, quoniam ipse me christianum a> fecit' aut: 'illum sequar, quoniara ipse me baptizauit'. neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat deus; et deus caritas est, et qui manet in caritate in deo manet et deus in illo ma- net. nullus etiam praedicans nomen Christi et gestans ac 30 ministrans sacramentum Christi sequendus est contra unitatem 10 cf. I Cor. 8, 11 22 cf. Prou. 31, 10-31 25 I Cnr. 3, 7 27 I Ioh. 4, 16 8 deserandam Q 14 iudicibus] lucidibus O 23 sancta scriptura PQv 27 karitas O 168 IIII. Contra litteras Petiliani Christi. opus suum probet unusquisque, et tunc in semet ipso tantum gloriam habebit et non in alte- ro; unusquisque enim proprium onus portabit, onus uidelicet reddendae rationis, quia unusquisque nostrum pro se rationem reddet. non itaque amplius inui- 6 cem iudicemus. nam quantum attinet ad onera mutuae caiitatis, inuicem onera uestra portate, et sic adim- plebitis legem Christi. qui enim putat se esse ali- quid cum nihil sit, se ipsum seducit. sufferamus ergo inuicem in dilectione, satis agentes seruare unitatem spiritus 10 in uinculo pacis, eitra quam quisquis colligit non cum Chri- sto colligit, quisquis autem non cum Christo colligit spargit. VI. 7. Proinde siue de Christo siue de eius ecclesia siue de quacumque alia re, quae pertinet ad fidem uitamque uestram, non dicam nos nequaquam comparandi ei qui diiit: licet si w nos, sed omnino quod secutus adiecit: si angelus de caelo uobis annuntiauerit praeterquam quod in scripturis legitimis et euangelicis accepistis, anathema sit haec uobiscum et cum omnibus quos Christo lucrari cupimus actitantes atque inter cetera sanctam ecclesiam, quam *> in dei litteris promissam legimus et sicut promissa est in omnibus gentibus reddi cernimus, praedicantes ab his, quos ad eius pacificum gremium attrahi cupimus, pro actione grati- arum flammas meruimus odiorum, quasi nos eos in ea parte ligaiierimus, pro qua non inueniunt quid loquantur, aut nos » mandauerimuB tanto ante prophetis et apostolis, ut in libris suis nulla testimonia ponerent, quibus pars Donati ecclesia Christi esse doceatur. et nos quidem, carissimi, cum falsa crimina audimus ab eis, quos offendimus praedicando eloquia ueritatis et erroris uaniloquia conuincendo, habemue, sicut su 1 Gal. 6, 4-5 4 Kom. 14, 12—13 7 Gal. 6, 2-3 9 cf. Eph. 4, 2-3 12 cf. Matth. 12, 30 15 Gal. 1, 8-9 2 seraet] se v 3 honus OmS (passim) 9 ergo] ego Pml 15 fort. dicam <si> nos 18 legalibus PQy 22 iis v 28 kmi eodd. 80 abe- mus Oml lib. III 5, 6-7, 8 169 nostis. abundantissimam consolatiooem. nam si iD eis quibus me criminantur testimonium conscientiae meae non stat contra me in conspectu dei, quo nulius oculus mortalis intenditur, non solum contristari non debeo, uerum etiam debeo gaudere 5 et exultare, quia merces mea multa est in caelis. oeque enim intueodum est quam sit amarum, sed quam falsum quod audio et quam uerax pro cuius noinine boc audio et cui dicitur: unguentum effusum est nomen tuum. et merito fra- grat in omnibus gentibus, cuius odorem isti qui nobis male- 10 dicunt in una Africae particula conantur includere. cur itaque feramus indigne quod nos infamant, qui gloriae Christi sic detrahunt, quorum parti contentionique inimicum est quod de illius ad caelos ascensione et de nominis eius tamquam ud- gueuti effusioue tanto ante praedictum est: eialtare super lscaelos, deus, et super omnem terram gloria tua? VII. 8. Haec et talia diuina testimonia nos aduersus humana uaniloquia proferentes ab inimicis gloriae Christi acerba obpro- bria sustinemus." dicant quod uolunt, dum ille nos exbortetur dicen8: beati qui persecutionem patiuntur propter &» iustitiam, quiaipsorumestregnumcaelorum. beati eritis, cum uos persecuti fuerint et maledixerint uobis et dixerint omne malum aduersum uos men- tientes propter me. quod ait superius propter iusti- tiam, hoc repetiuit quod ait postea propter me, quia 11 factus est nobis sapientia et iustitia et sanctificatio et redemp- tio, ut, quemadmodum scriptum est, qni gloriatur in domino glorietur. qui cum dicat: gaudete et exuitate, merces enim uestra multa est in caelis, si, quod dictum est propter iustitiam et propter me in bona conscientia 8o teneo, quisquis uolens detrahit famae meae, nolens addit 4 cf. Matth. 5, 12 8 Cant. 1, 2 14 Ps. 56, 12 19 Matth 5, 10-11 25 cf. I Cor. 1, 30-31 27 Matth. 5, 12 1 abontisBimam 0 an abundiseimam? si in] sin Otnl 7 audio hoc Qml 8 fraglat codd. 13 ad) an Oml 15 gloriam tuam Pml 17 opprobria OQ 18 eiortetur 0 25 sapiontie Oml 170 IIII. Contra litteras Petiliani mercedi meae. neque enim me ille suo uerbo tantummodo edocuit et non etiam suo firmauit exemplo. sequere sanc- tarum scripturarum fidem: inuenies Christum resurrexisse a mortuis, ascendisse in caelum, sedere ad dexteram patris. sequere criminationes inimicorum: iam putabis eum de sepul- 6 cro furatum esse a discipulis. quid ergo nos, quantum ipse donat, defendentes domum eius ab inimicis eius aliud sperare debemus? si patrem familias Beelzebub uocauerunt, quanto magis domesticos eius! si ergo toleramus, et conregnabimus;si autem non aurem solam percutit iracundia 10 criminantis, uerum etiam conscientiam mordet ueritas criminis, quid mihi prodest, si me continuis laudibus totus mundus attollat? ita nec malam conscientiam sanat laudantis praeco- nium nec bonam uulnerat conuiciantis opprobrium. nec sic tamen decipitur spes uestra quae in domino est, etiamsi forte « in occulto tales sumus, quales nos putari cupit inimicus, quia non eam posuistis in nobis nec umquam hoc audistis a nobis. securi ergo estis, qualescumque nos simus, qui dicere didicistis: in domino sperans non mouebor et: in deo sperabo, non timebo quid faciat mihi homo et eis, » qui uos ad hominum superborum terrenas altitudines seducere moliuntur, respondere nostis: in domino confido. quomodo dicitis animae meae: transmigra in montem sicut passer? VIII. 9. Nec tantum uos, quibus in nobis ipsa Christi ueri- » tas placet, quantumcumque per nos et ubicumque praedicatur, et quia eam quantulocumque nostrae linguae ministerio libenter auditis, etiam denobis benebenigneque sentitis, securi estis, qua- lescumque nos aimus, quia in illo spes uestra est quem uobis ex illius super uos misericordia praedicamus: uerum etiam quicum- so quenostradispensatione etiam sacramentum sancti baptismi per- 8 Matth. 10, 25 9 II Tim. ?, 12 15 cf. Ps. 61, 8 19 Pb. 25, 1. 55, 11 22 Ps. 10. 2 5 8epolchro PQ 8 familia belzebnb Oml 10 cumregnabimui Oml 12 qnod Pml 15 nostra Q 16 simus PQm2v 19 monebor] infir- mabor PQ domino Q 20 eis] ei Oml lib. III 7, 8-9, 10 171 cepistis, eadem securitate gaudete, quoniam non in nobis, sed in Christo baptizati estis. non itaque nos, sed Christum induistis, nec uos interrogaui utrum ad me conuerteremini, sed ad deum uiuum, nec utrum in me crederetis, sed in patrem et filium et spiritum 5 sanctum. quodsi ueraci animo respondistis, saluos uos fecit non carnis depositio sordium, sed conscientiae bonae interro- gatio, non conseruus, sed dominus, non praeco, sed iudex. neque enim uere, sicut Petilianus inconsiderate dixit, comcientia dantis uel quod addidit: conscientia 'sancte' dantis attenditur 10 quae abluat accipientis. cum enim hoc datur quod dei est, sanctum dat etiam non sancta conscientia. quae certe, siue sit sancta siue non sancta, ab accipiente inspici non potest; sed plane illud quod datur potest, quod cognitum ei qui semper est sanctus, per qualemlibet ministrum accipiatur, securissime » accipitur. nisi enim sancta uerba essent ex cathedra Moysi, non diceret ueritas: quae dicunt facite. si autem ipsi qui uerba sancta dabant sancti essent, non diceret: quaefaciunt facere nolite. dicunt enim et non faciunt. nullo quip- pe modo legitur uua de spinis, quia numquam de spinarum w radicibus oritur; sed cum se spinosis saepibus palmes uitis implicuit, non ideo fructus qui illic pendet horretur, sed spina cauetur, uua decerpitur. Vllll. 10. Itaque, ut saepe dixi et uehementer inculco, qualescumque nos simus, securi estis qui deum patrem et a eius ecclesiam matrem habetis. quamuis enim simul haedi cum ouibus pascantur, non stabunt ad dexteram; quamuis simul palea cum tritico trituretur, non intrabit in horrenm; quamuis simul pisces mali cum bonis intra retia dominica natent, non mittentur in uascula. nemo glorietur nec in homine bono, nemo » bona dei fugiat nec in homine malo. 2 cf. Gal. 8, 27 5 cf. I Petr. 8, 21 8 lib. I 1, 2. cf. pag. 176, 9 15 cf. Mfttth. 23, 2 16. 17 Matth. 28, 3 19 cf. Matth. 7, 16 4 credideritis Ov 7 cumeernus 0 9 sancta OmZPQ 11 sanctum om. PQ 18 ei] ei eese Oml 15 accipiatnr OPml 17 uera codd. dicerent Oml 29 pr. nemo enim Pml 172 IIII. Contra litteras Petiliani X. 11. Haec uobis, christiani catbolici fratres carisuimi, pro negotio praesenti suffecerint. quae si catholica dilectione reti- netis, cum sitis unus grex de uno pastore securus, non nimig curo, quod mihi uel congregali uestro uel certe cani uestro conuiciatur quilibet inimicus, dummodo me magis pro uestra t quam pro mea defensione latrare compellat. qua tamen si opus esset ad causam, breuissima facillimaque uterer, torum scilicet uitae meae tempus, antequam perciperem baptismum Christi, quantum ad meas cupiditates erroresque attinet, cum omnibus improbans et detestans, ne in eius temporis defensi- 10 one meam gloriam quaerere uiderer, non illius qui me per gratiam suam et a me ipso liberauit. unde illam uitam meam cum uituperari audio, quolibet animo id faciat qui hoc facit, non usque adeo sum ingratus ut doleam; quantum quippe ille accusat uitium meum, tantum ego laudo medicum meum. 15 quid ergo iam de illis praeteritis atque abolitis malis meis defendendis laborem, de quibus Petilianus multa quidem falsa dixit, sed plura uera non dixit? de tempore autem uitae meae, quod est post baptisraum, uobis quicumque me nostis super- fluo loquor ex his, quae nota esse hominibus possunt; hi uero, 20 qui me non nouerunt, non ita iniqui esse debent in me, ut magis de me credant Petiliano quam uobis. nam si laudanti amico credendum non est, nec inimico detrahenti. restant ea quae occulta sunt hominis, ubi sola conscientia testis est, quae testis esse apud homines non potest. in his me Petili- » anus Manicheum esse dicit, loquens de aliena conscientia; hoc ego me non esse dico, loquens de mea conscientia. eligite cui credatis. uerumtamen quoniam nec ista breui ac facili mea defensione opus est, ubi quaestio non de qualiscumque unius homiDis merito, sed de sanctae ecclesiae ueritate uersatur, ad 30 uos etiam mihi plura dicenda sunt, quicumque in parte Donati Petiliani quae in me scripsit maledicta legistis, quae ab illo 17. 25 cf. Petil. epint. II 24 cf. Rom. 2, 16. 15 1 kim PQ 6 quaj quia Pml 10 horaimbus Oml 20 iii v 27 esse non Qml mea] me Pml 28 ueruntamen Oml 29 quali- cumque PQ 31 quicunque Oml lib. III 10, 11—12, 13 173 non audirem, gi uestram perditionem contemnerem, si carita- tis christianae uiscera non haberera. XI. 12. Qnid ergo mirum si. cum grana de area dominica excussa siraul cura terra et palea intror9um traho, iniuriam 5 resilientis pulueris suffero uel. cum domini mei oues perditas diligenter inquiro, spinosarum linguarura uepribus laceror? obsecro uos, deponite paululum studia partium atque inter me et Petilianum cum aliqua aequitate iudicate. ego ecclesiae causam uolo ut noueritis, ille ut meam. ad quid aliud, nisi 10 quia testibus mei?, quos in causa ecclesiae constanter adhibeo, non audet dicere ne credatis — prophetae sunt enim et apostoli et ipse prophetarum et apostolorum dominus Christus — , de me autem quidquid dicere uoluerit, homini aduersus hominem et uestvo aduersus alienum facile creditis? et si quos uitae meae i& testes adhibuero, quid magnum est, ut dicat non eis esse cre- dendum et hoc uobis cito persuadeat, praesertim quoniam quisquis pro me ullum uerbum fecerit inimicus parti Donati ac per hoc uester continuo deputabitur? regnat itaque Petili- anus; quando in me quaelibet conuicia iaculatur, ei omnes » acclamatis et plauditis. hanc sibi inuenit uincibilem causam, sed iudicibus uobis; nec testem nec argumentum requirit, cui hoc solum est probare quod dicit, quia ei quem maxime odistis copiosissime maledicit. nam quoniam diuinae scripturae testi- monia cum pro ecclesia catholica tam densa et tam clara » recitantur, uobis dolentibus remanet mutus, elegit materiam ubi uobis fauentibus loquatur et uictus. uerum si miliens tantum talia uel etiam sceleratiora dicat in me, mihi sat est ad rem quam nunc ago, quod, qualiscumque in ea sim, tamen ecclesia pro qua loquor inuicta est. 30 XII. 13. Homo sum enim de area Christi, palea si malus, granum si bonus. non est huius areae uentilabrum lingua Pe- 1 alt. si] sed Ov 3 grana] gratia Pml 11 credetis Pml enim sunt Qv 16 qaoniam] qnando v 21 reqnireret Oml reqniret OmSv 26 si milies Moreliut similans OQ simulans Pv 27 tantnm Morelius «tatnm Ov statim PQ 174 IIII. Contra litteras Petiliani tiliani, ac per hoc, quidquid in eius paleam mali etiam uere diierit, nullo modo frumentis eius praeiudicat, quidquid autem in ipsa frumenta maledictorum calumniarumque iactauerit, fides eorum exercetur in terris, merces augetur in caelis. sanc- tis enim dei seruis sancteque deo militantibus non aduersus 5 Petilianum atque huiusmodi carnem et sanguinem, sed aduer- sus principatus et potestates et rectores talium tenebrarum — quales sunt omnes aduersarii ueritatis, quibus utinam dicamus: fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in do- mino — , hanc ergo militiam militantibus seruis dei quaecum- 10 que ab inimicis conuicia criminosa dicuntur, quae apud niali- uolos et temere credulos malam famam faciant, arma sinistra sunt; etiam his diabolus expugnatur. cum enim per bonam famam probamur, utrum nos in superbiam non extollamus, et per malam famam probamur, utrum inimicos eos ipsos a qui- u bus nobis confingitur diligamus, per arma iustitiae dextra et sinistra diabolum uincimus. quae cum apostolus commemo- rasset dicens: per arma iustitiae dextra et sinistra, continuo tamquam exponens quid dixerit: per gloriam, inquit, et ignobilitatem, per infamiam et bonam fa- » m a m et cetera talia, gloriam scilicet et bonam famam nume- rans in armis deitris, in sinistris autem ignobilitatem et infa- miam. XIII. 14. Si ergo sum dei seruus et miles non reprobus, quamlibet disertus conuiciator in me Petilianus existat, num- » quid moleste ferre debeo, quod mihi armorum sinistrorum faber Bollertissimus procuratus est? opus est ut his in adiu- torio domini mei peritissime* dimicem et eis illum feriam, con- tra quem inuisibiliter pugno, qui peruersissima et antiquissima astutia callide intendit et agit, ut propter haec Petilianum » 6 cf. Eph. 6, 12 9 Eph. 5, 8 18. 19 II Cor. 6, 7—8 1 ueri Oml dixerit uere Pml 2 nullo bia Oml eiue om. Q 11 imicie Oml maleuolos v 12 tremere Pml 18 diabolue his P 16 oonflgitur PQ deitcra 0 18 a dextra OmZP deitera v 22 deiteris v 26 quod] quia v 27 paratus v 29 peruersissime Pml 30 agit ut] agitur 0 lib. III 12, 13-15, 17 175 oderim ac sic praeceptum Christi, quod ait: diligite inimi- cos uestros, implere non possim. quod a me auertat eius misericordia qui me dUexit et tradidit se pro me, ut pendens in cruce diceret: pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt, meque de Petiliano et talibus inimicis meis dicere doceret: 'domine, ignosce illis, quia nesciunt quid lo- quuntur'. X 1 1 1 1 . 15. Proinde si impetraro a uobis, sicut intendi, ut remoto ab animis uestris omni studio partium inter me et io Petilianum aequi iudices sitis, ostendam uobis non eum re- spondisse scriptis meis, ut intellegatis, quia ueritatis inopia coactus sit causam relinquere et in hominem, qui eam sic egit, ut respondere ille non posset, quae potuit maledicta iac- tare. quamquam tanta manifestatione clarent quae dicturus 15 sura, ut, etiamsi studio partium et odio mei uestrae mentes a me alienentur, tantummodo si utraque legatis, certe apud uosmet ipsos in cordibus uestris uerum me dixisse fateamini. 16. Ego enim respondens primae parti scriptorum eius, quae tonc in manus meas uenerat, praetermisso conuicioso et sacrilego *o multiloquio, ubi ait: bis baptisma twbis obiciunt hi qui sub nomine baptismi animas suas reo lauacro polluerunt, quibiif equidem obscenis sordes cunctae mundiores sunt, quos per- uersa munditia aqiui sua contigii inquinari, illud quod sequi- tur tenui discutiendum et refellendum quod ait: conscientia * namque dantis attenditur quae abluat accipientis, et quaesiui. unde abluendus sit qui accipit baptismum, cum dantis polluta ■ conscientia est et hoc ille qui est accepturus ignorat. XV. 17. Legite nunc eius copiosissima maledicta quae in me inflatus et iratus effudit, et uidete utrum quaerenti mihi n responderit, unde sit abluendus qui accipit baptismum, cum 1 Luc. 6, 85 4 Lnc. 23, 84 20 lib. II 2, 4 24 lib. II 8, 6. I 1, 2 25 lib. I 2, 8 1 forl. qno 2 misericordia eins PQ 8 ae o*. Oml semet ipsnm t> ut om. 0 5 et] et de PQ 6 qnid] qnod OQ loquntur Oml 8 impetranero PQo 18 illi Q 20 hi] bis 0 ii v 21 lanachro PQ 25 nanque Oml 80 accepit v 176 IIIT. CoDtra litteias Petiliani dantis polluta conscientia est et hoc ignorat accipiens. obsecro uos, quaerite attente, omnes eicutite paginas, omnes dinume- rate uersiculos, omnia uerba uersate, omnes syllabas enncleate et dicite mihi, si inueneritis, ubi responderit, cum dantis pol- luta conscientia est, unde sit eius abluenda qui hoc accepturua 5 ignorat 18. Quid enim ad rem pertinuit, quia uerbum addidit, quod a me diceret fuisse subtractum, atque ita se scripsisse conten- dit: conseientia namque saiicte dantis attenditur quae abluat accipientis? nam ut noueritis non a me fuisse subtractum, 10 nihil inquisitionem meam impedit additum, nihil eius subleuat defectionem. ad ip3a enim uerba rursus interrogo et utrum responderit quaero: si conscientia sancte dantis attenditur quae abluat accipientis, unde abluitur accipiontis conscientia, quando dantis maculosa conscientia est et hoc accepturus u ignorat? ad hoc responderi flagitate ne<c ho>minem relicta causa conuiciose alienari permittite. si conscientia sancte dantis attenditur — uidete quia non dixi 'conscientia dantis', sed addidi 'sancte dantis' — , si conscientia, inquam, sancte dantis attenditur quae abluat accipientis, unde igitur abluen- 10 dus est qui accipit baptismum, cum dantis polluta conscientia est et hoc ille qui est accepturus ignorat? XVI. 19. Eat nunc et anhelis pulmonibus ac turgidis fau- cibus me tamquam dialecticum criminetnr, immo non me, sed ipsam dialecticam uelut mentiendi artificem in populare iudi- » cium ream deuocet et in eam quamlibet fragosissimo strepitu aduocati forensis ora distendat. dicat quidquid uult apud im- peritos, unde stomachentur docti, illudantnr indocti. me pro- pter rhetoricam Tertulli oratoris, a quo accusatus est Paulus, 7 cf. Petil. epist. II 23 §§ 19. 20] cf. Petil. epist. II 29 cf. Act. 24, 1 3 aillabas PQ 4 conacientia polluta v 5 est] est et 0 11 aditum Oml 13 respondearit (*tc) 0 15 conscientia macnlosa PQ et *. I. O 16 respondere Om2PQ nec hominem scripsi neminem codd. o; cf. p. 180, 25: aidete hominem nagari qna potest, p. 186, 29: co- piosissime alienatur 17 conuicio se Qm2 20 igitar] ergo Pml 24 dilecticum Pml 25 uelad 0 29 rethoricam PQ lib. III 15, 17-17, 20 177 uocabulo denotet, sibi propter aduocationem, in qua potentiam quondam suam iactat, paracleti nomen imponat atque ob hoc ae cognominalem spiritus sancti non esse, sed fuisse deliret. Manicheoram immunditias libentissime ezaggeret easque in s me latrando detorquere conetur. ignotorum mihi et notorum gesta recitet damnatorum et, quod ibi amicus quondam meus magis ad defensionem suam me nominauit absentem, in ca- lumniam praeiudicati criminis nescio quo nouo et suo iure conuertat. titulos epistularum mearum a se uel a suis sicut 10 eis placuit inscriptos legat et tamquam me in eis comprehen- disse 9e ge9tiat confitentem. eulogias panis simpliciter et hi- lariter datas ridiculo nomine uenenosae turpitudinis ac furoris infamet et de uestro corde tam male sentiat, ut amatoria maleficia data mulieri marito non solum conscio, uerum etiam 15 (fauente) credi sibi posse praesumat. quod de me adhuc presbytero scripsit iratus ordinator futurus episcopatus mei, uelit ualere aduersus me, quod autem a sancto concilio de hoc, quod in nos ita peccauit, ueniam petiuit et meruit, nolit ualere pro me, ita christianae mansuetudinis et praecepti enangelici uel M nescius uel oblitus, ut etiam, quod fratri ut sibi ignosceretur humiliter postulanti clementer ignotum est, criminetur. XVII. 20. Pergat etiam sermone multiloquo sed plane uani- loquo in ea, quae prorsus ignorat uel in quibus potius abuti- tur ignorantia plurimorum, et ez confessione cuiusdam feminae, u quod catechumenam se dizerit Manicheorum quae sanctimoni- alis in catholica fuerit, quod ei placet de illorum baptismo dicat et scribat, nesciens aut nescire se fingens non illic ita appellari catechumenos, tamquam eis baptismus quandoque 16 cf. Cresc. III 80, 92. im 64, 78—79. Possid. ait. Aug. c. 8 2 quandam Qm2 paracliti codd. ob] ab 0 4 exageret Oml 10 pr. ei Q 11 ante confitentem interputixit v bylariter 0 12 no- mine et Oml 15 fauente add. Erasmus Bubornante coni. Engelbrecht 20 uel ipsius oblituB Pml 22 multiloquio Pml 28 in ea] mea Q 25 catechuminam ex catechuminum (h «. ).) 0 cathecuminam PQ sanctemonialis Oml 26 baptimo Oml 27 illic ita] illicite PQ 28 catechuminos (h ». I.) 0 cathecuminos PQ Ln. Angnat. o. Don. II. 12 178 IHI. Contra litteras Petiliani debeatur, sed eos hoc uocari, qui etiam auditores uocantur, quod uidelicet tamquam meliora et maiora praecepta obseruare non possunt, quae obseruantur ab eis, quos electorum nomine discernendos et honorandos putant me etiam presbyterum ftiisse Manicheorum uel falsus uel fallens mirabili temeritate contendat, uerba quarti libri Confessionum mearum, quae per se ipsa et de multis ante et postea dictis manifestissima sunt legentibus, sub quo ei uidetur intellectu proponat atque arguat, furem me denique uerborum suorum, quod duo subtraxerim, tamquam eis repositis uictor exultet. XVIII. 21. In his certe omnibus, sicut legendo cognoscere uel recognoscere poteritis, impetum quidcm linguae suae quo libuit ambitu iactationis exercuit, nusquam tamen dixit, unde abluatur accipientis conscientia, cum maculosam dantis igno- rat. at ego inter strepitum uel post strepitum eius grandem et nimis ut putat ipse terribilem lente ut dicitur et bene hoc ipsum repeto, ut uel respondeat his exposco: 'si conscientia sancte dantis attenditur quae abluat accipientis, unde est ab- luendus, qui maculosam conscientiam dantis ignorat?' et per totam eius epistulam ad hoc non inuenio aliquid dictum. XVIIII. 22. Iam fortasse dicet mihi aliquis uestrum: 'haec omnia quae dixit in te ad hoc ualere uoluit, ut te deformaret ac per te illos quibus communicas, ne ulterius alicuius mo menti esse te existiment uel ipsi uel hi, quos ad uestram communionem traducere niteris. ceterum ex quo proposnit uerba epistnlae tuae, ex illo considerandum est utrum nihil ad illa reeponderit." ita ergo faciamus: ei ipso prorsus loco scripta eius consideremns. excepto ergo prooemio, qno uolui animum praeparare lectoris et pauca eius uerba prima contu- 3 poBsint v 4 putans Oml 6 tertii e libri mei Pml 7 ipse Oml antea Pml 12 nel] et Oml 15 ego] ergo Pml eius grandero nel post strepitnm P 16 nt pntat et pntat Oml bene) leiie Morehus 17 nt nel] ut PQ et ut t> respondeat his scripii respondeatis eodd. v 18 est om. 0 21 iam scripsi nam codd. t 24 ii v 28 uoluit 0 lib. III 17, -20-20, 23 179 meliosa magis quam ad rem pertinentia praeterire: ait, in- quam: 'conscientia namque dantis attenditur quae abluat accipientis.' quid si lateat dantis conscien- tia et fortasse maculosa sit, quomodo poterit ac- Bcipientis abluere conscientiam, si, quemadmodum dicit, conscientia dantis attenditur quae abluat accipientis? si enim diierit ad accipientem non pertinere quidquid mali latuerit in conscientia dantis, ad boc ualebit fortasse illa ignorantia, ut io de conscientia baptizatoris sui non possit nesci- ens maculari. sufficiat ergo, ut alterius (conscien- tia)maculosa cum ignoratur non maculet;numquid autem etiam abluere potest? unde igitur abluen- dus est qui accipit baptismum, cura dantis polluta » conscientia est et hoc ille qui est accepturus igno- rat, praesertim cum addat et dicat: 'nam qui fidem a perfido sumpserit non fidem percipit sed rea- tum'? XX. 23. Haec omnia uerba Petilianus ex litteiis meis refel- » lenda proposuit. uideamus ergo utrum refellerit, utrum omnino responderit. addo enim uerba quae me subtraxisse calumniatur et eadem ipsa sic repeto uel etiam breuius — addendo enim haec duo uerba etiam ad breuitatem propositionis huius me plurimum adiuait — :si conscientia sancte dantis attenditnr quae » ablHat accipientis et qui fidem sciens a perfido sumpserit non fidem percipit sed reatum, unde abluitur accipientis conscien- tia, cum maculosam dantis ignorat et cum fidem nesciens sumit a perfido? rogo unde abluitur: dicat nobis, non eat in aliud, non obtendat nebulas imperitis, postremo saltem multis 30 et anfractuosis circuitibus interpositis et peractis tandem ali- 1 lib. I 1, 2-2, 8 10 conjtcia O 11 conscientia om. codd. 15 consientia Pml 22 ael] nt Om2v ethrni om. P 27 maculosa Oml ignor Oml 29 ob- tendat] add. nobis Q 13* 180 IIII. Contra litteras Petiliani quando dicat nobis, unde abluitur accipientis conscientia, quando raaculosa perfidi baptizantis occulta eat, si conscientia sancte dantis attenditur quae abluat accipientis et qui fidem sciens a perfido sumpserit non fidem percipit sed reatum. nesciens enim sumit a perfido non habente conscientiam sancte dantis, sed s maculosam et occultam. unde ergo abluitur, unde percipit fidem? si enim nec tunc abluitur nec tunc percipit fidem, cum baptizator perfidus et maculosus occultus est, cur eo postea prodito atque damnato non denuo baptizatur, ut abluatur fidem- que percipiat? si autem illo perfido et maculoso occnlto iste 10 abluitur et percipit fidem, unde abluitur, unde percipit, ubi non est conscientia sancte dantis quae abluat accipientis? hoc dicat, ad hoc respondeaf: unde abluitur, unde percipit, si conscientia sancte dantis attenditur quae abluat accipientis et haeo ibi non est, quando baptizator maculosus et perfidus u latuit? nihil ad hoc responsum est omnino. XXI. 24. Sed ecce angustatus in causa rursum in me im- petum facit nebulosum atque uentosum, ut ueritatis serenitas obscuretur, et fit summa inopia copiosus non uera dicendo, sed maledicta inania uomendo. tenete sane intentissime atque » fortissime quid debeat respondere, id est unde abluatur acci- pientis conscientia, cum maculosa dantis occulta est, ne forte hoc uobis e manibus fiatus eius excutiat uosque ipsi sermonis turbidi caliginosa tempestate rapiamini, ut uel <quo> discessum uel quo redeundum sit omnino nesciatis, et uidete hominem » uagari qua potest, dum pro negotio quod suscepit stare non potest. uidete quam multa dicat non habendo quod dicat. dicit me labi lubricum, sed teneri, nec adstruere nec confirmare quod 27 cf. Petil. epist. II 6 ergo s. I. 0 unde ergo percipit PQv 10 et maculosoj niaculoso et codd. 16 respondendum codd. 20 uomendo scripsi non emendo codd. v, cf. p. 162, 28 sg. et Cresc. III 63, 59: cum multa in eos horrenda uomnisset 23 nobis Pml excutias Oml 24 calignosa Oml quo addidi 27 dicit] dici Oml 28 adstruere scripsi destruere codd. t> lib. III 20, 23-21, 25 181 obicio, incerta pro certis excogitare, non perrnittere legentes quae uera sunt credere, sed facere ut altius dubia suspicentur; dicit me Academici damnabile ingenium habere Carneadis; conatur etiam insinuare, quid Academici sentiant de falsitate & uel fallacia sensus humani; etiam in his omnino quid loquatur ignorans dici ab eis asserit niues nigras esse cum aibae sint nigrumqne argentum, turrem rotundam uel teretem uideri cum longa sit, remum in aqua fractum cum sit integer. et hoc totum propterea, quoniam, cum dixisset: 'conscientia dantis' uel 10 'sancte dantis attenditur quae abluat accipientia', contra ego dixi: quid si lateat dantis conscientia et fortasse maculosa sit? istae sunt niues nigrae et argentum nigrum et turria rotunda pro longa et remus in aqua fractus pro integro? rem quippe dixi quae putari possit et esse non possit, i6 ut lateat dantis conscientia et fortasse maculosa sit. 25. Et sequitur se et clamat: quid est 'quid si', quid est 'fortassis', nisi incerta et inconstaus haesitatio dubitaniis, de qua ille tuus ait: quidsinunc redeo ad illos qui aiunt: quid si nunc jo caelum ruat? hoccine quod dixi: quid si lateat dantis conscientia et fortasse maculosa sit?, tale est acsi diierim: quid si nunc caelum ruat? dictum est utique 'quid si\ quia fieri potest ut lateat, fieri potest ut non lateat. nam quando » ignoratur quid cogitet uel quid admiserit, latet utique acci- pientem dantis conscientia, quando autem peccatum eius manifestatur, non latet. dictum est: et fortasse macu- losa sit, quia fieri potest ut lateat et munda sit et rur- sus fieri potest ut lateat et maculosa sit. ideo 'quid si', » ideo 'forta88e\ numquid huic simile est quid si nunc 3 cf. Lactant. Din. inat. V 14 11 lib. I 1, 2 16 Petil. epist. II 19 Ter. Heant. HII 3, 41 1 pro incertis Pml 7 nigrum utiqae eodd. teretem] trementem codd. 8 longaj angalosa v, item lin. 13 13 pro integro] proinde ergo PQ 14 dixi qnippe Qml 19 pr. nnnc om. Terenlius 21 hoccine est PQ 25 latet] placet 0 29 potest om. Q 182 IIII. Contra litteras Petiliani caelam ruat? o quotiens et connicti et confessi sunt homines se maculo8a8 et adulterinas habuisse conscientias, cum ab eis baptizarentur ignari, posteaquam manifestato scelere degradati sunt, et tamen caelum non ruit! quid (hic) facit Pilus et Furius, qui contra iustitiam iniustitiam defenderunt? quid bic facit 6 atheus Protagoras, qui esse deum negauit, ut de illo uideatur praedixisse propheta: dixit stultus in corde suo: non est deu8? quid hic isti faciunt, ut quid